श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
नवमः स्कन्धः
एकोनत्रिंशोऽध्यायः


सावित्र्युपाख्याने कर्मविपाकवर्णनम्

श्रीनारायण उवाच
सावित्रीवचनं श्रुत्वा जगाम विस्मयं यमः ।
प्रहस्य वक्तुमारेभे कर्मपाकं तु जीविनाम् ॥ १ ॥
धर्म उवाच
कन्या द्वादशवर्षीया वत्से त्वं वयसाधुना ।
ज्ञानं ते पूर्वविदुषां ज्ञानिनां योगिनां परम् ॥ २ ॥
सावित्रीवरदानेन त्वं सावित्री कला सती ।
प्राप्ता पुरा भूभृता च तपसा तत्समा सुते ॥ ३ ॥
यथा श्रीः श्रीपतेः क्रोडे भवानी च भवोरसि ।
यथादितिः कश्यपे च यथाहल्या च गौतमे ॥ ४ ॥
यथा शची महेन्द्रे च यथा चन्द्रे च रोहिणी ।
यथा रतिः कामदेवे यथा स्वाहा हुताशने ॥ ५ ॥
यथा स्वधा च पितृषु यथा सन्ध्या दिवाकरे ।
वरुणानी च वरुणे यज्ञे च दक्षिणा यथा ॥ ६ ॥
यथा वराहे पृथिवी देवसेना च कार्तिके ।
सौभाग्या सुप्रिया त्वं च तथा सत्यवतः प्रिये ॥ ७ ॥
अयं तुभ्यं वरो दत्तोऽप्यपरं च यथेप्सितम् ।
शृणु देवि महाभागे ददामि सकलेप्सितम् ॥ ८ ॥
सावित्र्युवाच
सत्यवत औरसानां पुत्राणां शतकं मम ।
भविष्यति महाभाग वरमेतन्मदीप्सितम् ॥ ९ ॥
मत्पितुः पुत्रशतकं श्वशुरस्य च चक्षुषी ।
राज्यलाभो भवत्वेवं वरमेतन्मदीप्सितम् ॥ १० ॥
अन्ते सत्यवता सार्धं यास्यामि हरिमन्दिरम् ।
समतीते लक्षवर्षे देहीदं मे जगत्प्रभो ॥ ११ ॥
जीवकर्मविपाकं च श्रोतुं कौतूहलं मम ।
विश्वनिस्तारबीजं च तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२ ॥
धर्मराज उवाच
भविष्यति महासाध्वि सर्वं मानसिकं तव ।
जीवकर्मविपाकं च कथयामि निशामय ॥ १३ ॥
शुभानामशुभानां च कर्मणां जन्म भारते ।
पुण्यक्षेत्रे च नान्यत्र सर्वं च भुञ्जते जनाः ॥ १४ ॥
सुरा दैत्या दानवाश्च गन्धर्वा राक्षसादयः ।
नराश्च कर्मजनका न सर्वे जीविनः सति ॥ १५ ॥
विशिष्टजीविनः कर्म भुञ्जते सर्वयोनिषु ।
शुभाशुभं च सर्वत्र स्वर्गेषु नरकेषु च ॥ १६ ॥
विशेषतो जीविनश्च भ्रमन्ते सर्वयोनिषु ।
शुभाशुभं भुञ्जते च कर्म पूर्वार्जितं परम् ॥ १७ ॥
शुभेन कर्मणा याति स्वर्लोकादिकमेव च ।
कर्मणा चाशुभेनैव भ्रमन्ति नरकेषु च ॥ १८ ॥
कर्मनिर्मूलने भक्तिः सा चोक्ता द्विविधा सति ।
निर्वाणरूपा भक्तिश्च ब्रह्मणः प्रकृतेरिह ॥ १९ ॥
रोगी कुकर्मणा जीवश्चारोगी शुभकर्मणा ।
दीर्घजीवी च क्षीणायुः सुखी दुःखी च कर्मणा ॥ २० ॥
अन्धादयश्चाङ्‌गहीनाः कर्मणा कुत्सितेन च ।
सिद्ध्यादिकमवाप्नोति सर्वोत्कृष्टेन कर्मणा ॥ २१ ॥
सामान्यं कथितं देवि विशेषं शृणु सुन्दरि ।
सुदुर्लभं सुगोप्यं च पुराणेषु स्मृतिष्वपि ॥ २२ ॥
दुर्लभा मानुषी जातिः सर्वजातिषु भारते ।
सर्वेभ्यो ब्राह्मणः श्रेष्ठः प्रशस्तः सर्वकर्मसु ॥ २३ ॥
ब्रह्मनिष्ठो द्विजश्चैव गरीयान् भारते सति ।
निष्कामश्च सकामश्च ब्राह्मणो द्विविधः सति ॥ २४ ॥
सकामाज्ज प्रधानश्च निष्कामो भक्त एव च ।
कर्मभोगी सकामश्च निष्कामो निरुपद्रवः ॥ २५ ॥
स याति देहं त्यक्त्वा च पदं यत्तन्निरामयम् ।
पुनरागमनं नास्ति तेषां निष्कामिनां सति ॥ २६ ॥
सेवन्ते द्विभुजं कृष्णं परमात्मानमीश्वरम् ।
गोलोकं प्रति ते भक्ता दिव्यरूपविधारिणः ॥ २७ ॥
सकामिनो वैष्णवाश्च गत्वा वैकुण्ठमेव च ।
भारतं पुनरायान्ति तेषां जन्म द्विजातिषु ॥ २८ ॥
काले गते च निष्कामा भवन्त्येव ्क्रमेण च ।
भक्तिं च निर्मलां तेभ्यो दास्यामि निश्चितं पुनः ॥ २९ ॥
ब्राह्मणा वैष्णवाश्चैव सकामाः सर्वजन्मसु ।
न तेषां निर्मला बुद्धिर्विष्णुभक्तिविवर्जिताः ॥ ३० ॥
तीर्थाश्रिता द्विजा ये च तपस्यानिरताः सति ।
ते यान्ति ब्रह्मलोकं च पुनरायान्ति भारते ॥ ३१ ॥
स्वधर्मनिरता ये च तीर्थान्यत्रनिवासिनः ।
व्रजन्ति ते सत्यलोकं पुनरायान्ति भारते ॥ ३२ ॥
स्वधर्मनिरता विप्राः सूर्यभक्ताश्च भारते ।
व्रजन्ति ते सूर्यलोकं पुनरायान्ति भारते ॥ ३३ ॥
मूलप्रकृतिभक्ता ये निष्कामा धर्मचारिणः ।
मणिद्वीपं प्रयान्त्येव पुनरावृत्तिवर्जितम् ॥ ३४ ॥
स्वधर्मे निरता भक्ताः शैवाः शाक्ताश्च गाणपाः ।
ते यान्ति शिवलोकं च पुनरायान्ति भारते ॥ ३५ ॥
ये विप्रा अन्यदेवेज्याः स्वधर्मनिरताः सति ।
ते यान्ति सर्वलोकं च पुनरायान्ति भारते ॥ ३६ ॥
हरिभक्ताश्च निष्कामाः स्वधर्मनिरता द्विजाः ।
ते च यान्ति हरेर्लोकं क्रमाद्‍भक्तिबलादहो ॥ ३७ ॥
स्वधर्मरहिता विप्रा देवान्यसेवनाः सदा ।
भ्रष्टाचाराश्च कामाश्च ते यान्ति नरकं ध्रुवम् ॥ ३८ ॥
स्वधर्मनिरता एव वर्णाश्चत्वार एव च ।
भवन्त्येव शुभस्यैव कर्मणः फलभोगिनः ॥ ३९ ॥
स्वकर्मरहिता ये च नरकं यान्ति ते ध्रुवम् ।
भारते न भवन्त्येव कर्मणः फलभोगिनः ॥ ४० ॥
स्वधर्मनिरता एव वर्णाश्चत्वार एव च ।
स्वधर्मनिरता विप्राः स्वधर्मनिरताय च ॥ ४१ ॥
कन्यां ददति विप्राय चन्द्रलोकं प्रयान्ति ते ।
वसन्ति तत्र ते साध्वि यावदिन्द्राश्चतुर्दश ॥ ४२ ॥
सालङ्‌कृताया दानेन द्विगुणं फलमुच्यते ।
सकामा यान्ति तल्लोकं न निष्कामाश्च साधवः ॥ ४३ ॥
ते प्रयान्ति विष्णुलोकं फलसङ्‌घातवर्जिताः ।
गव्यं च रजतं स्वर्णं वस्त्रं सर्पिः फलं जलम् ॥ ४४ ॥
ये ददत्येव विप्रेभ्यश्चन्द्रलोकं प्रयान्ति ते ।
वसन्ति ते च तल्लोके यावन्मन्वन्तरं सति ॥ ४५ ॥
सुचिरात्सुचिरं वासं कुर्वन्ति तेन ते जनाः ।
ये ददति सुवर्णांश्च गाश्च ताम्रादिकं सति ॥ ४६ ॥
ते यान्ति सूर्यलोकं च शुचये ब्राह्मणाय च ।
वसन्ति ते तत्र लोके वर्षाणामयुतं सति ॥ ४७ ॥
विपुले सुचिरं वासं कुर्वन्ति च निरामयाः ।
ददाति भूमिं विप्रेभ्यो धनानि विपुलानि च ॥ ४८ ॥
स याति विष्णुलोकं च श्वेतद्वीपं मनोहरम् ।
तत्रैव निवसत्येव यावच्चन्द्रदिवाकरौ ॥ ४९ ॥
विपुले विपुलं वासं करोति पुण्यवान्मुने ।
गृहं ददति विप्राय ये जना भक्तिपूर्वकम् ॥ ५० ॥
ते यान्ति विष्णुलोकं च सुचिरं सुखदायकम् ।
गृहरेणुप्रमाणं च विष्णुलोके महत्तमे ॥ ५१ ॥
विपुले विपुलं वासं कुर्वन्ति मानवाः सति ।
यस्मै यस्मै च देवाय यो ददाति गृहं नरः ॥ ५२ ॥
स याति तस्य लोकं च रेणुमानाब्दमेव च ।
सौधे चतुर्गुणं पुण्यं देशे शतगुणं फलम् ॥ ५३ ॥
प्रकृष्टे द्विगुणं तस्मादित्याह कमलोद्‍भवः ।
यो ददाति तडागं च सर्वपापापनुत्तये ॥ ५४ ॥
स याति जनलोकं च रेणुमानाब्दमेव च ।
वाप्यां फलं दशगुणं प्राप्नोति मानवः सदा ॥ ५५ ॥
स तु वापीप्रदानेन तडागस्य फलं लभेत् ।
धनुश्चतुःसहस्रेण दर्श्यमानेन निश्चितम् ॥ ५६ ॥
न्यूना वा तावती प्रस्थे सा वापी परिकीर्तिता ।
दशवापीसमा कन्या यदि पात्रे प्रदीयते ॥ ५७ ॥
फलं ददाति द्विगुणं यदि सालङ्‌कृता भवेत् ।
यत्फलं च तडागे च तदुद्धारे च तत्कलम् ॥ ५८ ॥
वाप्याश्च पङ्‌कोद्धरणे वापीतुल्यफलं लभेत् ।
अश्वत्थवृक्षमारोप्य प्रतिष्ठां यः करोति च ॥ ५९ ॥
स प्रयाति तपोलोकं वर्षाणामयुतं सति ।
पुष्पोद्यानं यो ददाति सावित्रि सर्वभूतये ॥ ६० ॥
स वसेद्‌ ध्रुवलोके च वर्षाणामयुतं धुवम् ।
यो ददाति विमानं च विष्णवे भारते सति ॥ ६१ ॥
विष्णुलोके वसेत्सोऽपि यावन्मन्वन्तरं परम् ।
चित्रयुक्ते च विपुले फलं तस्य चतुर्गुणम् ॥ ६२ ॥
तस्यार्धं शिबिकादाने फलमेव लभेद्‌ ध्रुवम् ।
यो ददाति भक्तियुक्तो हरये दोलमन्दिरम् ॥ ६३ ॥
विष्णुलोके वसेत्सोऽपि यावन्मन्वन्तरं शतम् ।
राजमार्गं सौधयुक्तं यः करोति पतिव्रते ॥ ६४ ॥
वर्षाणामयुतं सोऽपि शक्रलोके महीयते ।
ब्राह्मणेभ्योऽथ देवेभ्यो दाने समफलं लभेत् ॥ ६५ ॥
यद्धि दत्तं च तद्‌भुङ्‌क्ते न दत्तं नोपतिष्ठते ।
भुक्त्वा स्वर्गादिजं सौख्यं पुण्यवाञ्जन्म भारते ॥ ६६ ॥
लभेद्विप्रकुलेष्वेव क्रमेणैवोत्तमादिषु ।
भारते पुण्यवान्विप्रो भुक्त्वा स्वर्गादिकं फलम् ॥ ६७ ॥
पुनः सोऽपि भवेद्विप्रश्चैवं च क्षत्रियादयः ।
क्षत्रियो वाथ वैश्यो वा कल्पकोटिशतेन च ॥ ६८ ॥
तपसा ब्राह्मणत्वं च न प्राप्नोति श्रुतौ श्रुतम् ।
नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि ॥ ६९ ॥
अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् ।
देवतीर्थसहायेन कायव्यूहेन शुध्यति ।
एतत्ते कथितं किञ्चित् किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ७० ॥


दानधर्मादि कर्माचे फल -

सावित्रीच्या भाषणाने विस्मित झालेला यम म्हणाला, "हे बाळे, तू सांप्रत बारा वर्षांची पोर आहेस. पण तुझे ज्ञान मात्र ज्ञानी व योगी यांच्याप्रमाणे श्रेष्ठ आहे. तू साक्षात सावित्रीची कला आहेस.

हे कन्ये, लक्ष्मी जशी विष्णूच्या बाहुपाशात, भवानी शंकराच्या वक्षस्थली, आदिती कश्यपाचे ठिकाणी, अहल्या गौतमाच्या सन्निध, शची महेंद्रापाशी, रोहिणी चंद्राच्या सान्निध्यात, अग्नीचे ठिकाणी स्वाहा, पितरांची स्वधा, दिवाकराची संज्ञा, वरुणाची वरुणानी, यज्ञाची दक्षिणा, वराहाची पृथ्वी, कार्तिकस्वामीची देवसेना, या जशा सौभग्ययुक्त आहेत तशीच तूही सत्यवानाला अतिशय प्रिय हो. हे सावित्री, तू इच्छित वर माग."

सावित्री म्हणाली, "हे महाभाग धर्मा, सत्यवानाला माझ्याठिकाणी शंभर पुत्र होतील असा वर दे. तसेच माझ्या पित्याला शंभर पुत्र व श्वशुराला नेत्र, राज्य यांची प्राप्ती होऊ दे. एक लक्ष वर्षे उलटल्यावर मी सत्यवानाबरोबर हरीमंदिरी जाईन. हे प्रभो, असा वर दे. तसेच जीव कर्माचे फल व विश्वाचे निरसन याविषयी आपण मला विस्ताराने सांगा."

धर्म म्हणाला, "हे महासाध्वी, तुझी इच्छा पूर्ण होईल. आता तुला कर्मफलाबद्दल सांगतो. शुभ कर्माचा भोग पुण्यकारक भारतवर्षात भोगावा लागतो. अशुभ कर्माचा नरकात भोगावा लागतो. देव, दानव, दैत्य, गंधर्व हे कर्मजनक नाहीत. पुरुष कर्मजनक आहे. कर्म करणारा मनुष्य सर्व योनीत जाऊन स्वर्ग-नरकात फले भोगतो. पूर्व कर्मे प्राणी योनीत भोगावी लागतात.

कर्मनाशासाठी भक्तीचा मार्ग आहे. भक्ती दोन प्रकारची आहे. निर्वाणरूप (निर्गुण) प्रकृतियुक्त (सगुण) वाईट कर्मामुळे जीव रोगी व शुभकर्मामुळे तो निरोगी होतो. तसेच कर्मपरत्वे दीर्घ व अल्प आयुष्य, सुख वा दुःख हे भोगावे लागतात. उत्तम कर्मामुळे सिद्धी प्राप्त होते.

हे देवी, हे पुराणांनी व स्मृतींनी गुप्त ठेवण्यास सांगितले आहे. मनुष्य जाती त्यातून ब्राह्मण जन्म फार श्रेष्ठ आहे. त्यातूनही ब्रह्मनिष्ठ द्विज फारच श्रेष्ठ. सकाम व निष्काम असे दोन प्रकारचे ब्राह्मणा आहेत. सकाम कर्मयोगी व निष्काम उपद्रवरहित असतो. तो देहत्याग करून परमपद मिळवतो.
जे भक्त द्विभुज कृष्णाची सेवा करतात ते गोलोकी जातात. सकाम सेवा करणारे वैष्णव वैकुंठलोकी जाऊन पुन्हा भारतात येतात. ते द्विज जातीत जन्म घेतात. जे निष्काम होतात त्यांना मी निर्मल भक्ती देतो. विष्णुभक्तीहून सकाम ब्राह्मणांना निर्मल बुद्धीची प्राप्ती होत नाही. जे ब्राह्मण तीर्थक्षेत्री तप करतात ते ब्रह्मलोक जाऊन पुन्हा भारतात येतात. स्वधर्माप्रमाणे वागणारे सत्यलोकी जातात. नंतर भारतात परत येतात. ते भारतात सूर्यभक्त होतात. निष्काम धर्म आचरणारे मणिद्वीपाप्रत जातात.

स्वधर्मरत शिवभक्त, शक्तिभक्त, गणपतीभक्त शिवलोकी जातात. निष्काम हरीभक्त वैकुंठी जातात. स्वधर्मशून्य, देवसेवारहित, दुराचारी, कामुक हे द्विज नरकात जातात. स्वधर्मतत्पर द्विज धार्मिक पुरुषालाच कन्या देतात. ते चंद्रलोकी जातात. चवदा चंद्र होईतो ते तेथे रहातात. सालंकृत कन्यादान करणार्‍याला दुप्पट फल मिळते.

जे ब्राह्मणाला दूध, रुपे, सुवर्ण, वस्त्र, तूप, फळे इत्यादी देतात त्यांना चंद्रलोक मिळतो. उत्तम गाई, ताम्र ब्राह्मणाला दान देणारे सूर्यलोकात जातात. विपुल भूमि व धन, गृहदान करणारा विष्णुलोकी जातो. राजवाडा दान दिल्यास चौपट व देशदान दिल्यास शतपट पुण्य मिळते.

तलावाच्या दानाने पापनाश होतो. त्याला जनलोक प्राप्त होतो. वापीच्या दानाचे दसपट पुण्य सांगितले आहे. चार हजार धनुष्य लांबी इतकी विहीर दान केल्यास तडागदानाचे पुण्य लाभते. सत्पात्री कन्यादान केल्यास दहा वापी दानाचे पुण्य मिळते. सालंकृत कन्यादानाचे फल दुप्पट आहे. अश्वत्थ वृक्षाची प्रतिष्ठा करणार्‍यास हजारो वर्षे तपलोक मिळतो. फलांचे उद्यान दान देणारा दहा हजार वर्षे ध्रुवलोकी राहतो.

जो विष्णूस विमान देतो त्याला मन्वंतरापर्यंत विष्णुलोक मिळतो. ते विमान चित्रयुक्त असल्यास चौपट फल मिळते. शिबिकादानामुळे त्याच्या अर्धे फल मिळते. दोलस्थान असले मंदिर हरीला दान दिल्यास शंभर मन्वंतरापर्यंत विष्णूलोक मिळतो.

हे पतिव्रते, राजवाडा व राजमार्ग करणारा दहा हजार वर्षे शुक्रलोकी जातो. ब्राह्मणांना व देवांना दिलेल्या दानाचे पुण्य सारखेच मिळते.

तप केले तरी ब्राह्मणत्व प्राप्त होत नाही. कर्म भोगल्याशिवाय त्याचा क्षय होत नाही. कर्म शुभ असो अथवा अशुभ असो, भोगावेच लागते. देव, तीर्थे इत्यादींच्या सहाय्याने साधक शरीराने शुद्ध होतो. हे सावित्री, मी तुला संक्षेपाने सर्व सांगितले. आणखी काय ऐकण्याची तू इच्छा करीत आहेस ?


इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे
नारायणनारदसंवादे सावित्र्युपाख्याने कर्मविपाकवर्णनं नामैकोनत्रिशोऽध्यायः ॥ २९ ॥

अध्याय एकोणतिसावा समाप्त

GO TOP