श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
एकादशः स्कन्धः
तृतीयोऽध्यायः


रुद्राक्षमाहात्म्यवर्णनम्

श्रीनारायण उवाच
(शुद्धं स्मार्तं चाचमनं पौराणं वैदिकं तथा ।
तान्त्रिकं श्रौतमित्याहुः षड्‌विधं श्रुतिचोदितम् ॥
विण्मूत्रादिकशौचं च शुद्धं च परिकीर्तितम् ।
स्मार्तं पौराणिकं कर्म आचान्ते विधिपूर्वकम् ॥
वैदिकं श्रौत्रमित्यादि ब्रह्मयज्ञादिपूर्वकम् ।
अस्त्रविद्यादिकं कर्म तान्त्रिको विधिरुच्यते ॥)
स्मृत्वा चोङ्‌कारगायत्रीं निबध्नीयाच्छिखां तथा ।
पुनराचम्य हृदयं बाहू स्कन्धौ च संस्पृशेत् ॥ १ ॥
क्षुते निष्ठीवने चैव दन्तोच्छिष्टे तथानृते ।
पतितानां च सम्भाषे दक्षिणं श्रवणं स्पृशेत् ॥ २ ॥
अग्निरापश्च वेदाश्च सोमः सूर्योऽनिलस्तथा ।
सर्वे नारद विप्रस्य कर्णे तिष्ठन्ति दक्षिणे ॥ ३ ॥
ततस्तु गत्वा नद्यादौ प्रातःस्नानं विशोधनम् ।
समाचरेन्मुनिश्रेष्ठ देहसंशुद्धिहेतवे ॥ ४ ॥
अत्यन्तमलिनो देहो नवद्वारैर्मलं वहन् ।
सदाऽऽस्ते तच्छोधनाय प्रातःस्नानं विधीयते ॥ ५ ॥
अगम्यागमनात्पापं यच्च पापं प्रतिग्रहात् ।
रहस्याचरितं पापं मुच्यते स्नानकर्मणा ॥ ६ ॥
अस्नातस्य क्रियाः सर्वा भवन्ति विफला यतः ।
तस्मात्प्रातश्चरेत्स्नानं नित्यमेव दिने दिने ॥ ७ ॥
दर्भयुक्तश्चरेत्स्नानं तथा सन्ध्याभिवन्दनम् ।
सप्ताहं प्रातरस्नायी सन्ध्याहीनस्त्रिभिर्दिनैः ॥ ८ ॥
द्वादशाहमनग्निः सन्द्विजः शूद्रत्वमाप्नुयात् ।
अल्पत्वाद्धोमकालस्य बहुत्वात्स्नानकर्मणः ॥ ९ ॥
प्रातर्न तु तथा स्नायाद्धोमकाले विगर्हितः ।
गायत्र्यास्तु परं नास्ति इह लोके परत्र च ॥ १० ॥
गायन्तं त्रायते यस्माद्‌गायत्रीत्यभिधीयते ।
प्रणवेन तु संयुक्तां व्याहृतित्रयसंयुताम् ॥ ११ ॥
वायुं वायौ जयेद्विप्रः प्राणसंयमनत्रयात् ।
ब्राह्मणः श्रुतिसम्पन्नः स्वधर्मनिरतः सदा ॥ १२ ॥
स वैदिकं जपेन्मन्त्रं लौकिकं न कदाचन ।
गौशृङ्‌गे सर्षपो यावत् तावद्येषां न स स्थिरः ॥ १३ ॥
न तारयन्त्युभौ पक्षौ पितॄनेकोत्तरं शतम् ।
सगर्भो जपसंयुक्तस्त्वगर्भो ध्यानमात्रकः ॥ १४ ॥
स्नानाङ्‌गतर्पणं कृत्वा देवर्षिपितृतोषकम् ।
शुद्धे वस्त्रे परीधाय जलाद्‌बहिरुपागतः ॥ १५ ॥
विभूतिधारणं कार्यं रुद्राक्षाणां च धारणम् ।
क्रमयोगेन कर्तव्यं सर्वदा जपसाधकैः ॥ १६ ॥
रुद्राक्षान्कण्ठदेशे दशनपरिमिता-
     न्मस्तके विंशती द्वे
षट् षट् कर्णप्रदेशे करयुगलकृते
     द्वादश द्वादशैव ।
बाह्वोरिन्दोः कलाभिर्नयनयुगकृते
     त्वेकमेकं शिखायां
वक्षस्यष्टाधिकं यः कलयति शतकं
     स स्वयं नीलकण्ठः ॥ १७ ॥
बद्ध्वा स्वर्णेन रुद्राक्षं रजतेनाथवा मुने ।
शिखायां धारयेन्नित्यं कर्णयोर्वा समाहितः ॥ १८ ॥
यज्ञोपवीते हस्ते वा कण्ठे तुन्देऽथवा नरः ।
श्रीमत्पञ्चाक्षरेणैव प्रणवेन तथापि वा ॥ १९ ॥
निर्व्याजभक्त्या मेधावी रुद्राक्षं धारयेन्मुदा ।
रुद्राक्षधारणं साक्षाच्छिवज्ञानस्य साधनम् ॥ २० ॥
रुद्राक्षं यच्छिखायां तत्तारतत्त्वमिति स्मरेत् ।
कर्णयोरुभयोर्ब्रह्मन् देवं देवीं च भावयेत् ॥ २१ ॥
यज्ञोपवीते वेदांश्च तथा हस्ते दिशः स्मरेत् ।
कण्ठे सरस्वतीं देवीं पावकं चापि भावयेत् ॥ २२ ॥
सर्वाश्रमाणां वर्णानां रुद्राक्षाणां च धारणम् ।
कर्तव्यं मन्त्रतः प्रोक्तं द्विजानां नान्यवर्णिनाम् ॥ २३ ॥
रुद्राक्षधारणाद्‌रुद्रो भवत्येव न संशयः ।
पश्यन्नपि निषिद्धांश्च तथा शृण्वन्नपि स्मरन् ॥ २४ ॥
जिघ्रन्नपि तथा चाश्नन् प्रलपन्नपि सन्ततम् ।
कुर्वन्नपि सदा गच्छन्विसृजन्नपि मानवः ॥ २५ ॥
रुद्राक्षधारणादेव सर्वपापैर्न लिप्यते ।
अनेन भुक्तं देवेन भुक्तं यत्तु तथा भवेत् ॥ २६ ॥
पीतं रुद्रेण तत्पीतं घ्रातं घ्रातं शिवेन तत् ।
रुद्राक्षधारणे लज्जा येषामस्ति महामुने ॥ २७ ॥
तेषां नास्ति विनिर्मोक्षः संसाराज्जन्मकोटिभिः ।
रुद्राक्षधारिणं दृष्ट्वा परिवादं करोति यः ॥ २८ ॥
उत्पत्तौ तस्य साङ्‌कर्यमस्त्वेवेति विनिश्चयः ।
रुद्राक्षधारणादेव रुद्रो रुद्रत्वमाप्नुयात् ॥ २९ ॥
मुनयः सत्यसङ्‌कल्पा ब्रह्मा ब्रह्मत्वमागतः ।
रुद्राक्षधारणाच्छ्रेष्ठं न किञ्चिदपि विद्यते ॥ ३० ॥
रुद्राक्षधारिणे भक्त्या वस्त्रं धान्यं ददाति यः ।
सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोकं स गच्छति ॥ ३१ ॥
रुद्राक्षधारिणं श्राद्धे भोजयेत विमोदतः ।
पितृलोकमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ ३२ ॥
रुद्राक्षधारिणः पादौ प्रक्षाल्याद्‌‍भिः पिबेन्नरः ।
सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते ॥ ३३ ॥
हारं वा कटकं वापि सुवर्णं वा द्विजोत्तमः ।
रुद्राक्षसहितं भक्त्या धारयन् रुद्रतामियात् ॥ ३४ ॥
रुद्राक्षं केवलं वापि यत्र कुत्र महामते ।
समन्त्रकं वा मन्त्रेण रहितं भाववर्जितम् ॥ ३५ ॥
यो वा को वा नरो भक्त्या धारयेल्लज्जयापि वा ।
सर्वपापविनिर्मुक्तः सम्यग्ज्ञानमवाप्नुयात् ॥ ३६ ॥
अहो रुद्राक्षमाहात्म्यं मया वक्तुं न शक्यते ।
तस्मात्सर्वप्रयत्‍नेन कुर्याद्‌रुद्राक्षधारणम् ॥ ३७ ॥


रुद्राक्ष महात्म्य

श्री नारायण म्हणाले, ''ॐ कार व गायत्री यांचे स्मरण करावे. शिखा बांधावी, आचमन घ्यावे. खांद्यास स्पर्श करावा, शिंक आल्यास दातातून उष्टे निघाल्यास, खोटे भाषण बोलल्यास, पतिताशी बोलणे झाल्यास उजव्या कानाला स्पर्श करावा. अग्नी, जल, देव, चंद्र, सूर्य, वायु हे सर्व ब्राह्मणाच्या उजव्या कानात व हातात आहेत. नंतर शुद्धस्थली प्रातस्नान करावे. अगम्य स्त्रीशी गमन केल्यामुळे लागणारे पातक, इतर कोणीतीही पातके स्नानामुळे नष्ट होतात. दर्भ घेऊन संध्या वगैरे कर्मे करावीत. अग्निरहित बारा दिवस राहिल्यास ब्राह्मण शूद्र समजावा. प्रातःकाळी यथाविधी स्नान करीत बसू नये. कारण होमकाल साधावा लागतो. तो काल टळल्यावर पुरुष निंद्य होय. गायत्री हे सर्वश्रेष्ठ साधन आहे. भूः इत्यादी तीन व्याहृतीसह प्रभावयुक्त गायत्रीचा उच्चार करावा. तीन वेळा प्राणायाम करावा. प्राणवायूला अपानात मिळवावे. त्यावेळी वैदिक मंत्र जपावा. जपरूप प्राणायाम समर्थ व ज्ञानरूप असा प्राणायाम अगर्भ होय. देव, ऋषी, पितर यांना संतुष्ट करणारे स्नानास अंगभूत असे जे तर्पण ते करून जलाच्या बाहेर यावे. सोवळी वस्त्रे नेसून भस्मलेपन करावे व रुद्राक्ष
धारण करावे. गळ्यात बत्तीस, मस्तकावर चाळीस, कानात प्रत्येकी सहा, हातात प्रत्येकी बारा बाहूत प्रत्येकी सोळा, नेत्रात एकेक, शिखेत एक व वक्षस्थली एकशे आठ असे रुद्राक्ष धारण करणारा प्रत्यक्ष शंकरतुल्य होय. रुद्राक्ष सोन्यात गुंफावेत. पंचत्वाक्षरी मंत्राने अथवा प्रणवाने रुद्राक्ष धारण करावेत. शिखेत धारण केल्यास प्रणवतत्व म्हणावा, यज्ञोपवितात वेदांचे व हातात दिशांचे स्मरण करावे. कंठात सरस्वतीदेवी व अग्नी यांची भावना करावी. ब्राह्मणांनी हे मंत्रपूर्वक करावे. रुद्राक्ष धारण करणारा नित्य शुद्ध असतो. अशा पुरुषाने भक्षण केलेले अन्न प्रत्यक्ष रुद्रानेच भक्षण केल्याप्रमाणे आहे. रुद्राक्ष धारण करण्याची लज्जा बाळगणारा कोट्यावधी जन्म गेले तरी मुक्त होत नाही. रुद्राक्षधारकाची निंदा करणारा सूकर होतो. रुद्राक्षामुळेच शंकर रुद्रत्व पावला, मुनी सत्यसंकल्प झाले, ब्रह्मदेवास ब्रह्मत्व प्राप्त झाले, रुद्राक्षधारी शिवलोकी जातो. रुद्राक्ष धारकास भोजन घालणारा पितृलोकी जातो. त्याचे पदाचे तीर्थ घेतल्यास सर्व पापापासून तो मुक्त होतो. कोणत्याही कारणाने रुद्रास कंठात धारण केला तरी त्याला ज्ञान प्राप्त होते. रुद्राक्ष महात्म्य अवर्णनीय आहे. म्हणून प्रयत्नपूर्वक रुद्राक्ष धारण करावे.



इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां एकादशस्कन्धे
सदाचारनिरूपणे रुद्राक्षमाहात्म्यवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

अध्याय तिसरा समाप्त

GO TOP