श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
द्वादशः स्कन्धः
द्वादशोऽध्यायः


मणिद्वीपवर्णनम्

व्यास उवाच
तदेव देवीसदनं मध्यभागे विराजते ।
सहस्रस्तम्भसंयुक्ताश्चत्वारस्तेषु मण्डपाः ॥ १ ॥
शृङ्‌गारमण्डपश्चैको मुक्तिमण्डप एव च ।
ज्ञानमण्डपसंज्ञस्तु तृतीयः परिकीर्तितः ॥ २ ॥
एकान्तमण्डपश्चैव चतुर्थः परिकीर्तितः ।
नानावितानसंयुक्ता नानाधूपैस्तु धूपिताः ॥ ३ ॥
कोटिसूर्यसमाः कान्त्या भ्राजन्ते मण्डपाः शुभाः ।
तन्मण्डपानां परितः काश्मीरवनिका स्मृता ॥ ४ ॥
मल्लिकाकुन्दवनिका यत्र पुष्कलकाः स्थिताः ।
असंख्याता मृगमदैः पूरितास्तत्स्रवा नृप ॥ ५ ॥
महापद्माटवी तद्वद्‌रत्‍नसोपाननिर्मिता ।
सुधारसेन सम्पूर्णा गुञ्जन्मत्तमधुव्रता ॥ ६ ॥
हंसकारण्डवाकीर्णा गन्धपूरितदिक्तटा ।
वनिकानां सुगन्धैस्तु मणिद्वीपं सुवासितम् ॥ ७ ॥
शृङ्‌गारमण्डपे देव्यो गायन्ति विविधैः स्वरैः ।
सभासदो देववरा मध्ये श्रीजगदम्बिका ॥ ८ ॥
मुक्तिमण्डपमध्ये तु मोचयत्यनिशं शिवा ।
ज्ञानोपदेशं कुरुते तृतीये नृप मण्डपे ॥ ९ ॥
चतुर्थमण्डपे चैव जगद्‌रक्षाविचिन्तनम् ।
मन्त्रिणीसहिता नित्यं करोति जगदम्बिका ॥ १० ॥
चिन्तामणिगृहे राजञ्छक्तितत्त्वात्मकैः परैः ।
सोपानैर्दशभिर्युक्तो मञ्चकोऽप्यधिराजते ॥ ११ ॥
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः ।
एते मञ्चखुराः प्रोक्ताः फलकस्तु सदाशिवः ॥ १२ ॥
तस्योपरि महादेवो भुवनेशो विराजते ।
या देवी निजलीलार्थं द्विधाभूता बभूव ह ॥ १३ ॥
सृष्ट्यादौ तु स एवायं तदर्धाङ्‌गो महेश्वरः ।
कन्दर्पदर्पनाशोद्यत्कोटिकन्दर्पसुन्दरः ॥ १४ ॥
पञ्चवक्त्रस्त्रिनेत्रश्च मणिभूषणभूषितः ।
हरिणाभीतिपरशून् वरं च निजबाहुभिः ॥ १५ ॥
दधानः षोडशाब्दोऽसौ देवः सर्वेश्वरो महान् ।
कोटिसूर्यप्रतीकाशश्चन्द्रकोटिसुशीतलः ॥ १६ ॥
शुद्धस्फटिकसंकाशस्त्रिनेत्रः शीतलद्युतिः ।
वामाङ्‌गे सन्निषण्णास्य देवी श्रीभुवनेश्वरी ॥ १७ ॥
नवरत्‍नगणाकीर्णकाञ्चीदामविराजिता ।
तप्तकाञ्चनसन्नद्धवैदूर्याङ्‌गदभूषणा ॥ १८ ॥
कनच्छ्रीचक्रताटङ्‌कविटङ्‌कवदनाम्बुजा ।
ललाटकान्तिविभवविजितार्थसुधाकरा ॥ १९ ॥
बिम्बकान्तितिरस्कारिरदच्छदविराजिता ।
लसत्कुङ्‌कुमकस्तुरीतिलकोद्‍भासितानना ॥ २० ॥
दिव्यचूडामणिस्फारचञ्चच्चन्द्रकसूर्यका ।
उद्यत्कविसमस्वच्छनासाभरणभासुरा ॥ २१ ॥
चिन्ताकलम्बितस्वच्छमुक्तागुच्छविराजिता ।
पाटीरपङ्‌ककर्पूरकुङ्‌कुमालङ्‌कृतस्तनी ॥ २२ ॥
विचित्रविविधाकल्पा कम्बुसंकाशकन्धरा ।
दाडिमीफलबीजाभदन्तपङ्‌क्तिविराजिता ॥ २३ ॥
अनर्घ्यरत्‍नघटितमुकुटाञ्चितमस्तका ।
मत्तालिमालाविलसदलकाढ्यमुखाम्बुजा ॥ २४ ॥
कलङ्‌ककार्श्यनिर्मुक्तशरच्चन्द्रनिभानना ।
जाह्नवीसलिलावर्तशोभिनाभिविभूषिता ॥ २५ ॥
माणिक्यशकलाबद्धमुद्रिकाङ्‌गुलिभूषिता ।
पुण्डरीकदलाकारनयनत्रयसुन्दरी ॥ २६ ॥
कल्पिताच्छमहारागपद्मरागोज्ज्वलप्रभा ।
रत्‍नकिङ्‌किणिकायुक्तरत्‍नकङ्‌कणशोभिता ॥ २७ ॥
मणिमुक्तासरापारलसत्पदकसन्ततिः ।
रत्‍नाङ्‌गुलिप्रविततप्रभाजाललसत्करा ॥ २८ ॥
कञ्चुकीगुम्फितापारनानारत्‍नततिद्युतिः ।
मल्लिकामोदिधम्मिल्लमल्लिकालिसरावृता ॥ २९ ॥
सुवृत्तनिबिडोत्तुङ्‌गकुचभारालसा शिवा ।
वरपाशाङ्‌कुशाभीतिलसद्बाहुचतुष्टया ॥ ३० ॥
सर्वशृङ्‌गारवेषाढ्या सुकुमाराङ्‌गवल्लरी ।
सौन्दर्यधारासर्वस्वा निर्व्याजकरुणामयी ॥ ३१ ॥
निजसंलापमाधुर्यविनिर्भर्त्सितकच्छपी ।
कोटिकोटिरवीन्दूनां कान्तिं या बिभ्रती परा ॥ ३२ ॥
नानासखीभिर्दासीभिस्तथा देवाङ्‌गनादिभिः ।
सर्वाभिर्देवताभिस्तु समन्तात्परिवेष्टिता ॥ ३३ ॥
इच्छाशक्त्या ज्ञानशक्त्या क्रियाशक्त्या समन्विता ।
लज्जा तुष्टिस्तथा पुष्टिः कीर्तिः कान्तिः क्षमा दया ॥ ३४ ॥
बुद्धिर्मेधा स्मृतिर्लक्ष्मीर्मूर्तिमत्योऽङ्‌गनाः स्मृताः ।
जया च विजया चैवाप्यजिता चापराजिता ॥ ३५ ॥
नित्या विलासिनी दोग्ध्री त्वघोरा मङ्‌गला नव ।
पीठशक्तय एतास्तु सेवन्ते यां पराम्बिकाम् ॥ ३६ ॥
यस्यास्तु पार्श्वभागे स्तो निधी तौ शङ्‌खपद्मकौ ।
नवरत्‍नवहा नद्यस्तथा वै काञ्चनस्रवाः ॥ ३७ ॥
सप्तधातुवहा नद्यो निधिभ्यां तु विनिर्गताः ।
सुधासिन्ध्वन्तगामिन्यस्ताः सर्वा नृपसत्तम ॥ ३८ ॥
सा देवी भुवनेशानी तद्वामाङ्‌के विराजते ।
सर्वेशत्वं महेशस्य यत्सङ्‌गादेव नान्यथा ॥ ३९ ॥
चिन्तामणिगृहस्यास्य प्रमाणं शृणु भूमिप ।
सहस्रयोजनायामं महान्तस्तत्प्रचक्षते ॥ ४० ॥
तदुत्तरे महाशालाः पूर्वस्माद्‌द्विगुणाः स्मृताः ।
अन्तरिक्षगतं त्वेतन्निराधारं विराजते ॥ ४१ ॥
सङ्‌कोचश्च विकासश्च जायतेऽस्य निरन्तरम् ।
पटवत्कार्यवशतः प्रलये सर्जने तथा ॥ ४२ ॥
शालानां चैव सर्वेषां सर्वकान्तिपरावधि ।
चिन्तामणिगृहं प्रोक्तं यत्र देवी महोमयी ॥ ४३ ॥
ये ये उपासकाः सन्ति प्रतिब्रह्माण्डवर्तिनः ।
देवेषु नागलोकेषु मनुष्येष्वितरेषु च ॥ ४४ ॥
श्रीदेव्यास्ते च सर्वेऽपि व्रजन्त्यत्रैव भूमिप ।
देवीक्षेत्रे ये त्यजन्ति प्राणान्देव्यर्चने रताः ॥ ४५ ॥
ते सर्वे यान्ति तत्रैव यत्र देवी महोत्सवा ।
घृतकुल्या दुग्धकुल्या दधिकुल्या मधुस्रवाः ॥ ४६ ॥
स्यन्दन्ति सरितः सर्वास्तथामृतवहाः पराः ।
द्राक्षारसवहाः काश्चिज्जम्बूरसवहाः पराः ॥ ४७ ॥
आम्रेक्षुरसवाहिन्यो नद्यस्तास्तु सहस्रशः ।
मनोरथफला वृक्षा वाप्यः कूपास्तथैव च ॥ ४८ ॥
यथेष्टपानफलदा न न्यूनं किञ्चिदस्ति हि ।
न रोगपलितं वापि जरा वापि कदाचन ॥ ४९ ॥
न चिन्ता न च मात्सर्यं कामक्रोधादिकं तथा ।
सर्वे युवानः सस्त्रीका सहस्रादित्यवर्चसः ॥ ५० ॥
भजन्ति सततं देवीं तत्र श्रीभुवनेश्वरीम् ।
केचित्सलोकतापन्नाः केचित्सामीप्यतां गताः ॥ ५१ ॥
सरूपतां गताः केचित्सार्ष्टितां च परे गताः ।
या यास्तु देवतास्तत्र प्रतिब्रह्माण्डवर्तिनाम् ॥ ५२ ॥
समष्टयः स्थितास्तास्तु सेवन्ते जगदीश्वरीम् ।
सप्तकोटिमहामन्त्रा मूर्तिमन्त उपासते ॥ ५३ ॥
महाविद्याश्च सकलाः साम्यावस्थात्मिकां शिवाम् ।
कारणब्रह्मरूपां तां मायाशबलविग्रहाम् ॥ ५४ ॥
इत्थं राजन् मया प्रोक्तं मणिद्वीपं महत्तरम् ।
न सूर्यचन्द्रौ नो विद्युत्कोटयोऽग्निस्तथैव च ॥ ५५ ॥
एतस्य भासा कोट्यंशकोट्यंशेनापि ते समाः ।
क्यचिद्विद्रुमसकाशं क्वचिन्मरकतच्छवि ॥ ५६ ॥
विद्युद्‍भानुसमच्छायं मध्यसूर्यसमं क्वचित् ।
विद्युत्कोटिमहाधारा सारकान्तिततं क्वचित् ॥ ५७ ॥
क्वचित्सिन्दूरनीलेन्द्रमाणिक्यसदृशच्छवि ।
हीरसारमहागर्भधगद्धगितदिक्तटम् ॥ ५८ ॥
कान्त्या दावानलसमं तप्तकाञ्चनसन्निभम् ।
क्वचिच्चन्द्रोपलोद्‌गारं सूर्योद्‌गारं च कुत्रचित् ॥ ५९ ॥
रत्‍नशृङ्‌गिसमायुक्तं रत्‍नप्राकारगोपुरम् ।
रत्‍नपत्रै रत्‍नफलैर्वक्षैश्च परिमण्डितम् ॥ ६० ॥
नृत्यन्मयूरसङ्‌घैश्च कपोतरणितोज्ज्वलम् ।
कोकिलाकाकलीलापैः शुकलापैश्च शोभितम् ॥ ६१ ॥
सुरम्यरमणीयाम्बुलक्षावधिसरोवृतम् ।
तन्मध्यभागविलसद्विकचद्‌रत्‍नपङ्‌कजैः ॥ ६२ ॥
सुगन्धिभिः समन्तात्तु वासितं शतयोजनम् ।
मन्दमारुतसम्भिन्नचलद्द्रुमसमाकुलम् ॥ ६३ ॥
चिन्तामणिसमूहानां ज्योतिषा वितताम्बरम् ।
रत्‍नप्रभाभिरभितो धगद्धगितदिक्तटम् ॥ ६४ ॥
वृक्षवातमहागन्धवातवातसुपूरितम् ।
धूपधूपायितं राजन् मणिदीपायुतोज्ज्वलम् ॥ ६५ ॥
मणिजालकसच्छिद्रतरलोदरकान्तिभिः ।
दिङ्‌मोहजनकं चैतद्दर्पणोदरसंयुतम् ॥ ६६ ॥
ऐश्वर्यस्य समग्रस्य शृङ्‌गारस्याखिलस्य च ।
सर्वज्ञतायाः सर्वायास्तेजसश्चाखिलस्य वै ॥ ६७ ॥
पराक्रमस्य सर्वस्य सर्वोत्तमगुणस्य च ।
सकलाया दयायाश्च समाप्तिरिह भूपते ॥ ६८ ॥
राज्ञ आनन्दमारभ्य ब्रह्मलोकान्तभूमिषु ।
आनन्दा ये स्थिताः सर्वे तेऽत्रैवान्तर्भवन्ति हि ॥ ६९ ॥
इति ते वर्णितं राजन् मणिद्वीपं महत्तरम् ।
महादेव्याः परं स्थानं सर्वलोकोत्तमोत्तमम् ॥ ७० ॥
एतस्य स्मरणात्सद्यः सर्वं पापं विनश्यति ।
प्राणोत्क्रमणसन्धौ तु स्मृत्वा तत्रैव गच्छति ॥ ७१ ॥
अध्यायपञ्चकं त्वेतत्पठेन्नित्यं समाहितः ।
भूतप्रेतपिशाचादिबाधा तत्र भवेन्न हि ॥ ७२ ॥
नवीनगृहनिर्माणे वास्तुयागे तथैव च ।
पठितव्यं प्रयत्‍नेन कल्याणं तेन जायते ॥ ७३ ॥


श्रीदेवीचे मंदिर

व्यास म्हणाले, ''हे जनमेजया, पूर्वीच्या अध्यायात वर्णन केलेले मंदिरच देवीचे वसतिस्थान आहे. ते सर्वात मध्यभागी आहे. तेथे हजार स्तंभ असलेले चार मंडप आहेत. शृंगारमंडप, मुक्तिमंडप, ज्ञानमंडप, एकांतमंडप असे मंडप आहेत. त्यांना विविध रत्ने लावलेली आहेत. तो अनेक धूपांनी युक्त असतो.
हे चारी मंडप कोटी सूर्याच्या तेजाप्रमाणे झळकतात. त्याच्या चोहोबाजूंनी काश्मीरकमलांची बाग आहे. मोगरा, कुंद यांची उपवने आहेत. कस्तुरीमृग आहेत. रत्नपायर्‍यांनी युक्त महावृक्षांचे अरण्य आहे. त्यात गुंजारव करणारे थवे आहेत. सर्व बाजूंनी सुगंध दरवळत असतो. त्यामुळे मणिद्वीप सुगंधमय झाले आहे.
शृंगारमंडलाच्या मध्यभागी जगदंबा असते. सर्व श्रेष्ठ देव त्या मंडलाचे सभासद आहेत. तेथे देवतांचे सुस्वर गायन चालू असते.
श्रीदेवीच्या प्रसादाने मुक्त झालेले प्राणी मुक्तिमंडपात जातात. तिसर्‍या मंडपात स्वतः देवी ज्ञानोपदेश करीत असते. चवथ्यात मैत्रिणींसह रक्षणाचा विचार करीत असते.
चिंतामणिगृहाच्या मुख्यस्थानी शक्तितत्त्वाचा मंचक आहे. त्याला दहा पायर्‍या आहेत. ब्रह्मा, विष्णु रुद्र, ईश्वर हे त्या मंचकाचे खूर आहेत. भगवान सदाशिव हा त्या मंचकाची वरची फणी आहे. त्यावर महादेव विराजमान असतो.
आपल्या लीलेसाठी ती देवी उत्पत्तिकाली दोन प्रकारची झाली. तिचा अर्धा भाग महेश्वर होय. कंदर्पाचा गर्व हरण करण्यासाठी तो उत्पन्न झाला आहे. तो कोटिमदनाप्रमाणे सुंदर आहे. पंचमुख विभूषणांनी भूषित असा आहे. हरिण, अभय, परशू व वर हे त्याने हातात धारण केले आहेत. ती नित्य सोळा वर्षाचा असतो. कोटिसूर्याप्रमाणे तेजस्वी व कोटीचंद्राप्रमाणे शांत असा तो आहे.
त्या भगवान महेश्वराच्या डाव्या मांडीवर ती भुवनेश्वरी बसलेली आहे. तिच्या कटिसूत्राला रत्नमणी आहेत. सुवर्णात जडविलेल्या वैडूर्यमण्यांची भूषणे ती ल्याली आहे.
श्रीचक्राकार वर्णभूषणांनी तिचे मुखकमल सुंदर दिसत आहे. चंद्राप्रमाणे ललाट, तोंडल्याप्रमाणे ओष्ठ, कस्तुरी व चंदन यांच्या टिळ्यांनी झळकणारे मुख, नेत्र चंद्रसूर्यांनी युक्त असल्याप्रमाणे असे तिचे स्वरूप आहे.
शुक्राच्या चांदणीप्रमाणे स्वच्छ व स्थूल मुक्ताफळांनी युक्त अशी नासिकाभूषणे तिने ल्याली आहेत. मोत्यांच्या कंठभूषणामुळे कंठ सुशोभित दिसत आहे. चंदन, कपूर, कुंकुम यांची उटी लावल्यामुळे स्तन सुशोभित दिसत आहेत. तिने विविध शृंगार केला आहे. तिचा कंठभाग शंखाकृती असून दंत डाळिंबीच्या बियांप्रमाणे आहेत. मुकूट अमूल्य रत्नांनी युक्त आहे. भृंगपंक्तीप्रमाणे काळे केस चमकत आहेत, त्यामुळे मुखकमलाला अधिक शोभा प्राप्त झाली आहे. शरदॠतूतील चंद्राप्रमाणे मुख आल्हादकारी दिसत आहे.
गंगोदकातील भोवर्‍याप्रमाणे तिची नाभी सुंदर आहे माणिकांनी जडवलेल्या मुद्रिका तिने बोटात धारण केल्या आहेत. कमल पाकळ्यांप्रमाणे बोटे शोभत आहेत. पक्षरागांनी तिची प्रभा उज्जवल दिसत आहे. रत्नाची काकणे व मोत्यांच्या माळामुळे ती विभूषित दिसत असून अमूल्य पदकांच्या रांगांनी शोभायमान झाली आहे.
हे राजा, मुद्रिकांच्या प्रभेमुळे हात चकाकत आहेत. चोळीवर अनेक रत्ने गुंफली आहेत. बुचड्यावर मालतीची सुगंधित पुष्पे माळली आहेत. त्याभोवती भ्रमर गुंजारव करीत आहेत. स्तनद्वय वर्तुलाकार व एकमेकांस चिकटलेले आहे.
त्यांच्या उंचवट्यामुळे तिच्या ठिकाणी मंदता भासत आहे. वर, पाश, अंकुश,
अभय यांनी चारी हात युक्त आहेत. सुकुमार, सौंदर्यखाण, सर्वस्वरूप, निष्कपट व करुणामय अशी ती देवी आहे.
तिचे भाषण वीणारवापेक्षा मधुर आहे. तिच्या सख्या, दासी, अनेक देवता तिच्या नित्य सभोवती असतात. त्या देवीची स्तुती करीत असतात. इच्छाशक्ती, ज्ञानशक्ती, क्रियाशक्ती यांनी युक्त असलेली ती जगदंबिका महेश्वरी भगवान महेश्वराच्या मांडीवर विराजमान झाली आहे.
लज्जा, तृष्टी, पुष्टी, कीर्ती, क्षमा, दया, बुद्धी, मेधा, स्मृती, लक्ष्मी ह्मा सर्व तिच्याजवळ मूर्त रूपाने असतात. जया, विजया, अपराजित, अजिता, नित्या, विलासिनी, दोग्ध्री, मंगला, नवा ह्मा तिच्या पीठशक्ती आहेत. त्या अंबिकेची सेवा करीत असतात. तिच्या दोन्ही बाजूस शंख, पद्म असे दोन निधी आहेत. नूतन रत्ने, सुवर्ण व धातू वाहणाऱ्या अशा दोन नद्या त्या निधीपासून निघाल्या आहेत. त्या सुधासमुद्रास जाऊन मिळतात.
मांडीवर बसलेल्या महेश्वरीच्या सं. गतीमुळे महेश्वराला सुख प्राप्त झाले आहे. आता चिंतामणिरत्न मंदिराचे वर्णन सांगतो.
हे मंदिर सहस्र योजने विस्तीर्ण आहे. त्या भोवती अनेक कोट आहेत. हे मंदिर अंतरिक्षात निराधार आहे. प्रलय व सृष्टीच्या काली ते प्रसंगानुरूप विकास व संकुचन पावत असते. देवीचे वसतिस्थान असे ते चिंतामणिमंदिर संपूर्ण कांतीचा परमावधी आहे.
प्रत्येक ब्रह्मांडात देवलोक, नागलोक, मनुष्यलोक व इतर सर्व लोक असतात, तसेच देवीचे उपासकही असतात. जे देवीच्या क्षेत्रात मृत्यू पावतात ते देवीच्या संनिध येतात. तेथे घृत, दूध, दही, मध यांच्या नद्या आहेत. तसेच अमृतवाहिनी, द्राक्षरसवाहिनी, जंबुरसवाहिनी आम्ररसवाहिनी, इसुरसवाहिनी अशा हजारो नद्या आहेत.
इच्छेप्रमाणे फल देणारे वृक्ष, विपुल जलाच्या विहिरी तेथे आहेत. रोग, जरा, चिंता, क्रोध, मत्सर, काम इत्यादि विकार तेथे उत्पन्न होत नाहीत. सर्व प्राणी चिरतरुण व स्त्रीयुक्त असून सहस्र सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आहेत. ते नित्य देवीची भक्ती करतात. त्यातील काही सलोकता मुक्ती सामिप्य मुक्ती व सरूपता मुक्ती पावलेले आहेत.
हे राजा, सर्व ब्रह्मांडातील सर्व देवता तेथेच राहात असतात. त्या जगदीश्वरीची सेवा करतात. सात कोटी महामंत्र, महाविद्या ह्मा सर्व मूर्तस्वरूपात तेथे आहेत. त्या शिवेची उपासना करतात. अशा त्या मणिद्वीपाइतके प्रकाशमान दुसरे काहीही नाही. हे द्वीप विद्रुमरत्ने, मरकतमणी, वीज, सूर्य, यांच्या कांतीचे तसेच मुसलधार पावसाच्या सरीप्रमाणे भासते. काही ठिकाणी ते अग्नीप्रमाणे दिसते तर कोठे तप्त सुवर्णाप्रमाणे दिसते.
येथे नृत्य करणार्‍या मयुरांचे समुदाय आहेत. कपोत, कोकिला, मैना, पोपट यांच्या स्वरांनी ते मंडित आहे. तेथे लक्षावधी रमणीय सरोवरे आहेत. सर्वत्र रत्नकमलांनी ते भूषित आहे. सुगंधयुक्त वायूने ते परिपूर्ण आहे. चिंतामणींच्या तेजाने सर्व दिशा प्रखर तेजस्वी वाटतात.
ऐश्वर्य, शृंगार, सर्वज्ञता, तेज, उत्तम गुण, दया यांनी हे सर्व द्वीप युक्त आहे. सर्व प्रकारचे आनंद येथे वास करतात. हे सुंदर मणिद्वीप महादेवीचे श्रेष्ठ स्थान आहे.
याच्या स्मरणानेही तत्काल मुक्ती मिळते. हे जनमेजया, एकाग्र चित्ताने हे पाच अध्याय नित्य पठण करावेत. त्यामुळे भूत, प्रेत, पिशाच यांपासून बाधा होत नाही. नवीन गृह तयार करताना वास्तुशांतीचे वेळी हे अध्याय वाचावे म्हणजे कल्याण होते.



इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां सहितायां
द्वादशस्कन्धे मणिद्वीपवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥

अध्याय बारावा समाप्त

GO TOP