श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
चतुर्थः स्कन्धः
पञ्चदशोऽध्यायः


देवीकथनेन दानवानां रसातलं प्रति गमनम्

व्यास उवाच
इति तस्य वचः श्रुत्वा भार्गवस्य महात्मनः ।
प्रह्लादस्तु सुसंहृष्टो बभूव नृपनन्दनः ॥ १ ॥
ज्ञात्वा दैवं बलिष्ठञ्च प्रह्लादस्तानुवाच ह ।
कृतेऽपि युद्धे न जयो भविष्यति कदाचन ॥ २ ॥
तदा ते जयिनः प्रोचुर्दानवा मदगर्विताः ।
संग्रामस्तु प्रकर्तव्यो दैवं किं न विदामहे ॥ ३ ॥
निरुद्यमानां दैवं हि प्रधानमसुराधिप ।
केन दृष्टं क्व वा दृष्टं कीदृशं केन निर्मितम् ॥ ४ ॥
तस्माद्युद्धं करिष्यामो बलमास्थाय साम्प्रतम् ।
भवाग्रे दैत्यवर्य त्वं सर्वज्ञोऽसि महामते ॥ ५ ॥
इत्युक्तस्तैस्तदा राजन् प्रह्लादः प्रबलारिहा ।
सेनानीश्च तदा भूत्वा देवान्युद्धे समाह्वयत् ॥ ६ ॥
तेऽपि तत्रासुरान्दृष्ट्वा संग्रामे समुपस्थितान् ।
सर्वे सम्भृतसम्भारा देवास्तान्समयोधयन् ॥ ७ ॥
संग्रामस्तु तदा घोरः शक्रप्रह्लादयोरभूत् ।
पूर्णं वर्षशतं तत्र मुनीनां विस्मयावहः ॥ ८ ॥
वर्तमाने महायुद्धे शुक्रेण प्रतिपालिताः ।
जयमापुस्तदा दैत्याः प्रह्लादप्रमुखा नृप ॥ ९ ॥
तदैवेन्द्रो गुरोर्वाक्यात्सर्वदुःखविनाशिनीम् ।
सस्मार मनसा देवीं मुक्तिदां परमां शिवाम् ॥ १० ॥
इन्द्र उवाच
जय देवि महामाये शूलधारिणि चाम्बिके ।
शङ्खचक्रगदापद्मखड्गहस्तेऽभयप्रदे ॥ ११ ॥
नमस्ते भुवनेशानि शक्तिदर्शननायिके ।
दशतत्त्वात्मिके मातर्महाबिन्दुस्वरूपिणि ॥ १२ ॥
महाकुण्डलिनीरूपे सच्चिदानन्दरूपिणि ।
प्राणाग्निहोत्रविद्ये ते नमो दीपशिखात्मिके ॥ १३ ॥
पञ्चकोशान्तरगते पुच्छब्रह्मस्वरूपिणि ।
आनन्दकलिके मातः सर्वोपनिषदर्चिते ॥ १४ ॥
मातः प्रसीद सुमुखी भव हीनसत्त्वां-
     स्त्रायस्व नो जननि दैत्यपराजितान् वै ।
त्वं देवि नः शरणदा भुवने प्रमाणा
     शक्तासि दुःखशमनेऽखिलवीर्ययुक्ते ॥ १५ ॥
ध्यायन्ति येऽपि सुखिनो नितरां भवन्ति
     दुःखान्विताविगतशोकभयास्तथान्ये ।
मोक्षार्थिनो विगतमानविमुक्तसङ्गाः
     संसारवारिधिजलं प्रतरन्ति सन्तः ॥ १६ ॥
त्वं देवि विश्वजननि प्रथितप्रभावा
     संरक्षणार्थमुदितार्तिहरप्रतापा ।
संहर्तुमेतदखिलं किल कालरूपा
     को वेत्ति तेऽम्ब चरितं ननु मन्दबुद्धिः ॥ १७ ॥
ब्रह्मा हरश्च हरिदश्वरथो हरिश्च
     इन्द्रो यमोऽथ वरुणोऽग्निसमीरणौ च ।
ज्ञातुं क्षमा न मुनयोऽपि महानुभावा
     यस्याः प्रभावमतुलं निगमागमाश्च ॥ १८ ॥
धन्यास्त एव तव भक्तिपरा महान्तः
     संसारदुःखरहिताः सुखसिन्धुमग्नाः ।
ये भक्तिभावरहिता न कदापि दुःखा- ॥
     म्भोधिं जनिक्षयतरङ्गमुमे तरन्ति ॥ १९ ॥
ये वीज्यमानाः सितचामरैश्च
     क्रीडन्ति धन्याः शिबिकाधिरूढाः ।
तैः पूजिता त्वं किल पूर्वदेहे
     नानोपहारैरिति चिन्तयामि ॥ २० ॥
ये पूज्यमाना वरवारणस्था
     विलासिनीवृन्दविलासयुक्ताः ।
सामन्तकैश्चोपनतैर्व्रजन्ति
     मन्ये हि तैस्त्वं किल पूजितासि ॥ २१ ॥

व्यास उवाच
एवं स्तुता मघवता देवी विश्वेश्वरी तदा ।
प्रादुर्बभूव तरसा सिंहारूढा चतुर्भुजा ॥ २२ ॥
शङ्खचक्रगदापद्मान्बिभ्रती चारुलोचना ।
रक्ताम्बरधरा देवी दिव्यमाल्यविभूषणा ॥ २३ ॥
तानुवाच सुरान्देवी प्रसन्नवदना गिरा ।
भयं त्यजन्तु भो देवाः शं विधास्ये किलाधुना ॥ २४ ॥
इत्युक्त्वा सा तदा देवी सिंहारूढातिसुन्दरी ।
जगाम तरसा तत्र यत्र दैत्या मदान्विताः ॥ २५ ॥
प्रह्लादप्रमुखाः सर्वे दृष्ट्वा देवीं पुरःस्थिताम् ।
ऊचुः परस्परं भीताः किं कर्तव्यमितस्तदा ॥ २६ ॥
देवं नारायणं चात्र सम्प्राप्ता चण्डिका किल ।
महिषान्तकरी नूनं चण्डमुण्डविनाशिनी ॥ २७ ॥
निहनिष्यति नः सर्वानम्बिका नात्र संशयः ।
वक्रदृष्ट्या यया पूर्वं निहतौ मधुकैटभौ ॥ २८ ॥
एवं चिन्तातुरान्वीक्ष्य प्रह्लादस्तानुवाच ह ।
योद्धव्यं नाथ गन्तव्यं पलाय्य दानवोत्तमाः ॥ २९ ॥
नमुचिस्तानुवाचाथ पलायनपरानिह ।
हनिष्यति जगन्माता रुषिता किल हेतिभिः ॥ ३० ॥
तथा कुरु महाभाग यथा दुःखं न जायते ।
व्रजामोऽद्यैव पातालं तां स्तुत्वा तदनुज्ञया ॥ ३१ ॥
प्रह्लाद उवाच
स्तौमि देवीं महामायां सृष्टिस्थित्यन्तकारिणीम् ।
सर्वेषां जननीं शक्तिं भक्तानामभयङ्करीम् ॥ ३२ ॥
व्यास उवाच
इत्युक्त्या विष्णुभक्तस्तु प्रह्लादः परमार्थवित् ।
तुष्टाव जगतां धात्रीं कृताञ्जलिपुटस्तदा ॥ ३३ ॥
मालासर्पवदाभाति यस्यां सर्वं चराचरम् ।
सर्वाधिष्ठानरूपायै तस्यै ह्रींमूर्तये नमः ॥ ३४ ॥
त्वत्तः सर्वमिदं विश्वं स्थावरं जङ्गमं तथा ।
अन्ये निमित्तमात्रास्ते कर्तारस्तव निर्मिताः ॥ ३५ ॥
नमो देवि महामाये सर्वेषां जननी स्मृता ।
को भेदस्तव देवेषु दैत्येषु स्वकृतेषु च ॥ ३६ ॥
मातुः पुत्रेषु को भेदोऽप्यशुभेषु शुभेषु च ।
तथैव देवेष्वस्मासु न कर्तव्यस्त्वयाधुना ॥ ३७ ॥
यादृशास्तादृशा मातः सुतास्ते दानवाः किल ।
यतस्त्वं विश्वजननी पुराणेषु प्रकीर्तिता ॥ ३८ ॥
तेऽपि स्वार्थपरा नूनं यथैव वयमप्युत ।
नान्तरं दैत्यसुरयोर्भेदोऽयं मोहसम्भवः ॥ ३९ ॥
धनदारादिभोगेषु वयं सक्ता दिवानिशम् ।
तथैव देवा देवेशि को भेदोऽसुरदेवयोः ॥ ४० ॥
तेऽपि कश्यपदायादा वयं तत्सम्भवाः किल ।
कुतो विरोधसम्भूतिर्जाता मातस्तवाधुना ॥ ४१ ॥
न तथा विहितं मातस्त्वयि सर्वसमुद्‌भवे ।
साम्यतैव त्वया स्थाप्या देवेष्वस्मासु चैव हि ॥ ४२ ॥
गुणव्यतिकरात्सर्वे समुत्पन्नाः सुरासुराः ।
गुणान्विता भवेयुस्ते कथं देहभृतोऽमराः ॥ ४३ ॥
कामः क्रोधश्च लोभश्च सर्वदेहेषु संस्थिताः ।
वर्तन्ते सर्वदा तस्मात् कोऽविरोधी भवेञ्चनः ॥ ४४ ॥
त्वया मिथो विरोधोऽयं कल्पितः किल कौतुकात् ।
मन्यामहे विभेदेन नूनं युद्धदिदृक्षया ॥ ४५ ॥
अन्यथा खलु भ्रातॄणां विरोधः कीदृशोऽनघे ।
त्वं चेन्नेच्छसि चामुण्डे वीक्षितुं कलहं किल ॥ ४६ ॥
जानामि धर्मं धर्मज्ञे वेद्मि चाहं शतक्रतुम् ।
तथापि कलहोऽस्माकं भोगार्थं देवि सर्वदा ॥ ४७ ॥
एकः कोऽपि न शास्तास्ति संसारे त्वां विनाम्बिके ।
स्पृहावतस्तु कः कर्तुं क्षमते वचनं बुधः ॥ ४८ ॥
देवासुरैरयं सिन्धुर्मथितः समये क्वचित् ।
विष्णुना विहितो भेदः सुधारत्‍नच्छलेन वै ॥ ४९ ॥
त्वयासौ कल्पितः शौरिः पालकत्वे जगद्‌गुरुः ।
तेन लक्ष्मीः स्वयं लोभाद्‌ गृहीतामरसुन्दरी ॥ ५० ॥
ऐरावतस्तथेन्द्रेण पारिजातोऽथ कामधुक् ।
उच्चैःश्रवाः सुरैः सर्वं गृहीतं वैष्णवेच्छया ॥ ५१ ॥
अनयं तादृशं कृत्वा जाता देवास्तु साधवः ।
(अन्यायिनः सुरा नूनं पश्य त्वं धर्मलक्षणम् ।) ॥
संस्थापिताः सुरा नूनं विष्णुना बहुमानिना ॥ ५२ ॥
नूनं दैत्याः पराभूवन्पश्य त्वं धर्मलक्षणम् ।
क्व धर्मः कीदृशो धर्मः क्व कार्यं क्व च साधुता ॥ ५३ ॥
कथयामि च कस्याग्रे सिद्धं मैमांसिकं मतम् ।
तार्किका युक्तिवादज्ञा विधिज्ञा वेदवादकाः ॥ ५४ ॥
उक्ताः सकर्तृकं विश्वं विवदन्ते जडात्मकाः ।
कर्ता भवति चेदस्मिन्संसारे वितते किल ॥ ५५ ॥
विरोधः कीदृशस्तत्र चैककर्मणि वै मिथः ।
वेदे नैकमतिः कस्माच्छास्त्रेष्वपि तथा पुनः ॥ ५६ ॥
नैकवाक्यं वचस्तेषामपि वेदविदां पुनः ।
यतः स्वार्थपरं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ ५७ ॥
निःस्पृहः कोऽपि संसारे न भवेन्न भविष्यति ।
शशिनाथ गुरोर्भार्या हृता ज्ञात्वा बलादपि ॥ ५८ ॥
गौतमस्य तथेन्द्रेण जानता धर्मनिश्चयम् ।
गुरुणानुजभार्या च भुक्ता गर्भवती बलात् ॥ ५९ ॥
शप्तो गर्भगतो बालः कृतश्चान्धस्तथा पुनः ।
विष्णुना च शिरश्छिन्नं राहोश्चक्रेण वै बलात् ॥ ६० ॥
अपराधं विना कामं तदा सत्त्ववताम्बिके ।
पौत्रो धर्मवतां शूरः सत्यव्रतपरायणः ॥ ६१ ॥
यज्वा दानपतिः शान्तः सर्वज्ञः सर्वपूजकः ।
कृत्वाथ वामनं रूपं हरिणा छलवेदिना ॥ ६२ ॥
वञ्चितोऽसौ बलिः सर्वं हृतं राज्यं पुरा किल ।
तथापि देवान्धर्मस्थान्प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ६३ ॥
वदन्ति चाटुवादांश्च धर्मवादाज्जयं गताः ।
एवं ज्ञात्वा जगन्मातर्यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ६४ ॥
शरणा दानवाः सर्वे जहि वा रक्ष वा पुनः ।
श्रीदेव्युवाच
सर्वे गच्छत पातालं तत्र वासं यथेप्सितम् ॥ ६५ ॥
कुरुध्वं दानवाः सर्वे निर्भया गतमन्यवः ।
कालः प्रतीक्ष्यो युष्माभिः कारणं स शुभेऽशुभे ॥ ६६ ॥
सुनिर्वेदपराणां हि सुखं सर्वत्र सर्वदा ।
त्रैलोक्यस्य च राज्येऽपि न सुखं लोभचेतसाम् ॥ ६७ ॥
कृतेऽपि न सुखं पूर्णं सस्पृहाणां फलैरपि ।
तस्मात्त्यक्त्वा महीमेतां प्रयान्त्वद्य महीतलम् ॥ ६८ ॥
ममाज्ञां पुरतः कृत्वा सर्वे विगतकल्मषाः ।
व्यास उवाच
तच्छ्रुत्वा वचनं देव्यास्तथेत्युक्त्वा रसातलम् ॥ ६९ ॥
प्रणम्य दानवाः सर्वे गताः शक्त्याभिरक्षिताः ।
अन्तर्दधे ततो देवी देवाः स्वभुवनं गताः ॥ ७० ॥
त्यक्त्वा वैरं स्थिताः सर्वे ते तदा देवदानवाः ।
एतदाख्यानमखिलं यः शृणोति वदत्यथ ॥ ७१ ॥
सर्वदुःखविनिर्मुक्तः प्रयाति पदमुत्तमम् ॥ ७२ ॥


इन्द्र देवीला शरण जातो -

त्या महात्म्या भार्गवाचे भाषण श्रवण करून प्रल्हाद अतिशय आनंदित झाला. दैव बलवत्तर आहे असे समजून तो त्या असुरांना म्हणाला, "युद्ध केल्याने आपणाला जय कधीही प्राप्त होणार नाही. ह्यास्तव आता आपण युद्ध करू नये हेच बरे."

ह्यावर बलामुळे गर्विष्ठ झालेले ते दानव जयाविषयी खात्री बाळगून म्हणाले, "हे प्रल्हादा, संग्राम हा केलाच पाहिजे. दैव काय आहे हे आम्ही जाणीत नाही. हे असुराधिपते, निरुद्योगी पुरुषांना दैव श्रेष्ठ होय. आम्हासारख्या उद्योगी पुरुषांचा दैवावर कधीही विश्वास बसायचा नाही. हे दैव कोणी व कुठे अवलोकन केले आहे ? हे कशा प्रकारचे आहे ? त्याला निर्माण तरी कोणी केले आहे ? हे दैत्यश्रेष्ठा, सांप्रत बलाचे अवलंबन करून आपण युद्धच करू. हे महामते, तू सर्वज्ञ आहेस, ह्यास्तव तू आमचा पुढारी हो व युद्धास तयार हो."

ह्याप्रमाणे असुरांनी सांगितले असता प्रबल शत्रूंचा नाश करणार्‍या त्या प्रल्हादाने दैत्यांच्या इच्छेकरता सेनाधिपती होऊन युद्धाकरता देवांना आव्हान केले. ते सर्व देवही रणामध्ये आलेल्य्या त्या असुरांना अवलोकन करताक्षणीच तयारी करून त्यांच्याशी युद्ध करू लागले. तेव्हा त्या ठिकाणी इंद्र व प्रल्हाद ह्यांचा मुनींनाही विस्मयचकित करणारा असा घोर संग्राम पूर्ण शंभर वर्षे झाला.

ते महायुद्ध झाले असता त्या युद्धात शुक्राने रक्षण केल्यामुळे प्रल्हादप्रभृति दैत्यांनाच जय प्राप्त झाला. त्याचवेळी गुरूच्या सांगण्यावरून सर्वदुःख नाशक, मुक्तिदायक आणि उत्कृष्ट अशी कल्याणरूप जी देवी तिचे इंद्राने मनामध्ये स्मरण केले.

इंद्र म्हणाला, "हे देवी, हे महामाये, हे शूलधारिणी, हे अंबिके, हे अभयप्रदे, हे शंख, चक्र, गदापद्म व खड्‍गधारिणी देवी, तुझा जयजयकार असो. हे भुवनेश्वरी, तुला नमस्कार असो. शक्तिदर्शनातील प्रतिपाद्य देवता तूच असून, हे माते, महाबिंदू व दशातत्त्वे ही तुझीच रूपे आहेत. हे सच्चिदानंद स्वरूप देवी, प्राणाग्निहोत्राची देवता तू असून महाकुंडलिनी व दीपशिखा ही तुझीच रूपे आहेत. हे माते, पंचकोशात तू असून पुच्छब्रह्म तूच आहेस आणि सर्व उपनिषदांनी अर्चित अशी आनंदकलिकाही, हे देवी, तूच आहेस.

हे माते, तू कृपा करण्यास उद्युक्त हो, हे जननी, दैत्यांनी पराजित केलेल्या आम्हा दुर्बलांचे तू रक्षण कर. हे देवी, आम्हाला आश्रय देणारी तूच आहेस. जगतामध्ये प्रमाणभूत तूच आहेस. तू संपूर्ण वीर्यांनी संपन्न असल्यामुळे दु:खशमन करण्यास तूच समर्थ आहेस. जे लोक तुझे ध्यान करीत असतात ते अत्यंत सुखी होतात. जे तुझे ध्यान करीत नाहीत ते कधीही शोकापासून व भयापासून मुक्त होत नाहीत. अभिमान व संग सोडून जे मुमुक्षु सज्जन तुझे ध्यान करतात ते संसारसागररूप उदक तरून जातात.

हे देवी, हे जगन्माते, तुझा प्रभाव सर्व जगात प्रसिद्ध आहे. आमच्या संरक्षणाकरता तू प्रकट झाली आहेस. तुझा प्रताप दु:खनाशक आहे. परंतु या सर्व जगताचा संहार करण्याकरता कालरूपही तूच होत असतेस. तेव्हा हे अंबे, कोण बरे मंदबुद्धी पुरुष तुझे चरित्र जाणण्यास समर्थ होईल ? ब्रह्मा, विष्णु महेश्वर, सूर्य, इंद्र, यम, वरूण, अग्नि, वायु, महासमर्थ मुनी आणि निगमागम हेही तुझा अतुल प्रभाव जाणण्यास समर्थ नाहीत.

जे महात्मे तुझ्या भक्तिविषयी तत्पर राहतात तेच धन्य होत आणि तेच सुखसागरामध्ये निमग्र झालेले असून संसारदु:खापासून अलिप्त असतात. परंतु हे उमे, तुझ्या ठिकाणी ज्याचा भक्तिभाव नसतो, ते जन्ममरणरूप लाटांनी युक्त असलेल्या दु:खसागरातून कधीही तरून जात नाहीत. तुझ्या कृपेने शुभ्र चामरांच्या योगाने ज्यांना सेवक वारा घालीत असतात आणि जे पालखीत बसून क्रीडा करीत असतात ते धन्य होत.

खरोखर पूर्वजन्मी नानाप्रकारच्या उपहारांच्या योगाने त्यांनी तुझे पूजन केले असे मला वाटते. उत्कृष्ट गजावर आरूढ झाले असताना ज्यांची प्रशंसा होत असते, स्त्रीसमुदायाचे विलास ज्यांना प्राप्त होतात व नम्र झालेल्या मांडलिक राजासह जे गमन करीत असतात, त्यांनी खरोखर पूर्वजन्मी तुझे पूजन केले आहे असे मी समजतो.

ह्याप्रमाणे इंद्राने स्तुती केली असता ती विश्वेश्वरी चतुर्भुज देवी सिंहारूढ होऊन वेगाने तिथे प्रकट झाली. तिचे नेत्र मनोहर असून शंख, चक्र, गदा व पद्म ही आयुधे आणि रक्तवस्त्र तिने धारण केले होते आणि दिव्य पुष्पे व भुषणे तिने घातली होती. प्रसन्न मुख करून ती देवी दयार्द्र वाणीने त्या देवांना म्हणाली, "हे देवहो, तुम्ही भय सोडा. मी खरोखर आता तुमचे कल्याण करते."

असे म्हणून सिंहारूढ झालेली ती सुंदरी देवी जिकडे ते मत्त दैत्य होते तिकडे वेगाने गेली. तेव्हा पुढे आलेल्या त्या देवीला अवलोकन करता क्षणीच प्रल्हाद वगैरे सर्व दैत्य भयभीत होऊन परस्परांना म्हणाले, "आता काय करावे ? खरोखर ही चंडिका देव व नारायण ह्यांना साहाय्य करण्याकरता तेथे प्राप्त झाली आहे. महिषासुराचा नाश करणारी हीच असून चंडमुंडांचा घात करणारी हीच होय. ज्याप्रमाणे हिने पूर्वी वक्र दृष्टीने मधुकैटभांचा वध केला त्याप्रमाणे ही अंतिका आम्हा सर्वांचा आता वध करील यात संशय नाही. यातून आपण कसे सुटावे ?"

ह्याप्रमाणे चिंताक्रांत झालेल्या दैत्यांना अवलोकन करून प्रल्हाद त्यांना म्हणाला, "हे दानव श्रेष्ठहो, आता युद्धच केले पाहिजे, पळून जाणे योग्य नव्हे." ह्यावरही काही पलायन करू लागले. मग त्या असुरांना नमुची म्हणाला, "ही जगन्माता क्रुद्ध झाल्यास खरोखर त्या आयुधांच्या योगाने आपला वध करील. ह्यास्तव हे महाराज, दुःख न होईल असा काही तरी उपाय योजा, नाही तर तिचे स्तवन करून तिच्या अनुज्ञेने आजच आपण पातालामध्ये जाऊ."

प्रल्हाद म्हणाला, "हे दैत्यहो, ह्या महामाया, उत्पत्ति, स्थिति व लय करणारी, सर्वांची जननी आणि भक्तांना अभय देणारी जी शक्तिरूप देवी तिचे मी स्तवन करतो."

असे बोलून रहस्यवेत्त्या विष्णूभक्त प्रल्हादाने हात जोडले आणि त्या जगद्धात्रीचे त्याने स्तवन केले.

तो म्हणाला, "जिच्या ठिकाणी सर्व चराचर जगत् रज्जूप्रमाणे भासत आहे त्या सर्वाधिष्ठानरूप र्‍हींमूर्तीला नमस्कार असो. हे सर्व चराचर विश्व तुझ्यापासून निर्माण झालेले असून सर्व तू निर्माण केलेले आहेस. कर्ते निमित्तमात्र होते. हे देवी, हे महामाये, तुला नमस्कार असो. तू जर सर्वांची जननी आहेस तर स्वत:च उत्पन्न केलेल्या दैवदैत्यांसंबंधाने तुझ्या ठिकाणी भेदभाव तो काय असणार ? आमच्या संबंधात देवासंबंधात तुझी भेदबुद्धी नसावी. तू द्वैतभाव धरू नकोस.

हे माते, देव जसे तुझे पुत्र होत तसे दानवही तुझे पुत्र होत. कारण पुराणामध्ये तुला विश्वजननी म्हणून म्हटले आहे. खरोखर ते देवही स्वार्थाविषयी तत्पर असून आम्हीही तसेच आहो. देवदैत्यांमध्ये भेद नसून हा भासणारा भेद मोहमूलक आहे. हे देवेश्वरी, आम्हाप्रमाणे देवही द्रव्य, स्त्री इत्यादिकांचा उपभोग घेण्याविषयी रात्रंदिवस आसक्त होऊन राहिलेले असतात. देवदैत्यांमध्ये भेद तो कोणता ?

तेही कश्यपाचे पुत्र असून आम्हीही त्याच्यापासूनच उत्पन्न झालो आहो. मग हे माते, तुझे ठिकाणी आम्हा उभयतांसंबंधाने सांप्रत विरोधबुद्धी खरोखर का बरे उत्पन्न झाली आहे ? हे माते सर्वकारणरूप जी तू, त्या तुझ्या ठिकाणी विरोधकर्तृत्व असल्याचे शास्त्रांत सांगितलेले नाही. देवासंबंधाने व आम्हासंबंधाने तुला नेहमी समदृष्टीच ठेवली पाहिजे. तू आम्हाला सारखेच मान.

गुणांच्या मिश्रणामुळे सर्व देव दैत्य उत्पन्न झाले आहेत. गुणयुक्त जे देहधारी देव ते अमर का बरे व्हावेत ? काम, क्रोध व लोभ हे सर्व देहामध्ये सर्वदा वास्तव्य करीत असतात. कोण बरे पुरुष भेदबुद्धिरहित होईल ? आम्हामध्ये भेद उत्पन्न होऊन तुला युद्ध पाहण्यास सापडावे. एतदर्थ कौतुकाने तू हा परस्परविरोध उत्पन्न केला आहेस असे वाटते. हे निष्पापे, हे चामुंडे, कलह अवलोकन करण्याची जर तुझी इच्छा नसती तर आम्हा भ्रात्यांमध्ये खरोखर विरोध उत्पन्न झाला नसता हे मी जाणून आहे. हे देवी, आम्हामध्ये भोगाकरता सर्वदा कलह होत असतो.

हे अंबिके, संसारात एका तुझ्याशिवाय शास्ता असा कोणीही नाही. विषयलोलुप पुरुषाची आज्ञा मान्य करण्यास कोण बरे समंजस पुरुष तयार होणार आहे ?

देवदैत्यांनी करार करून त्या सागराचे मंथन केले. परंतु अमृतरूप रत्‍न हरण करण्याकरता कपट करून विष्णूने विरोध उत्पन्न केला. परंतु तू ह्या विष्णूला जगद्‍गुरू कल्पून जगदरक्षणाकडे ह्याची योजना केलेली आहेस. समुद्रमंथनकाली केवळ लोभाने सुरसुंदरी लक्ष्मी त्याने स्वत: घेतली. त्याचप्रमाणे इच्छा तृप्त करणारा पारिजात वृक्ष व उच्चैःश्रवा अश्व ही रत्‍ने इंद्राने हरण केली.

विष्णूच्या इच्छेने देवांनी सर्व काही ग्रहण केले. अशा प्रकारचा अन्याय करूनही देव साधू झाले. हे धर्मलक्षण तू अवलोकन कर. देव खरोखर अन्यायी आहेत. असे असून त्यांचा फारच अभिमान बाळगणार्‍या विष्णूने देवांची स्वस्थानाचे ठिकाणी स्थापना केली आणि दैत्यांचा पराभव झाला. हे अधर्माने वागण्याचे फल तू अवलोकन कर.

धर्म आहे कोठे ? कशा प्रकारचा आहे ? व कर्तव्य कोठे आहे ? अहो, हे कर्म कोणीकडे आणि साधुत्व कोणीकडे ? परंतु हे सांगावे कोणासमोर ? ईश्वर नाही असे जे मत आहे तेच खरे सिद्ध आहे. युक्तिवाद जाणणारे तार्किक आणि विधिज्ञ वैदिक म्हणून जे प्रसिद्ध आहेत ते मूढमति असल्यामुळे या विश्वाला कर्ता आहे असे म्हणतात. या विस्तीर्ण संसारामध्ये खरोखर जर कोणी कर्ता असेल तर एका कार्यासंबंधाने परस्परविरोध का असावा ? वेदामध्ये व शास्त्रामध्ये एकवाक्यता नसून त्या वेदवेत्त्यामध्येही एकवाक्यता नाही. सर्व चराचर जगत् स्वार्थाविषयी तत्पर असल्यामुळे संसारामध्ये कोणीही निःस्पृह झाला नाही व होणार नाही.

धर्मसिद्धांत जाणणार्‍या इंद्राने गौतमाची आणि चंद्राने गुरूची भार्या समजून उमजून बलात्काराने हरण केली. गुरूने कनिष्ठ भ्रात्याची भार्या गर्भिणी असताना बलात्काराने तिचा उपभोग घेतला आणि गर्भाशयात असलेल्या बालकाला शाप देऊन अंध केले. हे अंबिके, सत्त्वशील विष्णूने राहूचे शिर त्याचा अपराध नसतांना चक्राच्या योगाने स्वेच्छेने व दांडगाईने तोडले. माझा नातू धर्मनिष्ठामध्ये श्रेष्ठ, सत्यव्रतपरायण, यथाविधी याग करणारा दानशूर, शांत सर्वज्ञ व सर्वमान्य असताना, कपट करणार्‍या हरीने वामनरूप धारण करून त्या बलीला फसवले आणि खरोखरच त्याचे सर्व राज्य हरण केले.

विचारी लोक देवांनाच धर्मनिष्ठ म्हणत आहेत आणि विजयी झाल्यामुळे ते देवही धर्मासंबंधाने मनोवेधक असत्य बोलत आहेत. तेव्हा हे जगन्माते, हे लक्षात आणून तू इच्छेस येईल तसे कर. सर्व दानव तुला शरण आले आहेत, मग त्यांना मार अथवा तार."

प्रल्हादाचे योग्य भाषण ऐकून श्रीदेवी म्हणाली, "हे दानवहो, तुम्ही सर्व पातालामध्ये जा. तेथे निर्भय व क्रोधरहित होऊन यथेष्ट वास्तव्य करा. काही वेळा तुम्हाला कालाची प्रतीक्षा केली पाहिजे. कारण तो काळच कल्याणाचे व अकल्याणाचे कारण आहे. अत्यंत वैराग्यतत्परांना कोणत्याही ठिकाणी सर्वदा सुखच होत असते. पण ज्यांचे अंत:करण लोभाविष्ट झालेले असेल त्यांना त्रैलोक्याचे राज्य प्राप्त होऊनही सुखी होत नाही. फार कशाला ? कृतयुगामध्येही कामी जनांना प्राप्त झालेल्या फलांच्या योगाने पूर्ण सुख झालेले नाही. ह्या पृथ्वीचा त्याग करून सर्व दानवांनी आज माझ्या आज्ञेप्रमाणे पातालामध्ये जावे आणि मनामध्ये काही एक पाप त्यांनी धरू नये."

ते देवीचे भाषण श्रवण केल्यानंतर ते सर्व दानव 'ठीक आहे' असे म्हणून व त्या देवीला प्रणाम करून रसातलाला गेले. तेव्हा देवी गुप्त झाली. देवही आपापल्या घरी गेले आणि ते सर्व देवदानव वैरबुद्धी सोडून राहू लागले.

देवदानवासंबंधीची ही कथा जो श्रवण करतो त्याला मुक्ती मिळते. त्याच्या दु:खांचा नाश होतो.



इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थस्कन्धे
देवीकथनेन दानवानां रसातलं प्रति गमनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥
अध्याय पंधरावा समाप्त

GO TOP