श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
पञ्चमः स्कन्धः
द्वितीयोऽध्यायः


महिषासुरोत्पत्तिः

राजोवाच
योगेश्वर्याः प्रभावोऽयं कथितश्चातिविस्तरात् ।
ब्रूहि तच्चरितं स्वामिञ्छ्रोतुं कौतूहलं मम ॥ १ ॥
महादेवीप्रभावं वै श्रोतुं को नाभिवाञ्छति ।
यो जानाति जगत्सर्वं तदुत्पन्नं चराचरम् ॥ २ ॥
व्यास उवाच
शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि विस्तरेण महामते ।
श्रद्दधानाय शान्ताय न ब्रूयात्स तु मन्दधीः ॥ ३ ॥
पुरा युद्धमभूद्‌ घोरं देवदानवसेनयोः ।
पृथिव्यां पृथिवीपाल महिषाख्ये महीपतौ ॥ ४ ॥
महिषो नाम राजेन्द्र चकार तप उत्तमम् ।
गत्वा हेमगिरौ चोग्रं देवविस्मयकारकम् ॥ ५ ॥
वर्षाणामयुतं पूर्णं चिन्तयन्हृदि देवताम् ।
तस्य तुष्टो महाराज ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ ६ ॥
तत्रागत्याब्रवीद्वाक्यं हंसारूढश्चतुर्मुखः ।
वरं वरय धर्मात्मन्ददामि तव वाच्छितम् ॥ ७ ॥
महिष उवाच
अमरत्वं देवदेव वाञ्छामि द्रुहिण प्रभो ।
यथा मृत्यु भयं न स्यात्तथा कुरु पितामह ॥ ८ ॥
ब्रह्मोवाच
उत्पन्नस्य ध्रुवं मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
सर्वथा मरणोत्पत्ती सर्वेषां प्राणिनां किल ॥ ९ ॥
नाशः कालेन सर्वेषां प्राणिनां दैत्यपुङ्गव ।
महामहीधराणां च समुद्राणां च सर्वथा ॥ १० ॥
एकं स्थानं परित्यज्य मरणस्य महीपते ।
प्रब्रूहि तं वरं साधो यस्ते मनसि वर्तते ॥ ११ ॥
महिष उवाच
न देवान्मानुषाद्दैत्यान्मरणं मे पितामह ।
पुरुषान्न च मे मृत्युर्योषा मां का हनिष्यति ॥ १२ ॥
तस्मान्मे मरणं नूनं कामिन्याः कुरु पद्मज ।
अबला हन्त मां हन्तुं कथं शक्ता भविष्यति ॥ १३ ॥

ब्रह्मोवाच
यदा कदापि दैत्येन्द्र नार्यास्ते मरणं धुवम् ।
न नरेभ्यो महाभाग मृतिस्ते महिषासुर ॥ १४ ॥
व्यास उवाच
एवं दत्त्वा वरं तस्मै ययौ ब्रह्मा निजालयम् ।
सोऽपि दैत्यवरः प्राप निजं स्थानं मुदान्वितः ॥ १५ ॥
राजोवाच
महिषः कस्य पुत्रोऽसौ कथं जातो महाबली ।
कथं च माहिषं रूपं प्राप्तं तेन महात्मना ॥ १६ ॥
व्यास उवाच
दनोः पुत्रौ महाराज विख्यातौ क्षितिमण्डले ।
रम्भश्चैव करम्भश्च द्वावास्तां दानवोत्तमौ ॥ १७ ॥
तावपुत्रौ महाराज पुत्रार्थं तेपतुस्तपः ।
बहून्वर्षगणान्कामं पुण्ये पञ्चनदे जले ॥ १८ ॥
करम्भस्तु जले मग्नश्चकार परमं तपः ।
वृक्षं रसालवटं प्राप्य रम्भोऽग्निमसेवत ॥ १९ ॥
पञ्चाग्निसाधनासक्तः स रम्भस्तु यदाभवत् ।
ज्ञात्वा शचीपतिर्दुःखमुद्ययौ दानवौ प्रति ॥ २० ॥
गत्वा पञ्चनदे तत्र ग्राहरूपं चकार ह ।
वासवस्तु करम्भं तं तदा जग्राह पादयोः ॥ २१ ॥
निजघान च तं दुष्टं करम्भं वृत्रसूदनः ।
भ्रातरं निहतं श्रुत्वा रम्भः कोपं परं गतः ॥ २२ ॥
स्वशीर्षं पावके होतुमैच्छच्छित्त्वा करेण ह ।
केशपाशे गहीत्वाशु वामेन क्रोधसंयुतः ॥ २३ ॥
दक्षिणेन करेणोग्रं गृहीत्वा खड्गमुत्तमम् ।
छिनत्ति शीर्षं तत्तावद्वह्निना प्रतिबोधितः ॥ २४ ॥
उक्तश्च दैत्य मूर्खोऽसि स्वशीर्षं छेत्तुमिच्छसि ।
आत्महत्यातिदुःसाध्या कथं त्वं कर्तुमुद्यतः ॥ २५ ॥
वरं वरय भद्रं ते यस्ते मनसि वर्तते ।
मा म्रियस्व मृतेनाद्य किं ते कार्यं भविष्यति ॥ २६ ॥
व्यास उवाच
तच्छुत्वा वचनं रम्भः पावकस्य सुभाषितम् ।
ततोऽब्रवीद्वचो रम्भस्त्यक्त्वा केशकलापकम् ॥ २७ ॥
यदि तुष्टोऽसि देवेश देहि मे वाञ्छितं वरम् ।
त्रैलोक्यविजयी पुत्रः स्यान्नः परबलार्दनः ॥ २८ ॥
अजेयः सर्वथा स स्याद्देवदानवमानवैः ।
कामरूपी महावीर्यः सर्वलोकाभिवन्दितः ॥ २९ ॥
पावकस्तं तथेत्याह भविष्यति तवेप्सितम् ।
पुत्रस्तव महाभाग मरणाद्विरमाधुना ॥ ३० ॥
यस्यां चित्तं तु रम्भ त्वं प्रमदायां करिष्यसि ।
तस्यां पुत्रो महाभाग भविष्यति बलाधिकः ॥ ३१ ॥
व्यास उवाच
इत्युक्तो वह्निना रम्भो वचनं चित्तरञ्जनम् ।
श्रुत्वा प्रणम्य प्रययौ वह्निं तं दानवोत्तमः ॥ ३२ ॥
यक्षैः परिवृतं स्थानं रमणीयं श्रियान्वितम् ।
दृष्ट्वा चक्रे तदा भावं महिष्यां दानवोत्तमः ॥ ३३ ॥
मत्तायां रूपपूर्णायां विहायान्याञ्च योषितम् ।
सा समागाच्च तरसा कामयन्ती मुदान्विता ॥ ३४ ॥
रम्भोऽपि गमनं चक्रे भवितव्यप्रणोदितः ।
सा तु गर्भवती जाता महिषी तस्य वीर्यतः ॥ ३५ ॥
तां गृहीत्वाथ पातालं प्रविवेश मनोहरम् ।
महिषेभ्यश्च तां रक्षन्प्रियामनुमतां किल ॥ ३६ ॥
कदाचिन्महिषश्चान्यः कामार्तस्तामुपाद्रवत् ।
स्वयमागत्य तं हन्तुं दानवः समुपाद्रवत् ॥ ३७ ॥
स्वरक्षार्थं समागत्य महिषं समताडयत् ।
सोऽपि तं निजघानाशु शृङ्गाभ्यां काममोहितः ॥ ३८ ॥
ताडितस्तेन तीक्ष्णाभ्यां शृङ्गाभ्यां हृदये भृशम् ।
भूमौ पपात तरसा ममार च विमूर्च्छितः ॥ ३९ ॥
मृते भर्तरि सा दीना भयार्ता विद्रुता भृशम् ।
सा वेगात्तं वटं प्राप्य यक्षाणां शरणं गता ॥ ४० ॥
पृष्ठतस्तु गतस्तत्र महिषः कामपीडितः ।
कामयानस्तु तां कामी बलवीर्यमदोद्धतः ॥ ४१ ॥
रुदती सा भृशं दीना दृष्टा यक्षैर्भयातुरा ।
धावमानं च तं वीक्ष्य यक्षास्त्रातुं समाययुः ॥ ४२ ॥
युद्धं समभवद्‌ घोरं यक्षाणां च हयारिणा ।
शरेण ताडितस्तूर्णं पपात धरणीतले ॥ ४३ ॥
मृतं रम्भं समानीय यक्षास्ते परमं प्रियम् ।
चितायां रोपयामासुस्तस्य देहस्य शुद्धये ॥ ४४ ॥
महिषी सा पतिं दृष्ट्वा चितायां रोपितं तदा ।
प्रवेष्टुं सा मतिं चक्रे पतिना सह पावकम् ॥ ४५ ॥
वार्यमाणापि यक्षैः सा प्रविवेश हुताशनम् ।
ज्वालामालाकुलं साध्वी पतिमादाय वल्लभम् ॥ ४६ ॥
महिषस्तु चितामध्यात्समुत्तस्थौ महाबलः ।
रम्भोऽप्यन्यद्वपुः कृत्वा निःसृतः पुत्रवत्सलः ॥ ४७ ॥
रक्तबीजोऽप्यसौ जातो महिषोऽपि महाबलः ।
अभिषिक्तस्तु राज्येऽसौ हयारिरसुरोत्तमैः ॥ ४८ ॥
एवं स महिषो जातो रक्तबीजश्च वीर्यवान् ।
अवध्यस्तु सुरैर्दैत्यैर्मानवैश्च नृपोत्तम ॥ ४९ ॥
इत्येतत्कथितं राजन् जन्म तस्य महात्मनः ।
वरप्रदानञ्च तथा प्रोक्तं सर्वं सविस्तरम् ॥ ५० ॥


महिषासुराचा जन्म -

राजा म्हणाला, "हे महर्षे, योगेश्वरीचा प्रभाव तर आपण सांगितला. आता तिचे चरित्र श्रवण करण्याची मला अति उत्कंठा लागली आहे. सर्व चराचर सृष्टी महादेवीपासून उत्पन्न झाल्याने तिचे चरित्र श्रवण करण्याची इच्छा कुणाला होणार नाही ?"

व्यास म्हणाले, "राजा ऐक. मी तुला सविस्तर कथा सांगतो. कारण श्रद्धाळु आणि शांत पुरुषाला भगवतीचे चरित्र कथन करणार नाही तो मूढ होय."

पूर्वी या पृथ्वीवर महिष नामक असूर राजाने मेरुपर्वतावर जाऊन अतिशय उग्र तपश्चर्या केली. संपूर्ण दहा हजार वर्षे एकसारखे तो अंतःकरणपूर्वक देवतेचे चिंतन करीत राहिल्याने ब्रह्मदेव त्याच्यावर संतुष्ट झाले. हंसारूढ होऊन ब्रह्मदेव स्वत: तेथे गेला आणि म्हणाला, "हे धर्मपरायणा, तुला इच्छित वर माग. मी तुझी इच्छा पूर्ण करीन."

ते ऐकून महिष म्हणाला, "हे देवाधिदेवा, मला अमरत्व प्राप्त होऊन मृत्यूपासून भय राहणार नाही अशी व्यवस्था तुम्ही करा."

ब्रह्मदेव उत्तरले, "प्राण्याला मृत्यु व पुनर्जन्म हे ठरूनच गेलेले आहे. हे दैत्यश्रेष्ठा, सर्व प्राण्याचा केवळ कालानेच नाश होतो असे नाही तर महापर्वत व समुद्रही कालांतराने नाश पावतात. तेव्हा दुसरा कोणताही वर तू माग."

महिष म्हणाला, "हे पितामह, मला मनुष्य व दैत्ययोनीतील पुरुषापासून मृत्यू येऊ नये. कारण हे ब्रह्मदेवा, माझा वध करण्यास कोणतीही स्त्री समर्थ नाही. म्हणून मला स्त्रीपासून मरण दे. कारण कोणतीही अबला माझा वध करू शकणार नाही.

ब्रह्मदेव म्हणाले, "तथास्तु हे दैत्यराज, जेव्हा तुला मरण येणार असेल तेव्हा ते स्त्रीपासूनच येईल. माझ्या वराने तुला पुरुषापासून मरण येणार नाही."

राजा म्हणाला, "हा महिष कोणाचा पुत्र होता ? त्याला महिषाचे रूप का प्राप्त झाले ?"

व्यास म्हणाले, "दानवश्रेष्ठ दस्यूचे पुत्र रंभ आणि करंभ हे प्रख्यात होऊन गेले. ते निपुत्रिक होते. त्यानी पवित्र अशा पाच नद्यांच्या पाण्याजवळ अनेक वर्षे पुत्रप्राप्तीसाठी उग्र तप केले. करंभ उदकात मग्न होऊन उत्कृष्ट तप करीत होता तर रंभ रसालवट नावाच्या वृक्षाच्या आश्रयाने अग्नीची सेवा करीत होता. तेव्हा इंद्राने त्यांना फार दुःख दिले.

इंद्र पंच नद्यामध्ये गेला व मकररूप धारण करून त्याने करंभाचे पाय धरले आणि दुष्ट करंभाचा त्याने वध केला. आपल्या भावाचा अशाप्रकारे वध झाल्याचे ऐकून रंभाला अत्यंत कोप आला. त्याने स्वत:चे मस्तक तोडून अग्नीला अर्पण करण्याकरता शस्त्र उचलले. केस एका हाताने घट्ट धरले. तो स्वत:वर शस्त्र चालवणार इतक्यात अग्नीच तेथे प्रकट झाला व त्याने रंभाला बोध केला.
अग्नी म्हणाला, "हे दैत्या, आत्महत्त्या करणे हे निंद्य असून मूर्खपणाचे लक्षण आहे. मेल्याने तुझे कोणते कार्य सिद्धीस जाणार आहे ? तुझे कल्याण होवो, तू कोणताही वर माग."

हे अग्नीचे सहानुभूतीचे भाषण ऐकून रंभाने आपले केस सोडून दिले. तो म्हणाला, " हे परमेश्वरा, तू संतुष्ट झाला असशील तर माझी इच्छा पूर्ण कर. सर्व त्रैलोक्यविजयी शत्रूचा नाश करणारा पुत्र मला होऊ दे. देव, दानव आणि मानव ह्मा सर्वांना तो अजिंक्य व्हावा. त्याला इच्छेप्रमाणे रूप धारण करता यावे. तो सर्व लोकांना वंदनीय व्हावा."

अग्नी म्हणाला, "बरे, तुझ्या इच्छेप्रमाणे तुला पुत्र होईल. ज्या तरुण स्त्रीवर तुझे मन जडेल तिचे ठिकाणी तुला बलवान असा पुत्र होईल."

ह्याप्रमाणे समाधानकारक भाषण ऐकल्यावर रंभाने अग्नीला प्रणाम केला. तो तेथून निघून गेला. एका वनात यक्षांनी वसती केलेले अत्यंत रमणीय स्थान त्याला दिसले. त्या ठिकाणी स्त्री सोडून एका सौंदर्य संपन्न व मत्त अशा महिषीवर रंभाचे मन गेले. त्यामुळे आनंदित मनाने कामविव्हल झालेली ती महिषी रंभाजवळ आली आणि रंभानेही तिच्याशी समागम केला. त्यामुळे ती गर्भवती झाली.

आपल्या प्रियेला महिषापासून त्रास होऊ नये म्हणून रंभ तिला घेऊन पाताल लोकी गेला. एकदा तेथे एक कामातुर महिष रहात होता. त्याने त्या महिषीला पाहिल्यावर तो तिच्याकडे धावू लागला. इतक्यात रंभाने त्याला अडवले. त्या महिषाला भरपूर ताडन केले. त्यामुळे महिष अधिकच चवताळला व त्याने रंभावर आपल्या शिंगांनी प्रहार केला. ते तीक्ष्ण शिंग हृदयात घुसल्याने रंभ एकदम मुर्च्छित पडला व मृत झाला.

आपला पती मृत झाल्यावर महिषी घाबरून सैरावैरा पळू लागली. परन्तु कामाने अति विव्हल झालेला महिष तिच्यामागे पळू लागला. अत्यंत दीन होऊन रडत असलेली महिषी व तिच्या मागे धावत असलेला महिष पाहून यक्ष तिच्या रक्षणार्थ धावले. यक्षांचे व महिषांचे युद्ध झाले. यक्षांच्या बाणांनी जखमा होऊन महिष भूमीवर पडला व मृत्यु पावला.

नंतर यक्षांनी त्या मृत रंभाला आणून त्याच्या देहशुद्धीसाठी त्याला चितेवर ठेवले. ते पाहून महिषीने आपल्या पतीबरोबर अग्निप्रवेश करण्याचे ठरवले. यक्ष तिला तसे न करण्याबद्दल विनवीत असताही ती अग्नीमध्ये शिरली. तेव्हा महाबलाढ्य महिषासूर त्या चितेतून बाहेर पडला. पुत्रप्रेमाने मोहित होऊन रंभदेखील दुसरे दिव्य रूप धारण करून अग्नीतून बाहेर आला. हाच रंभ काही काळानंतर रक्तीबीज नाव धारण करता झाला. पुढे त्या महापराक्रमी महिषासूराला दैत्यांनी राज्यभिषेक केला.

ह्याप्रमाणे देव, दैत्य व मानव यांना तो बलाढ्य महिषासूर रक्तबीज दैत्यासह अवध्य झाला. हे राजा, अशा तर्‍हेने त्या महात्म्याच्या उत्पत्तीची सविस्तर कथा मी तुला कथन केली आहे.


इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां
पञ्चमस्कन्धे महिषासुरोत्पत्तिर्नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
अध्याय दुसरा समाप्त

GO TOP