श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
तृतीयः स्कन्धः
एकोनत्रिंशोऽध्यायः


लक्ष्मणकृतरामशोकसान्त्वनम्

व्यास उवाच
तदाकर्ण्य वचो दुष्टं जानकी भयविह्वला ।
वेपमाना स्थिरं कृत्वा मनो वाचमुवाच ह ॥ १ ॥
पौलस्त्य किमसद्वाक्यं त्वमात्थ स्मरमोहितः ।
नाहं वै स्वैरिणी किन्तु जनकस्य कुलोद्‌भवा ॥ २ ॥
गच्छ लङ्कां दशास्य त्वं राम त्वां वै हनिष्यति ।
मत्कृते मरणं तत्र भविष्यति न संशयः ॥ ३ ॥
इत्युक्त्वा पर्णशालायां गता सा वह्निसन्निधौ ।
गच्छ गच्छेति वदती रावणं लोकरावणम् ॥ ४ ॥
सोऽथ कृत्वा निजं रूपं जगामोटजमन्तिकम् ।
बलाज्जग्राह तां बालां रुदती भयविह्वलाम् ॥ ५ ॥
रामरामेति क्रन्दन्ती लक्ष्मणेति मुहुर्मुहुः ।
गृहीत्वा निर्गतः पापो रथमारोप्य सत्वरः ॥ ६ ॥
गच्छन्नरुणपुत्रेण मार्गे रुद्धो जटायुषा ।
सङ्ग्रामोऽभून्महारौद्रस्तयोस्तत्र वनान्तरे ॥ ७ ॥
हत्वा तं तां गृहीत्वा च गतोऽसौ राक्षसाधिपः ।
लङ्कायां क्रन्दती तात कुररीव दुरात्मनः ॥ ८ ॥
अशोकवनिकायां सा स्थापिता राक्षसीयुता ।
स्ववृत्तान्नैव चलिता सामदानादिभिः किल ॥ ९ ॥
रामोऽपि तं मृगं हत्वा जगामादाय निर्वृतः ।
आयान्तं लक्ष्मणं वीक्ष्य किं कृतं तेऽनुजासमम् ॥ १० ॥
एकाकिनीं प्रियां हित्वा किमर्थं त्वमिहागतः ।
श्रुत्वा स्वनं तु पापस्य राघवस्त्वब्रवीदिदम् ॥ ११ ॥
सौ‌मित्रिस्त्वब्रवीद्वाक्यं सीतावाग्बाणपीडितः ।
प्रभोऽत्राहं समायातः कालयोगान्न संशयः ॥ १२ ॥
तदा तौ पर्णशालायां गत्वा वीक्ष्यातिदुःखितौ ।
जानक्यन्वेषणे यत्‍नमुभौ कर्तुं समुद्यतौ ॥ १३ ॥
मार्गमाणौ तु सम्प्राप्तौ यत्रासौ पतितः खगः ।
जटायुः प्राणशेषस्तु पतितः पृथिवीतले ॥ १४ ॥
तेनोक्तं रावणेनाद्य हृता‍‍ऽसौ जनकात्मजा ।
मया निरुद्धः पापात्मा पातितोऽहं मृधे पुनः ॥ १५ ॥
इत्युक्त्वाऽसौ गतप्राणः संस्कृतो राघवेण वै ।
कृत्वौर्घ्वदैहिकं रामलक्ष्मणौ निर्गतौ ततः ॥ १६ ॥
कबन्धं घातयित्वासौ शापाच्चामोचयत्प्रभुः ।
वचनात्तस्य हरिणा सख्यं चक्रेऽथ राघवः ॥ १७ ॥
हत्वा च वालिनं वीरं किष्किन्धाराज्यमुत्तमम् ।
सुग्रीवाय ददौ रामः कृतसख्याय कार्यतः ॥ १८ ॥
तत्रैव वार्षिकान्मासांस्तस्थौ लक्ष्मणसंयुतः ।
चिन्तयञ्जानकीं चित्ते दशाननहृतां प्रियाम् ॥ १९ ॥
लक्ष्मणं प्राह रामस्तु सीताविरहपीडितः ।
सौ‌मित्रे कैकयसुता जाता पूर्णमनोरथा ॥ २० ॥
न प्राप्ता जानकी नूनं नाहं जीवामि तां विना ।
नागमिष्याम्ययोध्यायामृते जनकनन्दिनीम् ॥ २१ ॥
गतं राज्यं वने वासो मृतस्तातो हृता प्रिया ।
पीडयन्मां स दुष्टात्मा दैवो‍ऽग्रे किं करिष्यति ॥ २२ ॥
दुर्ज्ञेयं भवितव्यं हि प्राणिनां भरतानुज ।
आवयोः का गतिस्तात भविष्यति सुदुःखदा ॥ २३ ॥
प्राप्य जन्म मनोर्वंशे राजपुत्रावुभौ किल ।
वनेऽतिदुःखभोक्तारौ जातौ पूर्वकृतेन च ॥ २४ ॥
त्यक्त्वा त्वमपि भोगांस्तु मया सह विनिर्गतः ।
दैवयोगाच्च सौ‌मित्रे भुंक्ष्व दुःखं दुरत्ययम् ॥ २५ ॥
न कोऽप्यस्मत्कुले पूर्वं मत्समो दुःखभाङ्नरः ।
अकिञ्चनोऽक्षमः क्लिष्टो न भूतो न भविष्यति ॥ २६ ॥
किं करोम्यद्य सौ‌मित्रे मग्नोऽस्मि दुःखसागरे ।
न चास्ति तरणोपायो ह्यसहायस्य मे किल ॥ २७ ॥
न वित्तं न बलं वीर त्वमेकः सहचारकः ।
कोपं कस्मिन्करोम्यद्य भोगेस्मिन्स्वकृतेऽनुज ॥ २८ ॥
गतं हस्तगतं राज्यं क्षणादिन्द्रासनोपमम् ।
वने वासस्तु सम्प्राप्तः को वेद विधिनिर्मितम् ॥ २९ ॥
बालभावाच्च वैदेही चलिता चावयोः सह ।
नीता दैवेन दुष्टेन श्यामा दुःखतरां दशाम् ॥ ३० ॥
लङ्केशस्य गृहे श्यामा कथं दुःखं भविष्यति ।
पतिव्रता सुशीला च मयि प्रीतियुता भृशम् ॥ ३१ ॥
न च लक्ष्मण वैदेही सा तस्य वशगा भवेत् ।
स्वैरिणीव वरारोहा कथं स्याज्जनकात्मजा ॥ ३२ ॥
त्यजेत्प्राणान्नियन्तृत्वे मैथिली भरतानुज ।
न रावणस्य वशगा भवेदिति सुनिश्चितम् ॥ ३३ ॥
मृता चेज्जानकी वीर प्राणांस्त्यक्ष्याम्यसंशयम् ।
मृता चेदसितापाङ्गीं किं मे देहेन लक्ष्मण ॥ ३४ ॥
एवं विलपमानं तं रामं कमललोचनम् ।
लक्ष्मणः प्राह धर्मात्मा सान्त्वयन्नृतया गिरा ॥ ३५ ॥
धैर्यं कुरु महाबाहो त्यक्त्वा कातरतामिह ।
आनयिष्यामि वैदेहीं हत्वा तं राक्षसाधमम् ॥ ३६ ॥
आपदि सम्पदि तुल्या धैर्याद्‌भवन्ति ते धीराः ।
अल्पधियस्तु निमग्नाः कष्टे भवन्ति विभवेऽपि ॥ ३७ ॥
संयोगो विप्रयोगश्च दैवाधीनावुभावपि ।
शोकस्तु कीदृशस्तत्र देहेनात्मनि च क्वचित् ॥ ३८ ॥
राज्याद्यथा वने वासो वैदेह्या हरणं यथा ।
तथा काले समीचीने संयोगोऽपि भविष्यति ॥ ३९ ॥
प्राप्तव्यं सुखदुःखानां भोगान्निर्वर्तनं क्वचित् ।
नान्यथा जानकीजाने तस्माच्छोकं त्यजाधुना ॥ ४० ॥
वानराः सन्ति भूयांसो गमिष्यन्ति चतुर्दिशम् ।
शुद्धिं जनकनन्दिन्या आनयिष्यन्ति ते किल ॥ ४१ ॥
ज्ञात्वा मार्गस्थितिं तत्र गत्वा कृत्वा पराक्रमम् ।
हत्वा तं पापकर्माणमानयिष्यामि मैथिलीम् ॥ ४२ ॥
ससैन्यं भरतं वाऽपि समाहूय सहानुजम् ।
हनिष्यामो वयं शत्रुं किं शोचसि वृथाग्रज ॥ ४३ ॥
रघुणैकरथेनैव जिताः सर्वा दिशः पुरा ।
तद्वंशजः कथं शोकं कर्तुमर्हसि राघव ॥ ४४ ॥
एकोऽहं सकलाञ्जेतुं समर्थोऽस्मि सुरासुरान् ।
किं पुनः ससहायो वै रावणं कुलपांसनम् ॥ ४५ ॥
जनकं वा समानीय साहाय्ये रघुनन्दन ।
हनिष्यामि दुराचारं रावणं सुरकण्टकम् ॥ ४६ ॥
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
चक्रनेमिरिवैकं यन्न भवेद्‌रघुनन्दन ॥ ४७ ॥
मनोऽतिकातरं यस्य सुखदुःखसमुद्‌भवे ।
स शोकसागरे मग्नो न सुखी स्यात्कदाचन ॥ ४८ ॥
इन्द्रेण व्यसनं प्राप्तं पुरा वै रघुनन्दन ।
नहुषः स्थापितो देवैः सर्वैर्मघवतः पदे ॥ ४९ ॥
स्थितः पङ्कजमध्ये च बहुवर्षगणानपि ।
अज्ञातवासं मघवा भीतस्त्यक्त्वा निजं पदम् ॥ ५० ॥
पुनः प्राप्तं निजस्थानं काले विपरिवर्तिते ।
नहुषः पतितो भूमौ शापादजगराकृतिः ॥ ५१ ॥
इन्द्राणीं कामयानस्तु ब्राह्मणानवमन्य च ।
अगस्तिकोपात्सञ्जातः सर्पदेहो महीपतिः ॥ ५२ ॥
तस्माच्छोको न कर्तव्यो व्यसने सति राघव ।
उद्यमे चित्तमास्थाय स्थातव्यं वै विपश्चिता ॥ ५३ ॥
सर्वज्ञोऽसि महाभाग समर्थोऽसि जगत्पते ।
किं प्राकृत इवात्यर्थं कुरुषे शोकमात्मनि ॥ ५४ ॥
व्यास उवाच
इति लक्ष्मणवाक्येन बोधितो रघुनन्दनः ।
त्यक्त्वा शोकं तथात्यर्थं बभूव विगतज्वरः ॥ ५५ ॥


लक्ष्मण रामाचे सांत्वन करतो -

ते त्याचे निंद्य भाषण श्रवण केल्याबरोबर, जानकी भयाने विव्हल होऊन कापू लागली. मन स्थिर करून ती म्हणाली, "हे पौलास्त्य, कामवासने मोहित होऊन तू हे असे निंद्य भाषण करीत आहेस ? मी स्वैरिणी नसून जनकाच्या कुलामध्ये उत्पन्न झालेली आहे. हे रावणा, तू लंकेमध्ये जा, नाही तर राम तुझा वध करील. माझ्याकरता तुला मरण येईल, ह्यात संशय नाही." असे म्हणून पर्णकुटीकेमध्ये अग्निजवळ गेली.

इतक्यात स्वतःचे रूप प्रकट करून तोही पर्णकुटीकेसमीप गेला. त्या रडत असलेल्या सीतेला त्याने बलात्काराने धरले. त्या वेळी, "रामा, रामा ! लक्ष्मणा, धावा !" असा ती वारंवार आक्रोश करीत होती. सीतेला रथावर घेऊन तो सत्वर निघून गेला.

जाता जाता अरुणपुत्र जटायूने मार्गामध्ये त्याला अडवले. तेव्हा वनामध्ये, त्या उभयतांचा महाभयंकर संग्राम झाला. त्या संग्रामात राक्षसाधिपती रावणाने जटायूचा वध केला. आक्रोश करीत असलेल्या सीतेला त्याने लंकेमध्ये नेले व अशोक वनामध्ये तिला ठेवले. राक्षसीणींचा पहारा बसवला. नंतर सामदामादि उपायही त्याने योजले, परंतु ती आपल्या वर्तनापासून ढळली नाही.

रामाने त्या मृगाचा वध केला व त्याला घेऊन तो परत फिरला तो मार्गामध्येच लक्ष्मण येत असल्याचे त्याच्या दृष्टीस पडले. तेव्हा "त्या दुष्ट पाप्याचा शब्द ऐकून, हे बांधवा, तू हे भलतेच काय केलेस ? अरे प्रियेला एकटी टाकून तू येथे का आला आहेस ?" असे रामाने त्याला विचारले तेव्हा लक्ष्मण म्हणाला, "हे प्रभो सीतेच्या वाग्बाणांनी ताडित झाल्यामुळे मी निःसंशय येथे आलो." नंतर ते उभयता अतिदुःखित होऊन पर्णकुटिकेकडे आले. पण सीता तेथे नाही असे आढळून आल्यावर तिच्या शोधाकरता उभयताही प्रयत्‍न करण्यास उद्युक्त झाले. शोधता शोधता जेथे तो जटायुपक्षी केवळ धुगधुगी राहून भूतलावर पडला होता. तेथे ते आले. जटायू म्हणाला, "आज रावणाने ती जनकन्या हरण करून नेली. मी त्या दुरात्म्याला अडवून धरले; परंतु युद्धामध्ये त्याने मला चित केले." असेक बोलून त्याने लागलीच प्राणत्याग केला.

नंतर रामाने त्याचा और्द्धदेहिक संस्कार केला. तो रामलक्ष्मणासह तेधून निघून गेला. जाता जाता त्या रामप्रभूने कबंधाचा वध करून त्याला शापापासून मुक्त केले. त्याच्या सांगण्यावरून रामाने सुग्रीवाशी सख्य केले. नंतर वीर वालीचा रामाने वध केला. सुग्रीवाला त्याने किष्किंधेचे उत्कृष्ठ राज्य दिले. नंतर रावणाने हरण केलेल्या प्रिय जानकीचे मनामध्ये चिंतन करीत तो राम लक्ष्मणासह पर्जन्य कालातील चार महिने तेथेच राहिला.

अखेर सीतेच्या विरहाने दुःखीत झालेला राम लक्ष्मणाला म्हणाला, "हे लक्ष्मणा, आता मात्र कैकेयीचे मनोरथ परिपूर्ण झाले. कारण, जानकी प्राप्त झाली नाही, तर खरोखर तिच्याशिवाय मी जिवंत राहणार नाही. या जनककन्येवाचून मी अयोध्येलाही परत जाणार नाही. राज्य गेले ? वनवास भोगावा लागला ! पिता स्वर्गस्थ झाला, प्रियाही रावणाने हरण करून नेली. मला पीडा देणारे हे दुष्ट दैव पुढे आणखी काय काय करणार आहे हे कळत नाही.

हे भरतानुजा लक्ष्मणा, भवितव्य खरोखर प्राण्यांना पूर्वी समजणे दुर्घट आहे. बा लक्ष्मणा, अत्यंत दुःखदायक अशी आपली यापुढे स्थिती होणार ? मनुवंशात उत्पन्न झालेले आपण उभयताही राजपुत्र असून, पूर्व कर्मामुळे वनामध्ये अतिशय दुःख भोगत आहोत. हे सुमित्रानंदना, दैवयोगामुळे तूही भोगाचा त्याग करून माझ्यासह मंदिराबाहेर पडला आहेस. आता तुलाही दुस्तर दुःखाचाच उपभोग घेणे भाग आहे.

माझ्यासारखा दुःखी, दरिद्री, असमर्थ व क्लेशग्रस्त पुरुष आपल्या कुलामध्ये पूर्वी कोणीही झाला नाही. पुढे कोणी होणार नाही. हे सुमित्रानंदना आज मी काय करू ? दुःखसागरामध्ये मी मग्न झालो आहे. खरोखर साहाय्यरहित असलेला मला तरणोपाय नाही. हे अनुजा, द्रव्य व बल ह्यापैकी काहीच नसून, तू एकच मला अनुयायी आहेस. तेव्हा हे वीरा, स्वतःच्या कृतीमुळे प्राप्त झालेल्या ह्या भोगाबद्दल, मी आज कोणावर क्रुद्ध व्हावे ? इंद्रसभेची बरोबरी करणारे राज्य हस्तगत झाले असून, ते एका क्षणात नाहीसे होऊन, वनवास प्राप्त झाला. दैवाने नेमलेले जाणण्यास कोण बरे समर्थ आहे ? बालपणामुळे, वैदेही आपल्याबरोबर वनवासास निघाली; परंतु त्या तरुणीला तर
दुर्देवामुळे आपल्यापेक्षाही अधिक दुःखदशा प्राप्त झाली. लंकाधिपति रविणाच्या घरी त्या तरुणीला आता दुःख भोगावे लागेल. ती सुशीला व पतिव्रता असून, माझ्यावर अत्यंत प्रेम करणारी आहे. हे लक्ष्मणा, वैदेही त्याला वश होणार नाही. ती सुंदरी जनककन्या जारिणी स्त्रीप्रमाणे कशी बरे वागेल ?

हे भरतानुजा लक्ष्मणा, रावण बलात्कार करू लागल्यास ती प्राणत्याग करील. पण त्याला वश होणार नाही, हे अगदी निश्चित. हे वीरा, जानकी मृत झाली तर मी निःसंशय प्राणत्याग करीन. कारण हे लक्ष्मणा, कृष्णवर्ण नेत्रप्रांतांनी युक्त असलेली जानकी मृत झाल्यावर ह्या देहाशी मला काय कर्तव्य आहे !"

ह्याप्रमाणे कमलनयन राम विलाप करू लागले असता धर्मात्मा लक्ष्मण सांत्वन करीत त्यांना म्हणाला, "हे महापराक्रमी राजा, भित्रेपणा सोडून ह्या प्रसंगी तुम्ही धैर्य धरा. त्या राक्षसाधमाचा वध करून मी जानकीला परत आणीन. विचारी पुरुष विपत्तीमध्ये व संपत्तीमध्ये धैर्याने वागत असतात. परंतु मंदमति पुरुष वैभवकालीही दुःखामध्ये मग्न असतात. संयोग व वियोग ह्या दोन्ही गोष्टी दैवाधीन आहेत. ह्या दोहोंचाही संबंध आत्म्याशी मुळीच नसून फक्त देहाशीच आहे. त्यासंबंधाने शोकाचे अवलंबन का बरे करता ?

राजधानी सुटून ज्याप्रमाणे वनामध्ये वास्तव्य व वैदेहीचे हरण, ह्या गोष्टी घडल्या. त्याचप्रमाणे चांगला काळ आला असता, ह्याचा समागमही होईल. सुखदुःखाची समाप्ति भोगानेच व्हायची असते. भोगाशिवाय ती कधीही नाश पावत नाहीत. तेव्हा हे जानकीपते, तुम्ही आता शोकाचा त्याग करा. सुदैवाने सुग्रीवाचे साहाय्य आपणास मिळाले आहे. त्याचे वानरही पुष्कळ आहेत. हे चोहोकडे जातील व जानकीचा शोध करतील.

जानकी जेथे आहे तिकडील मार्ग समजून घेऊन मी तेथे जाईन, पराक्रम करून त्या दुष्कर्मी रावणाचा वध करीन. जानकीला परत आणीन. हे ज्येष्ठबंधो, व्यर्थ का बरे दुःख करीत आहा ? प्रसंग पडल्यास सैन्यासह व शत्रुघ्नासह भरतालाही आणून आपण त्या शत्रूचा वध करू. हे रघुवंशज रामचंद्रा, पूर्वी रघूने केवळ एकाच रथाच्या योगाने सर्व दिशा पादाक्रांत केल्या होत्या, तेव्हा त्याच्याच वंशामध्ये जन्मास आलेले आपण आहात. आपणास दुःख करीत बसणे कसे बरे योग्य होईल ? मी एकटाही सर्व देवदैत्यांचा पराजय करण्यास समर्थ आहे. मग आपले साहाय्य असल्यावर कुलकलंकी रावणाच्या पराजयाविषयी शंका पाहिजे कशाला ?

हे रघुनंदन रामा, फार काय सांगू ? साहाय्या करता जनकालाही आणून, मी त्या देवकंटक दुराचारी रावणाचा वध करीन, हे रघुनंदना, चाकाच्या अराप्रमाणे सुखानंतर दुःख व दुःखानंतर सुख प्राप्त होत असते. त्यापैकी एकच कधीही कायम राहात नाही. हे आपण जाणतच आहा. सुख अथवा दुःख प्राप्त झाले असता ज्याचे मन अतिशय भित्रे असते तो कधीही सुखी न होता, सर्वदा शोकसागरामध्येच मग्न असतो.

हे रघुनंदना, इंद्रालाही पूर्वी संकट प्राप्त झाले होते आणि त्या वेळी सर्व देवांनी नहुषाची स्थापना इंद्रपदावर केली होती. त्या वेळी भयभीत झालेल्या इंद्राने आपल्या स्थानाचा त्याग करून अनेक वर्ष पर्यंत, कमलामध्ये राहून, अज्ञातवास स्वीकारला होता. पुढे काल फिरताक्षणीच, त्याला स्वतःचे स्थान पुनरपि प्राप्त झाले व विप्रशापामुळे नहुष अजगराकृति होऊन, भूमीवर पडला.

रावणाप्रमाणे त्या वेळी त्या नहुषराजाने इंद्राणीविषयी कामवासना धरून ब्राह्मणांचाही अवमान केल्याकारणाने, अगस्तिमुनीच्या क्रोधामुळे तो सर्प झाला. हे राघवा, संकट प्राप्त झाले असता विचारी पुरुषाने शोकाचे अवलंबन न करता उद्योगाकडे मन लावून राहावे. हे महाभाग्यवान जगदीशा, आपण सर्वज्ञ असून समर्थ आहा. एखाद्या सामान्य जनाप्रमाणे स्वतःसंबंधाने का बरे अतिशय दुःख करीत आहा ?

लक्ष्मणाच्या ह्या भाषणाने रामाला बोध झाला. प्रचंड शोकाचा त्याग करून, तो निश्चिंत झाला.



इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे
लक्ष्मणकृतरामशोकसान्त्वनं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २९ ॥
अध्याय एकोणतिसावा समाप्त

GO TOP