श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
नवमः स्कन्धः
द्वितीयोऽध्यायः


पञ्चप्रकृतितद्‍भर्तृगणोत्पत्तिवर्णनम्

नारद उवाच
समासेन श्रुतं सर्वं देवीनां चरितं प्रभो ।
विबोधनाय बोधस्य व्यासेन वक्तुमर्हसि ॥ १ ॥
सृष्टेराद्या सृष्टिविधौ कथमाविर्बभूव ह ।
कथं वा पञ्चधा भूता वद वेदविदांवर ॥ २ ॥
भूता ययांशकलया तया त्रिगुणया भवे ।
व्यासेन तासां चरितं श्रोतुमिच्छामि साम्प्रतम् ॥ ३ ॥
तासां जन्मानुकथनं पूजाध्यानविधिं बुध ।
स्तोत्रं कवचमैश्वर्यं शौर्यं वर्णय मङ्‌गलम् ॥ ४ ॥
श्रीनारायण उवाच
नित्य आत्मा नभो नित्यं कालो नित्यो दिशो यथा ।
विश्वानां गोलकं नित्यं नित्यो गोलोक एव च ॥ ५ ॥
तदेकदेशो वैकुण्ठो नम्रभागानुसारकः ।
तथैव प्रकृतिर्नित्या ब्रह्मलीला सनातनी ॥ ६ ॥
यथाग्नौ दाहिका चन्द्रे पद्मे शोभा प्रभा रवौ ।
शश्वद्युक्ता न भिन्ना सा तथा प्रकृतिरात्मनि ॥ ७ ॥
विना स्वर्णं स्वर्णकारः कुण्डलं कर्तुमक्षमः ।
विना मृदा घटं कर्तुं कुलालो हि नहीश्वरः ॥ ८ ॥
न हि क्षमस्तथात्मा च सृष्टिं स्रष्टुं तया विना ।
सर्वशक्तिस्वरूपा सा यया च शक्तिमान्सदा ॥ ९ ॥
ऐश्वर्यवचनः शश्च क्तिः पराक्रम एव च ।
तत्स्वरूपा तयोर्दात्री सा शक्तिः परिकीर्तिता ॥ १० ॥
ज्ञानं समृद्धिः सम्पत्तिर्यशश्चैव बलं भगः ।
तेन शक्तिर्भगवती भगरूपा च सा सदा ॥ ११ ॥
तया युक्तः सदात्मा च भगवांस्तेन कथ्यते ।
स च स्वेच्छामयो देवः साकारश्च निराकृतिः ॥ १२ ॥
तेजोरूपं निराकारं ध्यायन्ते योगिनः सदा ।
वदन्ति च परं ब्रह्म परमानन्दमीश्वरम् ॥ १३ ॥
अदृश्यं सर्वद्रष्टारं सर्वज्ञं सर्वकारणम् ।
सर्वदं सर्वरूपं तं वैष्णवास्तन्न मन्वते ॥ १४ ॥
वदन्ति चैव ते कस्य तेजस्तेजस्विना विना ।
तेजोमण्डलमध्यस्थं ब्रह्म तेजस्विनं परम् ॥ १५ ॥
स्वेच्छामयं सर्वरूपं सर्वकारणकारणम् ।
अतीव सुन्दरं रूपं बिभ्रतं सुमनोहरम् ॥ १६ ॥
किशोरवयसं शान्तं सर्वकान्तं परात्परम् ।
नवीननीरदाभासधामैकं श्यामविग्रहम् ॥ १७ ॥
शरन्मध्याह्नपद्मौघशोभामोचनलोचनम् ।
मुक्ताच्छविविनिन्द्यैकदन्तपंक्तिमनोरमम् ॥ १८ ॥
मयूरपिच्छचूडं च मालतीमाल्यमण्डितम् ।
सुनसं सस्मितं कान्तं भक्तानुग्रहकारणम् ॥ १९ ॥
ज्वलदग्निविशुद्धैकपीतांशुकसुशोभितम् ।
द्विभुजं मुरलीहस्तं रत्‍नभूषणभूषितम् ॥ २० ॥
सर्वाधारं च सर्वेशं सर्वशक्तियुतं विभुम् ।
सर्वैश्वर्यप्रदं सर्वस्वतन्त्रं सर्वमङ्‌गलम् ॥ २१ ॥
परिपूर्णतमं सिद्धं सिद्धेशं सिद्धिकारकम् ।
ध्यायन्ते वैष्णवाः शश्वद्देवदेवं सनातनम् ॥ २२ ॥
जन्ममृत्युजराव्याधिशोकभीतिहरं परम् ।
ब्रह्मणो वयसा यस्य निमेष उपचर्यते ॥ २३ ॥
स चात्मा स परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयते ।
कृषिस्तद्‍भक्तिवचनो नश्च तद्दास्यवाचकः ॥ २४ ॥
भक्तिदास्यप्रदाता यः स च कृष्णः प्रकीर्तितः ।
कृषिश्च सर्ववचनो नकारो बीजमेव च ॥ २५ ॥
स कृष्णः सर्वस्रष्टाऽऽदौ सिसृक्षन्नेक एव च ।
सृष्ट्युन्मुखस्तदंशेन कालेन प्रेरितः प्रभुः ॥ २६ ॥
स्वेच्छामयः स्वेच्छया च द्विधारूपो बभूव ह ।
स्त्रीरूपो वामभागांशो दक्षिणांशः पुमान्स्मृतः ॥ २७ ॥
तां ददर्श महाकामी कामाधारां सनातनः ।
अतीव कमनीया च चारुपङ्‌कजसन्निभाम् ॥ २८ ॥
चन्द्रबिम्बविनिन्द्यैकनितम्बयुगलां पराम् ।
सुचारुकदलीस्तम्भनिन्दितश्रोणिसुन्दरीम् ॥ २९ ॥
श्रीयुक्तश्रीफलाकारस्तनयुग्ममनोरमाम् ।
पुष्पजुष्टां सुवलितां मध्यक्षीणां मनोहराम् ॥ ३० ॥
अतीव सुन्दरीं शान्तां सस्मितां वक्रलोचनाम् ।
वह्निशुद्धांशुकाधारां रत्‍नभूषणभूषिताम् ॥ ३१ ॥
शश्वच्चक्षुश्चकोराभ्यां पिबन्तीं सततं मुदा ।
कृष्णस्य मुखचन्द्रं च चन्द्रकोटिविनिन्दितम् ॥ ३२ ॥
कस्तूरीबिन्दुना सार्धमधश्चन्दनबिन्दुना ।
समं सिन्दूरबिन्दुं च भालमध्ये च बिभ्रतीम् ॥ ३३ ॥
वक्रिमं कबरीभारं मालतीमाल्यभूषितम् ।
रत्‍नेन्द्रसारहारं च दधतीं कान्तकामुकीम् ॥ ३४ ॥
कोटिचन्द्रप्रभामृष्टपुष्टशोभासमन्विताम् ।
गमनेन राजहंसगजगर्वविनाशिनीम् ॥ ३५ ॥
दृष्ट्वा तां तु तया सार्धं रासेशो रासमण्डले ।
रासोल्लासे सुरसिको रासक्रीडाञ्चकार ह ॥ ३६ ॥
नानाप्रकारशृङ्‌गारं शृङ्‌गारो मूर्तिमानिव ।
चकार सुखसम्भोगं यावद्वै ब्रह्मणो दिनम् ॥ ३७ ॥
ततः स च परिश्रान्तस्तस्या योनौ जगत्पिता ।
चकार वीर्याधानं च नित्यानन्दे शुभक्षणे ॥ ३८ ॥
गात्रतो योषितस्तस्याः सुरतान्ते च सुव्रत ।
निःससार श्रमजलं श्रान्तायास्तेजसा हरेः ॥ ३९ ॥
महाक्रमणक्लिष्टाया निःश्वासश्च बभूव ह ।
तदा वव्रे श्रमजलं तत्सर्वं विश्वगोलकम् ॥ ४० ॥
स च निःश्वासवायुश्च सर्वाधारो बभूव ह ।
निःश्वासवायुः सर्वेषां जीविनां च भवेषु च ॥ ४१ ॥
बभूव मूर्तिमद्वायोर्वामाङ्‌गात्प्राणवल्लभा ।
तत्पत्‍नी सा च तत्पुत्राः प्राणाः पञ्च च जीविनाम् ॥ ४२ ॥
प्राणोऽपानः समानश्चोदानव्यानौ च वायवः ।
बभूवुरेव तत्पुत्रा अधः प्राणाश्च पञ्च च ॥ ४३ ॥
घर्मतोयाधिदेवश्च बभूव वरुणो महान् ।
तद्वामाङ्‌गाच्च तत्पत्‍नी वरुणानी बभूव सा ॥ ४४ ॥
अथ सा कृष्णचिच्छक्तिः कृष्णगर्भं दधार ह ।
शतमन्वन्तरं यावज्ज्वलन्ती ब्रह्मतेजसा ॥ ४५ ॥
कृष्णप्राणाधिदेवी सा कृष्णप्राणाधिकप्रिया ।
कृष्णस्य सङ्‌गिनी शश्वत्कृष्णवक्षःस्थलस्थिता ॥ ४६ ॥
शतमन्वन्तरान्ते च कालेऽतीते तु सुन्दरी ।
सुषाव डिम्भं स्वर्णाभं विश्वाधारालयं परम् ॥ ४७ ॥
दृष्ट्वा डिम्भं च सा देवी हृदयेन व्यदूयत ।
उत्ससर्ज च कोपेन ब्रह्माण्डगोलके जले ॥ ४८ ॥
दृष्ट्वा कृष्णश्च तत्त्यागं हाहाकारं चकार ह ।
शशाप देवीं देवेशस्तत्क्षणं च यथोचितम् ॥ ४९ ॥
यतोऽपत्यं त्वया त्यक्तं कोपशीले च निष्ठुरे ।
भव त्वमनपत्यापि चाद्यप्रभृति निश्चितम् ॥ ५० ॥
या यास्त्वदंशरूपाश्च भविष्यन्ति सुरस्त्रियः ।
अनपत्याश्च ताः सर्वास्त्वत्समा नित्ययौवनाः ॥ ५१ ॥
एतस्मिन्नन्तरे देवी जिह्वाग्रात्सहसा ततः ।
आविर्बभूव कन्यैका शुक्लवर्णा मनोहरा ॥ ५२ ॥
श्वेतवस्त्रपरीधाना वीणापुस्तकधारिणी ।
रत्‍नभूषणभूषाढ्या सर्वशास्त्राधिदेवता ॥ ५३ ॥
अथ कालान्तरे सा च द्विधारूपो बभूव ह ।
वामार्धाङ्‌गाच्च कमला दक्षिणार्धाच्च राधिका ॥ ५४ ॥
एतस्मिन्नन्तरे कृष्णो द्विधारूपो बभूव सः ।
दक्षिणार्धश्च द्विभुजो वामार्धश्च चतुर्भुजः ॥ ५५ ॥
उवाच वाणीं कृष्णस्तां त्वमस्य कामिनी भव ।
अत्रैव मानिनी राधा तव भद्रं भविष्यति ॥ ५६ ॥
एवं लक्ष्मीं च प्रददौ तुष्टो नारायणाय च ।
स जगाम च वैकुण्ठं ताभ्यां सार्धं जगत्पतिः ॥ ५७ ॥
अनपत्ये च ते द्वे च जाते राधांशसम्भवे ।
भूता नारायणाङ्‌गाच्च पार्षदाश्च चतुर्भुजाः ॥ ५८ ॥
तेजसा वयसा रूपगुणाभ्यां च समा हरेः ।
बभूवुः कमलाङ्‌गाच्च दासीकोट्यश्च तत्समाः ॥ ५९ ॥
अथ गोलोकनाथस्य लोम्नां विवरतो मुने ।
भूताश्चासंख्यगोपाश्च वयसा तेजसा समाः ॥ ६० ॥
रूपेण च गुणेनैव बलेन विक्रमेण च ।
प्राणतुल्यप्रियाः सर्वे बभूवुः पार्षदा विभोः ॥ ६१ ॥
राधाङ्‌गलोमकूपेभ्यो बभूवुर्गोपकन्यकाः ।
राधातुल्याश्च ताः सर्वा राधादास्यः प्रियंवदाः ॥ ६२ ॥
रत्‍नभूषणभूषाढ्याः शश्वत्सुस्थिरयौवनाः ।
अनपत्याश्च ताः सर्वाः पुंसः शापेन सन्ततम् ॥ ६३ ॥
एतस्मिन्नन्तरे विप्र सहसा कृष्णदेवता ।
आविर्बभूव दुर्गा सा विष्णुमाया सनातनी ॥ ६४ ॥
देवी नारायणीशाना सर्वशक्तिस्वरूपिणी ।
बुद्ध्यधिष्ठात्री देवी सा कृष्णस्य परमात्मनः ॥ ६५ ॥
देवीनां बीजरूपा च मूलप्रकृतिरीश्वरी ।
परिपूर्णतमा तेजःस्वरूपा त्रिगुणात्मिका ॥ ६६ ॥
तप्तकाञ्चनवर्णाभा कोटिसूर्यसमप्रभा ।
ईषद्धास्यप्रसन्नास्या सहस्रभुजसंयुता ॥ ६७ ॥
नानाशस्त्रास्त्रनिकरं बिभ्रती सा त्रिलोचना ।
वह्निशुद्धांशुकाधाना रत्‍नभूषणभूषिता ॥ ६८ ॥
यस्याश्चांशांशकलया बभूवुः सर्वयोषितः ।
सर्वे विश्वस्थिता लोका मोहिताः स्युश्च मायया ॥ ६९ ॥
सर्वैश्वर्यप्रदात्री च कामिनां गृहवासिनाम् ।
कृष्णभक्तिप्रदा या च वैष्णवानां च वैष्णवी ॥ ७० ॥
मुमुक्षूणां मोक्षदात्री सुखिनां सुखदायिनी ।
स्वर्गेषु स्वर्गलक्ष्मीश्च गृहलक्ष्यीर्गृहेषु च ॥ ७१ ॥
तपस्विषु तपस्या च श्रीरूपा तु नृपेषु च ।
या वह्नौ दाहिकारूपा प्रभारूपा च भास्करे ॥ ७२ ॥
शोभारूपा च चन्द्रे च सा पद्मेषु च शोभना ।
सर्वशक्तिस्वरूपा या श्रीकृष्णे परमात्मनि ॥ ७३ ॥
यया च शक्तिमानात्मा यया च शक्तिमज्जगत् ।
यया विना जगत्सर्वं जीवन्मृतमिव स्थितम् ॥ ७४ ॥
या च संसारवृक्षस्य बीजरूपा सनातनी ।
स्थितिरूपा वृद्धिरूपा फलरूपा च नारद ॥ ७५ ॥
क्षुत्पिपासादयारूपा निद्रा तन्द्रा क्षमा मतिः ।
शान्तिलज्जातुष्टिपुष्टिभ्रान्तिकान्त्यादिरूपिणी ॥ ७६ ॥
सा च संस्तूय सर्वेशं तत्पुरः समुवास ह ।
रत्‍नसिंहासनं तस्यै प्रददौ राधिकेश्वरः ॥ ७७ ॥
एतस्मिन्नन्तरे तत्र सस्त्रीकश्च चतुर्मुखः ।
पद्मनाभेर्नाभिपद्मान्निःससार महामुने ॥ ७८ ॥
कमण्डलुधरः श्रीमांस्तपस्वी ज्ञानिनां वरः ।
चतुर्मुखैस्तं तुष्टाव प्रज्वलन्ब्रह्मतेजसा ॥ ७९ ॥
सा तदा सुन्दरी सृष्टा शतचन्द्रसमप्रभा ।
वह्निशुद्धांशुकाधाना रत्‍नभूषणभूषणा ॥ ८० ॥
रत्‍नसिंहासने रम्ये संस्तूय सर्वकारणम् ।
उवास स्वामिना सार्धं कृष्णस्य पुरतो मुदा ॥ ८१ ॥
एतस्मिन्नन्तरे कृष्णो द्विधारूपो बभूव सः ।
वामार्धाङ्‌गो महादेवो दक्षिणे गोपिकापतिः ॥ ८२ ॥
शुद्धस्फटिकसंकाशः शतकोटिरविप्रभः ।
त्रिशूलपट्टिशधरो व्याघ्रचर्माम्बरो हरः ॥ ८३ ॥
तप्तकाञ्चनवर्णाभो जटाभारधरः परः ।
भस्मभूषितगात्रश्च सस्मितश्चन्द्रशेखरः ॥ ८४ ॥
दिगम्बरो नीलकण्ठः सर्पभूषणभूषितः ।
बिभ्रद्दक्षिणहस्तेन रत्‍नमालां सुसंस्कृताम् ॥ ८५ ॥
प्रजपन्पञ्चवक्त्रेण ब्रह्मज्योतिः सनातनम् ।
सत्यस्वरूपं श्रीकृष्णं परमात्मानमीश्वरम् ॥ ८६ ॥
कारणं कारणानां च सर्वमङ्‌गलमङ्‌गलम् ।
जन्ममृत्युजराव्याधिशोकभीतिहरं परम् ॥ ८७ ॥
संस्तूय मृत्योर्मृत्युं तं यतो मृत्युञ्जयाभिधः ।
रत्‍नसिंहासने रम्ये समुवास हरेः पुरः ॥ ८८ ॥


पंचप्रकृतींची उत्पत्ती -

नारद म्हणाले, "हे प्रभो, आपण संक्षेपाने सांगितलेले देवीचे सर्व चरित्र मी श्रवण केले. पण आता मला हे सर्व विस्तृतपणे कथन करा. ह्या प्रकृतीने ही सृष्टी द्वैतरूप का निर्माण केली ? तिने असे स्वरूप का प्रगट केले ? तसेच ती कोणत्या कारणामुळे पाच प्रकारांची झाली ?

हे श्रेष्ठ वेदवेत्त्या, आपण माझ्या मनातील हा संशय दूर करा. आपण विस्तार करून देवीचे स्पष्ट चरित्र सांगा. या संसारात त्या त्रिगुणात्मक प्रकृतीच्या अंशकलेने झालेली जी शक्ती असेल त्या विषयीचे संपूर्ण चरित्र ऐकण्याची आता यावेळी अनिवार इच्छा झाली आहे. म्हणून, हे ज्ञानी पुरुषा, त्यांच्या जन्माचे वर्णन, पूजा व ध्यान यांचा विधी आपण मला सांगा. तसेच त्यांचे स्तोत्र व ध्यान याबद्दलही कथन करा. देवीचे कवच, ऐश्वर्य, शौर्य व मांगल्य यांचे सांप्रत आपण वर्णन करा." नारदाचे बोलणे ऐकून नारायण मुनी प्रसन्न झाले. ते अत्यंत आनंदाने नारदाला म्हणाले, "हे ब्रह्मपुत्र नारदा, जसा आत्मा हा नित्य आहे, तसेच काल व दिशाही नित्यच आहेत. आकाश नित्य आहे. भूलोकांप्रमाणे असलेले इतर चवदा लोक नित्यच असून ब्रह्मांड वगैरेही नित्य आहे. तसेच तो वैकुंठ प्रदेशही नित्य आहे. त्याचप्रमाणे ब्रह्मलीला म्हणून प्रसिद्ध असलेली ती शाश्वत प्रकृतीसुद्धा नित्यच आहे.

जसे अग्नीमध्ये दाहशक्ती नित्य असून कमल व चंद्र यामध्ये असलेली शोभा नित्य आहे. रवीचे ठिकाणी असलेली प्रभा नित्य असून युक्त आहे. ती अधिष्ठानापेक्षा भिन्न नसते. तसेच आत्म्याच्या ठिकाणी असलेल्या प्रकृतीचे आहे. ती प्रकृती आत्म्यापासून भिन्न नाही.

प्रकृती पुरुषाहून भिन्न आहे असे सांख्य मानतात. पण त्यांचे हे मत वेदाला मात्र मान्य नाही. ज्याप्रमाणे सोनार सोन्यावाचून कुंडले करण्यास समर्थ होत नाही, अथवा मृत्तिकेवाचून कुंभार घट बनविण्यास समर्थ होत नाही, तसेच आत्म्याचेही आहे. तो प्रकृतीशिवाय सृष्टी घडविण्यास समर्थ होत नाही. कारण ती प्रकृतीच सर्व शक्तीरूप आहे. तिच्यामुळेच पुरुष सर्वज्ञ व शक्तिमान झाला आहे.

श' हा शब्द मंगलवाचक असून तो ऐश्वर्यवाचकही आहे. 'क्ति' हा शब्द पराक्रमाचे द्योतक आहे. म्हणून ऐश्वर्य व पराक्रम एकरूपच आहेत. ऐश्वर्य व पराक्रम देणारी शक्ती म्हणून ती सांगितली आहे.

ज्ञान, समृद्धी, संपत्ती, यश, बल यांचा वाचक असलेला शब्द 'भग' हा असून त्यामुळे त्या शक्तीला भगवती असेही म्हणतात. कारण तीच सदासर्वकाळ भगरूप आहे. या सर्वांनी आत्मा युक्तच असतो. म्हणून त्याला भगवान असे संबोधतात.

तो ज्योतीरूप असून स्वेच्छामय आहे. तो त्या योगाने साकार आहे व निराकारही आहे. स्वयंप्रकाश व चिद्रूप अशा त्या निराकाराचे योगी ध्यान करतात. परब्रह्म, परमानंदरूप व ईश्वर असे त्याला म्हणतात.

इंद्रिय गोचर न होणारे, सर्वसाक्षी, सर्वांचे कल्याण करणारे, सर्वांचे कारण असलेले, सर्वरूप असे ते आहे, पण वैष्णव त्याला अशा स्वरूपात मान्य करीत नाहीत. त्याचे म्हणणे असे की, 'तेजस्वी पुरुषाशिवाय कोणाचे ठिकाणी तेज असणार ! कारण चंद्रावाचून चांदणे व सूर्यावाचून प्रभा कधीही दिसत नाही. म्हणून चैतन्यरूप असलेल्या तेजाला काही तरी सावयव अधिष्ठान अवश्य पाहिजे. म्हणून आम्ही तेजोमंडलामध्ये असणारे ब्रह्म अत्यंत तेजस्वी आहे असे मानतो.

ते स्वेच्छामय, सर्वरूप, सर्व कारणांचेही ते कारण अहे. अत्यंत सुंदर रूप धारण करणारे म्हणून ते अतीव मनोहर, अल्पवयी, अत्यंत शांत, परम कांतिमान, उत्तमोत्तम, नूतन, मेघाच्या कांतीचे मुख्य स्थान व त्यामुळे ज्याचे नेत्र शामवर्णाकृति आहेत, शरद ऋतूतील मध्यान्हकाळी प्रफुल्लित झालेल्या पद्मसमूहांची शोभा घालविणारे आहेत, असे मोत्यांच्याही प्रभेला तुच्छ करणारे, अविरल दंतपक्तींमुळे नयनमनोहर झालेले, ज्याची चूडा मयूरपिच्छाप्रमाणे असून मालतीच्या पुष्पांनी मंडित झालेले असे, सरळ नासिका असलेले, स्मितयुक्त, मनोरम, भक्तावरील अनुग्रहाचे कारण, दैदीप्यमान, अग्नीसारखे, अत्यंत शुद्ध असे एक पीत वस्त्र परिधान केलेले, त्यामुळे सुशोभित झालेले, द्विभुज, हातात मुरली धारण केलेले, रत्नांच्या भूषणांनी भूषित झालेले, सर्वांचा आधार सर्वांचे नियमन करणारे असे ते स्वरूप आहे." शिवाय ते सर्वशक्तीने युक्त असून व्यापक आहे. ते सर्व ऐश्वर्य प्राप्त करून देणारे, सर्वरूप, स्वतंत्र, सर्व मंगल, अत्यंत परिपूर्ण, नित्य, सिद्ध, नित्य, सिद्ध, पुरुषांचे नियमन करणारे व सिद्धीकारक आहे. अशा सनातन देवाचे वैष्णव नित्य ध्यान करतात.

जन्म, मृत्यू, वार्धक्य, व्याधी, शोक, भीती यांचा नाश करणारे असे ते श्रेष्ठतम स्वरूप आहे. ब्रह्मदेवाच्या वयाचे प्रमाण धरल्यास त्या परमात्म्याचा एकच क्षण होऊ शकेल इतके दीर्घकालीन असे ते आहे.

तोच आत्मा, तेच ब्रह्म, तोच कृष्ण असे म्हणतात. 'कृषि' हा शब्द त्याची भक्ती असा बोध करून देतो, न हा शब्द त्याच्या दास्यत्वाचा वाचक आहे. म्हणून भक्ति व दास्य जो देतो तो कृष्ण असे म्हणतात अथवा कृषि हा शब्द सर्व चराचर जगताचा अर्थ सांगतो. 'न' म्हणजे नका म्हणजे बीज होय. अर्थात कार्यकारणरूप असा तो कृष्णच होय. तोच सर्वांचा उत्पादक आहे. सृष्टीकाली तोच सृष्टीची इच्छा करतो.

त्याच्याच अंशभूत जो काल त्याने प्रेरीत होऊन तो प्रभू, सृष्टीकर्त्यांकडे वळतो. तोच स्वेच्छामय ईश्वर स्वतःच्याच इच्छेने दोन रूपात स्पष्ट झाला आहे.

त्याच्या डाव्या बाजूचा भाग स्त्रीरूप आहे. व उजव्या बाजूचा भाग पुरुषरूप आहे असे वर्णन केले आहे. त्या सनातन महाकामी पुरुषाने कामाला आधारभूत अशा त्या स्त्रीला पाहिले. ती अत्यंत रमणीय व सुंदर कमलाप्रमाणे दिसत होती. तिचे नितंब युगुल चंद्राच्या बिंबालाही अत्यंत तुच्छ करणारे, अतिशय वर्तुळाकार व एकमेकाला चिकटून गेलेले होते. तसेच तिचा ऊरप्रदेश अत्यंत रमणीय अशा कर्दलीच्या स्तंभालाही लाजवील असा होता. अशी ती सर्वांग सुंदर व श्रेष्ठ अशी स्त्री होती.

तिचे स्तनयुगुल बेलाच्या फळाच्या कांतीप्रमाणे सतेज होते. त्यामुळे ती अत्यंत मनोरम दिसत होती. तिने सुवासिक पुष्पे धारण केली होती. तिच्या उदरावर उत्कृष्ठ वळ्या होत्या. तिची कंबर बारीक होती. त्यामुळे ती प्रेक्षकांचे मन हरण करीत असे. ती अतिशय सुंदर व शांत होती.

ती सुहास्यवदना होती. तिचे नेत्र कटाक्षयुक्त होते. म्हणजेच ती अत्यंत चंचल दृष्टीची होती. तिने परिधान केलेले वस्त्र अग्नीप्रमाणे दैदीप्यमान होते. ती रत्नांलंकारांनी विभूषित होती. चक्षुरूप चकोरांच्या योगाने ती मोठया आनंदाने कोटी चंद्रांना तुच्छ करायला लावणारा श्रीकृष्णाचा मुखचंद्र सर्वदा पीत होती.

तिने कस्तुरीचा तिलक भालावर लावला होता. त्याखाली चंदनाचा बिंदू दिला होता. त्याच ठिकाणी शेंदुराचा बिंदूही चमकत होता. तिची ती वक्र वेणी मालतीच्या पुष्पामुळे शोभायमान दिसत होती. रत्नांचे उत्तमोत्तम हार ती ल्याली होती व सांप्रत ती पती प्राप्तीची इच्छा करीत होती.

एक कोटी चंद्राची जशी प्रभा असेल तशी ती परिपूर्ण झालेली होती. आपल्या गमनाने ती राजहंस व हत्ती याच्या गतीबद्दलचा गर्व, त्या गर्वाला मागे सरायला लावील अशा गतीची होती.

अशा त्या सुंदरीला पाहून रासक्रीडेचा ईश्वर तो श्रीकृष्ण रासमंडलांत राहून तिच्यासह रासांच्या उल्लासामध्ये तल्लीन होऊन गेला. त्याने उत्कृष्ठ रासक्रीडा केली. नानाप्रकारचे शृंगार करणारा तो देव मूर्तिमान शृंगाराप्रमाणे भासू लागला. ब्रह्मदेवाचा एक दिवस इतका काल याने संभोगसुख भोगले. त्यानंतर मात्र तो श्रांत झाला. त्यामुळे जगाच्या जनकाने तिच्या गर्भाशयांत नित्य आनंद, रूप व शुभ प्रसंगी गर्भधारणा केली.

हे सदाचारणी नारदा, मैथुनानंतर अत्यंत दमलेल्या त्या स्त्रीच्या गात्रांपासून हरीच्या तेजामुळे घाम आला, व ६८ आलिंगन देऊन श्रांत झालेल्या राधेचा श्वासोच्छवास जोराने होऊ लागला. त्यावेळी त्या घामाच्या उदकाने पंचीकृत पंचमहाभूतात्मक तो विश्वगोलक झाकून टाकला.
तोच निःश्वास वायु सर्वांचा आधार होऊन गेला. या संसारात सर्व जीवांचा निःश्वास वायु त्या मूर्तिमान वायूपासूनच झाला आहे. ती त्याची पत्नी व प्राण्याचे प्राणरूप पाच पुत्र असे निर्माण झाले.

प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान हे पाच वायूचे त्याचे पुत्र झाले. तसेच नाग वगैरे त्यांच्यापेक्षा निकृष्ट असलेले दुसरे पाच वायुही निर्माण झाले. महाबलाढय वरूण धर्मरूप उदकाचा अधिष्ठाता देव झाला. त्याची पत्नी त्याच्या डाव्या बाजूपासून वरुणाने निर्माण केली. त्यानंतर ब्रह्मतेजाने झळकत असणार्‍या त्या कृष्णाच्या चिद्‌शक्तीने कृष्णाचे ते बीज शंभर मन्वंतरे होईपर्यंत धारण केले. तिचे कृष्ण हेच प्राण आहेत. त्यालाही ती अतिशय प्रिय आहे. ती नेहमी कृष्णाच्याच संगतीने रहात असते, तसेच त्याच्या वक्षःस्थलावर स्थित असते. शंभर मन्वंतरे पूर्ण होताच त्या सुंदरीने एका बालकास जन्म दिला. ते बालक सुवर्णासारखे तेजस्वी होते. तसेच सर्वश्रेष्ठ विश्वाचे उत्तम आधारस्थान आहे. त्या भयंकर बालकाला पाहून त्या देवीचे हृदय म्हणजे राधेचे हृदय भीतीने थरथर कापू लागले व रागानेच तिने ते बालक ब्रह्मांडगोलातील जलामध्ये टाकून दिले.

त्या बालकाला टाकलेले पाहून कृष्णाने हाहाकार केला. त्या देवाधिदेवाने त्याच क्षणी देवीला यथायोग्य शाप दिला. कृष्ण म्हणाला, "हे निष्ठूर व कोपशील स्त्रिये, तू सांप्रत अपत्याचा त्याग केलास म्हणून तू आजपासून वांझ होशील. तसेच तुझ्या अंशापासून होणार्‍या सर्व देवस्त्रियाही तुझ्याप्रमाणेच वांझ रहातील. त्यांचे तारुण्य नित्य राहील."

इतक्यात देवीच्या जिभेच्या शेंडयापासून अकल्पितपणे एक कन्या उत्पन्न झाली. तिने शुभ्र वस्त्र परिधान केले होते. ती कृष्णवर्णी पण अत्यंत मनोहर दिसत होती. तिच्या एका हातात वीणा होती व दुसर्‍या हातात पुस्तक होते. तिने रत्नांची अनेक आभरणे परिधान केली होती. ती सर्व शास्त्रांची आधिदेवता होती.

त्यानंतर काही कालाने तिचे दोन भाग झाले. ती डाव्या बाजूने कमला व उजव्या बाजूने राधिका झाली. इतक्यात कृष्णही दोन प्रकारचा झाला. त्याचा उजवा भाग द्विभुज व डावा भाग चतुर्भुज झाला. नंतर कृष्ण त्या राणीला म्हणाला, "हे देवी, तू या नारायणाची स्त्री हो व ही अभिमानी राधा मात्र येथेच राहून दे. माझ्या म्हणण्याप्रमाणे वागल्यास कल्याण होईल."

तेव्हा अशाप्रकारे संतुष्ट झालेल्या श्रीकृष्णाने लक्ष्मीला नारायणाच्या स्वाधीन केले व त्यांच्यासह तो जगत्पती वैकुंठी गेला. राधेपासून झालेल्या दोघीही देवी लक्ष्मी व सरस्वती वांझ झाल्या.

नारायणाच्या अंगापासून चार हातांचे पार्षद निर्माण झाले. ते सर्वजण रूपाने, गुणाने, तेजाने व वयाने हरीप्रमाणेच श्रेष्ठ होते. कमलेच्या अंगापासून तिच्यासारख्या कोटयावधी दासी निर्माण झाल्या.

हे नारदा, त्यानंतर गोकुळाचा अधिपती तो भगवान कृष्ण त्याच्या रोमरंध्रापासून वय आणि तेज यांनी कृष्णाशी बरोबरी करतील असे असंख्य गोप निर्माण झाले. ते सर्वजण रूप, बल, गुण व पराक्रम यांनी कृष्णाप्रमाणेच युक्त होते. ते सर्व पार्षद प्रभूला प्राणाइतके प्रिय होते.

राधेच्या रोमरंध्रापासून राधेसारख्या गोपकन्या झाल्या. त्या सर्व राधेच्याच दासी असून प्रियभाषणी होत्या. त्या रत्नांच्या दागिन्यांनी मढवलेल्या होत्या. त्या सर्व त्या पुरुषाच्या शापामुळे वांझच राहिल्या.

इतक्यात हे नारदा, विष्णूची चिरस्थायी शक्ती जी कृष्णदेवता दुर्गा, ती प्रकट झाली. ती देवी लक्ष्मी, नियमन करणारी, सर्व शक्तीरूप, बुद्धीची अधिदेवता व परमात्म्या कृष्णाची देवता होती.

ती मूल प्रकृती ईश्वरी देवीच्या बीजभूत, अत्यंत परिपूर्ण, तेज, स्वरूप व त्रिगुणात्मक होती. तिची कांती तापवलेल्या सुवर्णाप्रमाणे तेजस्वी होती. कोटी सूर्य एकाच वेळी तळपावेत अशी तिची प्रभा होती. ती गालातल्या गालात हसत होती. त्यामुळे तिचे मुखकमल प्रसन्न दिसत होते. तिला सहस्र हात होते. तिने विविध प्रकारची शस्त्रात्रे धारण केली होती. तिला तीन नेत्र होते. तिने अग्नीप्रमाणे शुद्ध वस्त्र नेसले होते. रत्नांच्या अलंकारांनी ती भूषित झाली होती

तिच्या अंशाच्या अंशकलेपासून सर्व स्त्रिया उत्पन्न झाल्या. विश्वातील ब्रह्म वगैरे सर्व लोक तिच्या मायेने मोहित झाले. कामी गृहस्थांना ती ऐश्वर्य देते.

ती वैष्णवी वैष्णवाची भक्ती परमात्म्याचे ठिकाणी दृढ करते. ज्यांना मोक्षाची इच्छा असते त्यांना ती मोक्ष देते. ज्यांना सुख हवे असते त्यांना ती सुख देते. ती स्वर्गामध्ये स्वर्गलक्ष्मी, गृहामध्ये गृहलक्ष्मी अशा स्वरूपात नित्य असते.

ती तपस्व्यांमध्ये तपश्चर्या असून राजे लोकात ती श्रीरूपाने वास्तव्य करते. अग्नीत दाहरूप, सूर्यात प्रभारूप, चंद्राचे ठिकाणी शोभारूप, कमलात शोभनारूप व श्रीकृष्ण परमात्म्याचे ठिकाणी ती सर्वशक्तीरुप आहे. तिच्यामुळे आत्मा सर्व शक्तीशाली होऊ शकला. या सर्व जगात तिच्यामुळेच शक्ती निर्माण झाली आहे. कारण तिच्यावाचून हे सर्व जगत् जिवंतरूप असूनही मृतासारखे होऊन जाते.

तीच सनातनी शक्ती या संसाररूपी वृक्षाचे बीजरूपाने वास्तव्य करीत आहे.

हे नारदा, ही स्थितीरूप, बुद्धीरूप, व फलरूप आहे. ती क्षुधा, तृषा, दया, निद्रा, तंद्रा, क्षमा, धृती, लज्जा, तुष्टी, पुष्टी, भ्रांती, कांती इत्यादीरूप आहे. सर्वेश्वराची स्तुती करून तिने त्याच्यापुढे दीर्घकालापर्यंत वास्तव्य केले तेव्हा त्या राधिकेश्वराने तिला रत्नाचे सिंहासन निर्माण करून दिले.

हे नारदा, इतक्यात त्याच ठिकाणी पद्मनाभाच्या नाभीकमलापासून स्त्रीसह चतुर्मुख उत्पन्न झाला. त्या श्रीमान् तपस्वी, ज्ञानिश्रेष्ठ देवाने हातात कमंडलू धारण केला होता. ब्रह्म तेजाने झळकत असणार्‍या त्या देवाने चारी मुखांनी परमात्म्याची स्तुती केली.

त्यानंतर निर्माण झालेली ती व शतचंद्रासारख्या प्रभेची ती सुंदरी, अग्नीसारखे शुद्ध वस्त्र नेसून, रत्नांच्या अलंकारांनी भूषित झाली होती. शेवटी रत्नाच्या सिंहासनावर बसून सर्व कारण असलेला परमात्मा, त्यांची ती स्तुती करू लागली. ती आपल्या स्वामीसह श्रीकृष्णापुढे अत्यंत आनंदाने राहिली.

इतक्यात कृष्ण दोन प्रकारचा झाला. त्याचे डावे अंग महादेव व उजवे गोपिकापति झाले. तो शुद्ध स्फटिकासारखा शुभ्रवर्णी दिसत होता. शंभर कोटि सूर्यप्रभेने शंकर त्रिशूल व पट्टिश नावाने शस्त्र धारण करून त्याने व्याघ्रांबर परिधान केले होते.

त्याची अंगकांती तप्त सुवर्णाप्रमाणे सतेज होती. त्याचे मस्तकावर जटाभार शोभून दिसत होता. त्याचे सर्वांग भस्माने विभूषित होते. तो गालातल्या गालात हसत होता. त्या ईश्वराच्या मस्तकावर चंद्र विराजमान झाला होता. त्यावेळी तो नग्न होता. त्याचा कंठ नीलवर्णाचा होता. त्याने सर्पांची भूषणे शरीरावर ल्याली होती. उजव्या हातात यथाशास्त्र तयार करून घेतलेली एक माला होती. या मालेलाच रुद्राक्षाची माला म्हणतात.

तो सनातन प्रभु पाच मुखांनी युक्त होता. तो सत्वस्वरूप, श्रीकृष्ण नावाचा ईश्वर परमात्मा व ज्याला ब्रह्मज्योती असे म्हणतात, त्याच्या म्हणजेच त्याच्या बीजमंत्राचा जप करीत राहिला.

ते ब्रह्मस्वरूप सर्व कारणाचेही कारण आहे. ते सर्व मंगलांचे मंगल स्वरूप आहे. जन्म, मृत्यु, जरा, व्याधी, शोक व भीती यांचा नाश करणारे असे ते चितस्वरूप आहे. ते अत्यंत श्रेष्ठ आहे.

तोच परमात्मा प्रत्यक्ष मृत्यूचाही मृत्यू असून त्याला मृत्युंजय अशी संज्ञा प्राप्त झाली आहे. त्याची स्तुती केल्यावर भगवान शंकर रत्नाच्या त्या सिंहासनासमोर उभा राहिला.


इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे
पञ्चप्रकृतितद्‍भर्तृगणोत्पत्तिवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

अध्याय दुसरा समाप्त

GO TOP