श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
सप्तमः स्कन्धः
अष्टादशोऽध्यायः


हरिश्चन्द्रद्वारा वृद्धब्राह्मणाय धनदानप्रतिज्ञावर्णनम्

व्यास उवाच -
कदाचित्तु हरिश्चन्द्रो मृगयार्थं वनं ययौ ।
अपश्यद्‌रुदतीं बालां सुन्दरीं चारुलोचनाम् ॥ १ ॥
तामपृच्छन्महाराजः कामिनीं करुणापरः ।
पद्मपत्रविशालाक्षि किं रोदिषि वरानने ॥ २ ॥
केनासि पीडितात्यर्थं किं ते दुःखं वदाशु मे ।
का च त्वं विजने घोरे कस्ते भर्ता पिताथवा ॥ ३ ॥
न बाधते च राज्ये मे राक्षसोऽपि पराङ्गनाम् ।
तं हन्मि तरसा कान्ते यस्त्वां सुन्दरि बाधते ॥ ४ ॥
ब्रूहि दुःखं वरारोहे स्वस्था भव कृशोदरि ।
विषये मम पापात्मा न तिष्ठति सुमध्यमे ॥ ५ ॥
इति तस्य वचः श्रुत्वा नारी तमब्रवीन्नृपम् ।
प्रमृज्याश्रूणि वदनाद्धरिश्चन्द्रं नृपोत्तमम् ॥ ६ ॥
नार्युवाच -
राजन् मां बाधतेऽत्यर्थं विश्वामित्रो महामुनिः ।
तपः करोति यद्‌घोरं मदर्थं कौशिको वने ॥ ७ ॥
तेनाहं दुःखिता राजन् विषये तव सुव्रत ।
विद्धि मां कमनां कान्तां पीडितां मुनिना भृशम् ॥ ८ ॥
राजोवाच -
स्वस्था भव विशालाक्षि न ते दुःखं भविष्यति ।
तमहं वारयिष्यामि मुनिं तापपरायणम् ॥ ९ ॥
इत्याश्वास्य स्त्रियं राजा तरसा मुनिसन्निधौ ।
नत्वा प्रणम्य शिरसा तमुवाच महीपतिः ॥ १० ॥
स्वामिन्किं क्रियतेऽत्यर्थं तपसा देहपीडनम् ।
किमर्थं ते समारम्भो ब्रूहि सत्यं महामते ॥ ११ ॥
वाञ्छितं तव गाधेय करोमि सफलं किल ।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ तरसा तपसालमतः परम् ॥ १२ ॥
विषये मम सर्वज्ञ न कर्तव्यं सुदारुणम् ।
लोकपीडाकरं घोरं तपः केनापि कर्हिचित् ॥ १३ ॥
इत्थं निषिध्य तं राजा विश्वामित्रं गृहं ययौ ।
मनसा क्रोधमाधाय गतोऽसौ कौशिको मुनिः ॥ १४ ॥
स गत्वा चिन्तयामास नृपकृत्यमसाम्प्रतम् ।
वसिष्ठस्य च संवादं तपसः प्रतिषेधनम् ॥ १५ ॥
कोपाविष्टेन मनसा प्रतीकारमथाकरोत् ।
विचिन्त्य बहुधा चित्ते दानवं घोरविग्रहम् ॥ १६ ॥
प्रेषयामास तद्देशं विधाय सूकराकृतिम् ।
सोऽतिकायो महाकालः कुर्वन्नादं सुदारुणम् ॥ १७ ॥
राज्ञश्चोपवने प्राप्तस्त्रासयन् रक्षकांस्तदा ।
मालतीनां च खण्डानि कदम्बानां तथैव च ॥ १८ ॥
यूथिकानां च वृन्दानि कम्पयंश्च मुहुर्मुहुः ।
दन्तेन विलिखन्भूमिं समुन्मूलयते द्रुमान् ॥ १९ ॥
चम्पकान्केतकीखण्डान्मल्लिकानां च पादपान् ।
करवीरानुशीरांश्च निचखान शुभान्मृदून् ॥ २० ॥
मुचुकुन्दानशोकांश्च बकुलांस्तिलकांस्तथा ।
उन्मूल्य कदनं तत्र चकार सूकरो वने ॥ २१ ॥
वाटिकारक्षकाः सर्वे दुद्रुवुः शस्त्रपाणयः ।
हाहेति चुक्रुशुस्तत्र मालाकारा भृशातुराः ॥ २२ ॥
बाणैः सन्ताड्यमानोऽपि यदा त्रस्तो न वै मृगः ।
रक्षकान्पीडयामास कोलः कालसमद्युतिः ॥ २३ ॥
ते तदातिभयाक्रान्ता राजानं शरणं ययुः ।
तमूचुस्त्राहि त्राहीति वेपमाना भयाकुलाः ॥ २४ ॥
तानागतान्समालोक्य भयार्तान्भूपतिस्तदा ।
पप्रच्छ किं भयं कस्मान्मां ब्रुवन्तु समागताः ॥ २५ ॥
नाहं बिभेमि देवेभ्यो राक्षसेभ्यश्च रक्षकाः ।
कस्माद्‌भयं समुत्पन्नं तद्‌ ब्रुवन्तु ममाग्रतः ॥ २६ ॥
हन्मि चैकेन बाणेन तं शत्रुं दुर्भगं किल ।
यो मेऽरातिः समुत्पन्नो लोके पापमतिः खलः ॥ २७ ॥
देवो वा दानवो वापि तं निहन्मि शरैः शितैः ।
क्व तिष्ठति कियद्‌रूपः कियद्‌बलसमन्वितः ॥ २८ ॥
मालाकारा ऊचुः -
न देवो न च दैत्योऽस्ति न यक्षो न च किन्नरः ।
कश्चित्कोलो महाकायो राजंस्तिष्ठति कानने ॥ २९ ॥
पुष्पवृक्षानतिमृदून्दन्तेनोन्मूलयत्यसौ ।
विदीर्णं तद्वनं सर्वं सूकरेणातिरंहसा ॥ ३० ॥
विशिखैस्ताडितोऽस्माभिर्दृषद्‌भिर्लकुटैस्तथा ।
न बिभेति महाराज हन्तुमस्मानुपाद्रवत् ॥ ३१ ॥
व्यास उवाच -
इत्याकर्ण्य वचस्तेषां राजा कोपसमाकुलः ।
अश्वमारुह्य तरसा जगामोपवनं प्रति ॥ ३२ ॥
सैन्येन महता युक्तो गजाश्वरथसंयुतः ।
पदातिवृन्दसहितः प्रययौ वनमुत्तमम् ॥ ३३ ॥
तत्रापश्यन्महाकोलं घुर्घुरन्तं भयानकम् ।
वनं भग्नं च संवीक्ष्य राजा क्रोधयुतोऽभवत् ॥ ३४ ॥
चापे बाणं समारोप्य विकृष्य च शरासनम् ।
तं हन्तुं सूकरं पापं तरसा समुपाक्रमत् ॥ ३५ ॥
समालोक्य च राजानं चापहस्तं रुषाकुलम् ।
सम्मुखोऽभ्यद्रवत्तूर्णं कुर्वञ्छब्दं सुदारुणम् ॥ ३६ ॥
तमायान्तं समालोक्य वराहं विकृताननम् ।
मुमोच विशिखं तस्मिन्हन्तुकामो महीपतिः ॥ ३७ ॥
वञ्चयित्वाथ तद्बाणं सूकरस्तरसा बलात् ।
निर्जगाम महावेगात्तमुल्लंघ्य नृपं तदा ॥ २८ ॥
गच्छन्तं तं समालोक्य राजा कोपसमन्वितः ।
मुमोच विशिखांस्तीक्ष्णांश्चापमाकृष्य यत्‍नतः ॥ ३९ ॥
क्षणं दृष्टिपथं राज्ञः क्षणं चादर्शनं गतः ।
कुर्वन्बहुविधारावं सूकरं समुपाद्रवत् ॥ ४० ॥
हरिश्चन्द्रोऽतिकुपितो मृगस्यानुजगाम ह ।
अश्वेन वायुवेगेन विकृष्य च शरासनम् ॥ ४१ ॥
इतस्ततस्ततः सैन्यमगमच्च वनान्तरम् ।
एकाकी नृपतिः कोलं व्रजन्तं समुपाद्रवत् ॥ ४२ ॥
मध्याह्नसमये राजा सम्प्राप्तो विजने वने ।
तृषितः क्षुधितोऽत्यर्थं बभूव श्रान्तवाहनः ॥ ४३ ॥
सूकरोऽदर्शनं प्राप्तो राजा चिन्तातुरोऽभवत् ।
मार्गभ्रष्टोऽतिविपिने दारुणे दीनवत्स्थितः ॥ ४४ ॥
किं करोमि क्व गच्छामि न सहायोऽस्ति मे वने ।
अज्ञातस्वपथः कुत्र व्रजामीति व्यचिन्तयत् ॥ ४५ ॥
एवं चिन्तयतस्तत्र विपिने जनवर्जिते ।
राज्ञा चिन्तातुरोऽपश्यन्नदीं सुविमलोदकाम् ॥ ४६ ॥
वीक्ष्य तां मुदितो राजा पाययित्वा तुरङ्गकम् ।
अश्वादुत्तेर्य विमलं पपौ पानीयमुत्तमम् ॥ ४७ ॥
जलं पीत्वा नृपस्तत्र सुखमाप महीपतिः ।
इत्येष नगरं गन्तुं दिग्भ्रमेणातिमोहितः ॥ ४८ ॥
विश्वामित्रस्तु सम्प्राप्तो वृद्धब्राह्मणरूपधृक् ।
ननाम वीक्ष्य राजा तं प्रीतिपूर्वं द्विजोत्तमम् ॥ ४९ ॥
तमुवाच गाधिराजः प्रणमन्तं नृपोत्तमम् ।
स्वस्ति तेऽस्तु महाराज किमर्थमिह चागतः ॥ ५० ॥
एकाकी विजने राजन् किं चिकीर्षितमत्र ते ।
ब्रूहि सर्वं स्थिरो भूत्वा कारणं नृपसत्तम ॥ ५१ ॥
राजोवाच -
सूकरोऽतिमहाकायो बलवान्पुष्पकाननम् ।
समुपेत्य ममर्दाशु कोमलान्पुष्पपादपान् ॥ ५२ ॥
तं निवारयितुं दुष्टं करे कृत्वा च कार्मुकम् ।
ससैन्योऽहं स्वनगरान्निर्गतो मुनिसत्तम ॥ ५३ ॥
गतोऽसौ दृक्पथात्पापो मायावी क्वापि वेगवान् ।
पृष्ठतोऽहमपि प्राप्तः सैन्यं क्वापि गतं मम ॥ ५४ ॥
क्षुधितस्तृषितश्चाहं सैन्यभ्रष्टस्त्विहागतः ।
न जाने पुरमार्गं च तथा सैन्यगतिं मुने ॥ ५५ ॥
पन्थानं दर्शय विभो व्रजामि नगरं प्रति ।
ममात्र भाग्ययोगेन प्राप्तस्त्वं विजने वने ॥ ५६ ॥
अयोध्यादिपतिश्चाहं हरिश्चन्द्रोऽतिविश्रुतः ।
राजसूयस्य कर्ता च वाञ्छितार्थप्रदः सदा ॥ ५७ ॥
धनेच्छा यदि ते ब्रह्मन् यज्ञार्थं द्विजसत्तम ।
आगन्तव्यमयोध्यायां दास्यामि विपुलं धनम् ॥ ५८ ॥


राजा हरिश्चंद्र अरण्यात मार्ग चुकतो -

एकदा हरिश्चंद्र राजा मृगयेसाठी वनात गेला होता. मृगयेच्या निमित्ताने हिंडत असताना त्याला एक सुंदर बाला रडत बसलेली एके ठिकाणी दिसली. हरिश्चंद्राला तिची दया आली आणि तो दयाळू राजा तिच्याजवळ गेला व तिला अभय देऊन म्हणाला, "हे कमलपत्रतुल्य विशाल नयने, हे सुंदरी, तू येथे एकटी बसून का रडत आहेस ? तुला सांप्रत कसले दुःख प्राप्त झाले आहे ? तुला इतकी पीडा कोणाकडून दिली गेली आहे ? तुझे जे दुःख असेल ते मनमोकळेपणाने मला सांग हे अरण्य निर्जन व भयानक आहे. तू येथे कशी आलीस ? तुझा पिता कोण आहे ? तुझा पती कोठे आहे ? हे सुंदरवदने, तु आपले सर्व दुःख निवेदन कर. माझ्या राज्यात, कोणत्याही परस्त्रीला राक्षसदेखील त्रस्त करू शकत नाहीत. म्हणून तू सत्वर सांग. ज्याने तुला त्रास दिला असेल त्याचा मी वध करीन. हे कृशोदरी, हे सुमध्यमे, स्त्रीला त्रास देणारा पापबुद्धी पुरुष माझ्या देशात कोणीही नाही. तेव्हा तू आपले दुःखाचे खरे कारण सांग."

राजाचे हे अभयाचे भाषण ऐकून त्या बालेने आपले अश्रू पुसले व ती त्या राजश्रेष्ठाला म्हणाली, "हे राजा, ज्या अष्टमहासिद्धी आहेत, त्यापैकी मीही एक सिद्धी आहे. मी प्राप्त व्हावे म्हणून तो कुशिकवंशज महामुनी विश्वामित्र या वनात महातपश्चर्येस बसला आहे. त्यांच्या घोर तपामुळे मला अत्यंत त्रास होत आहे. तेव्हा हे राजा, मी काय करू ? हे सुव्रतराजा, तुझ्या देशात सर्व सुखांची समृद्धी असूनही मी मात्र या देशात दुःखी आहे. माझ्यासारख्या सुंदर स्त्रीला त्या मुनीपासून अत्यंत त्रास ह्या तुझ्या राज्यातच भोगावा लागत आहे, हे निश्चित आहे तेव्हा आता मला तरणोपाय कोणता ?".

राजा म्हणाला. "हे विशालनयने, तू स्वस्थ चित्ताने रहा. यापुढे तुला दुःख होईल असे मी घडू देणार नाही. मी स्वतः त्या मुनीचे निवारण करून तुझे दुःख नाहीसे करीन."

त्या बालिकेला असे स्पष्ट वचन देऊन राजा अतिशय त्वरेने मुनीश्रेष्ठ विश्वामित्रांकडे जाऊन उभा राहिला. त्याच्यापुढे अत्यंत विनम्र होऊन तो दयाळू राजा हात जोडून म्हणाला, "हे मुनीश्वरा, आपण असे हे घोर तप करून देहाला का बरे त्रास करून घेत आहात ? हे महामते, आपण सांप्रत हे तप कशासाठी आरंभिले आहे ? हे गाधिनंदना, आपण मला सत्य असेल ते सांगा. मी आपले मनोरथ निश्चित पुरे करीन. तेव्हा आपण हे तप सोडून उठा. इथून पुढे तपश्चर्या पुरे. हे सर्वज्ञा, ज्या तपामुळे इतरांना पीडा होऊन त्रास होईल असे घोर तप यापुढे माझ्या राज्यात कोणीही करू नये."

राजाने विश्वामित्राचा निषेध केला व त्याला तपश्चर्या पुरी करण्यास सांगितले. तो परत आपल्या घरी गेला. इकडे कौशिक मुनीही क्रुद्ध झाला व तप सोडून निघून गेला. तो आश्रमात परत आल्यावर या सर्व प्रसंगावर विचार करू लागला. वसिष्ठांबरोबर लावलेला पण, राजाचे अनुचित कृत्य आणि आता आपला केलेला निषेध ह्याबद्दल पुन्हा पुन्हा विचार करून कोपिष्ट झालेल्या त्या मुनीने राजाचा पूर्णपणे छळ करण्याचा निश्चय केला. कोणकोणत्या मार्गाने राजाचा छळ करावा याबद्दल त्याने विचार करून त्याने अघोरी रूप धारण करणार्‍या एका दानवाला भयानक सूकराचे रूप दिले व हरिश्चंद्राच्या राज्यात पाठविले. तो महाबलाढय व भयानक सूकर राजधानीजवळ जाऊन प्रचंड गर्जना करीत सुटला. ते धिप्पाड रानडुक्कर राजाच्या उपवनात पोहोचले. तेथे जाऊन त्या भीति उत्पन्न करणार्‍या सूकराने उपवनातील रक्षकांना त्रस्त करून तो राजधानीजवळ गेला.

सूकर जवळ येत असलेला पाहून त्या उपवनातील मालती, कदंब, जुई यांची बेटे सारखी थरथर कापू लागली. त्या सूकराच्या पावलांच्या हादर्‍याने ती उन्मळून पडतात की काय अशी भीती निर्माण झाली. तो महाबलाढय सूकर दातांनी भुई उकरू लागला. मोठमोठे वृक्ष त्याने धडका देऊन कोसळून पाडले. चंपक- केतकीची बेटे, मालतीची झाडे, कण्हेर, वाळा इत्यादी शुभ व मृदु वृक्ष व वेली तो उपटून टाकू लागला. त्याने सर्वत्र विध्वंस सुरू केला. मुचुकुंद, अशोक, बकुळ, तिलक वगैरे प्रचंड वृक्ष त्याने मुळापासून उखडून टाकले.

सूकराने राजाच्या उपवनाचा नाश करण्याचे कार्य चालू केले ते अवलोकन करून रक्षक हातात प्रचंड शस्त्रे घेऊन सूकराला मारण्यासाठी धावले. तेथील माळी तर दुःखाने हाहाःकार करीत आक्रोश करू लागले. त्या सूकरावर चोहोबाजूंनी रक्षकांनी हल्ला चढविला. पण अशाप्रकारे बाणांचे आघात होत असूनही तो कामतुल्य, तेजस्वी व प्रचंड शरीर असलेला वराह न घाबरता त्या रक्षकांनाही त्रस्त करू लागला.

अखेर सर्व रक्षक दमले व श्रांत होऊन अत्यंत घाबरून गेले. त्यांना काय करावे हे न सुचल्याने ते गोंधळले व थरथर कापू लागले. ते राजाकडे जाऊन त्याला शरण गेले व "आम्हाला वाचवा, आम्हाला वाचवा" असे राजाला म्हणू लागले. अत्यंत घाबरून गेलेले ते उपवनाचे माळी व रक्षक यांना पाहून राजाने विचारले,

"अहो रक्षकांनो, माळ्यांनो, तुम्ही एवढे का घाबरला आहात ? कशाची भीती वाटल्यामुळे तुम्ही मजकडे आला आहात ? मी देवदानवांनाही भिणारा नाही. असे असताना तुम्हाला कोणी त्रास दिल्यामुळे तुम्ही भयाने पळत आलात ते सत्वर सांगा, म्हणजे त्या दुर्दैवी शत्रूचा मी माझ्या बाणाने त्वरित वध करीन. या जगात पापबुद्धीने अथवा दुष्ट बुद्धीने ज्याने माझ्याशी शत्रुत्व पत्करले असेल तो दानवच काय, पण देव जरी असला तरी माझ्या सुतीक्ष्ण बाणांनी त्याचा वध केल्यावाचून मी निश्चित रहाणार नाही. म्हणून हे सेवकांनो, तो शत्रू कोठे आहे ? तो कोणते रूप घेऊन आला आहे ? त्याचे सामर्थ्य किती आहे ? ते सत्वर मला सांगा."

राजाचे निर्भय भाषण ऐकून माळी व रक्षक म्हणाले, "हे राजा, सांप्रत आपल्यापुढे आलेला शत्रु हा देव, दैत्य, मानव, यक्ष, किन्नर, गंधर्व यापैकी कोणीही नाही. पण आपल्या उपवनात आलेल्या एका महाबलाढय सूकराने वनाचा विध्वंस करून उच्छेद मांडला आहे. त्याने आपल्या कोमल फुलवेली दातांनी उपटून टाकल्या. प्रचंड वृक्ष तो धडक देऊन पाडीत आहे. तेव्हा महाराज, आम्ही बाण, दगड, काठी या सर्व शस्त्रांनी त्याच्यावर भयंकर प्रहार केले. पण तो यत्‍किंचितही न घाबरता आमच्याच अंगावर धावून येऊन आम्हाला मारण्याचा प्रयत्‍न करू लागला."

आपल्या सेवकांचे भाषण ऐकून राजा संतप्त झाला. एका सूकराने एवढा उच्छेद मांडावा हे त्याला सहन झाले नाही. सत्वर अश्वारूढ होऊन तो उपवनाप्रत आला. जाताना त्याने गज, अश्व, रथ, पदाति असे प्रचंड सैन्य बरोबर घेतले. तेथे गेल्यावर आपल्या उपवनाचा नाश करणारा एक प्रचंड सूकर त्याला दिसला. सूकर राजाला पाहून गुरगुरू लागला. आपल्या उपवनाची ही हानी पाहून राजा अतिशय संतप्त झाला, धनुष्याला बाण जोडून तो सूकराच्या वधासाठी वेगाने उपवनात घुसला व सूकराच्या जवळ गेला. शस्त्र घेऊन अंगावर चालून येणार्‍या पुरुषाला पहाताच सूकर चिडला व मोठमोठया गर्जना करीत तो राजाच्या अंगावर धावून आला. राजाने नेम धरून त्या सूकरावर एक अत्यंत तीक्ष्ण बाण सोडला. पण अत्यंत चपलतेने तो बाण चुकवून सूकर वेगाने कोठे तरी पळून गेला व दिसेनासा झाला. राजाने त्याचा पाठलाग सुरू केला. सूकर दिसताच राजा वेगाने बाण सोडीत असे. पण क्षणार्धात तो सूकर बाण चुकवून दिसेनासा होई. अशा तर्‍हेने प्रचंड गर्जना करीत सूकर पुढे धावत होता व क्रुद्ध होऊन राजा त्याचा पाठपुरावा करीत होता. वायुतुल्य वेग असलेल्या अश्वावर स्वार होऊन राजा सूकराच्या मागे धावत होता. धनुष्य सरसावून तो सूकराचा पाठलाग करीत होता.

राजाच्या सैन्यानेही सूकराच्या शोधासाठी सर्वत्र धावाधाव सुरू केली. त्यामुळे राजाचे सैन्य सर्व रानोमाळ पांगले. राजा एकटाच त्या सूकराचा शोध घेत त्याच्या मागोमाग गेला. अखेर त्या सूकराचा पाठलाग करीत राजा महाभयंकर अशा निर्जन व निबिड अरण्यात येऊन पोहोचला.

राजाचा घोडाही थकला होता व राजालाही अत्यंत भूक व तहान लागली होती. पण एवढे करूनही तो सूकर कोठेच दिसेना, म्हणून राजाला काळजी वाटू लागली एवढया निबिड अरण्यात वाट चुकल्यामुळे राजा दीन झाला व मूढासारखा एक ठिकाणी उभा राहून तो विचार करू लागला. आता पुढे काय करावे ? कुणीकडे जावे ? आता राजाला कोणीही साथीदार नव्हता व वनातील मार्गही माहीत नव्हता. म्हणून कसे करावे याविषयी राजा चिंता करू लागला.

अशाप्रकारे उद्विग्न मनाने घोर काळजी करीत असता त्या राजाला समोरच स्वच्छ पाण्याने दुथडी भरून वहात असलेली एक उत्कृष्ट नदी दिसली. ती नदी पाहून तो आनंदित झाला. नदीतीरावर त्याने घोडयास पाणी पाजले व स्वतःही खाली उतरून ते निर्मल उदक पिऊन त्याने आपली तृषा शमविली.

तहान भागल्यामुळे राजाला पुष्कळच हुषारी प्राप्त झाली व समाधान वाटले. नंतर आता नगराकडे परत जावे असा विचार करून तो मार्ग शोधू लागला. पण तेथे दिशांचेही ज्ञान न झाल्यामुळे तो मोहवश झाला. इतक्यात समोरून एका वृद्ध ब्राह्मणाचे रूप धारण करून विश्वामित्र ऋषी राजाकडे येऊ लागला. त्या द्विजाला येत असताना पाहून राजाने विनम्रतेने त्या द्विजाला प्रणाम केला व त्या द्विजापुढे हात जोडून उभा राहिला. नम्रतेने उभ्या राहिलेल्या नृपाला पाहून तो ब्राह्मण म्हणाला,

"हे राजा, तुझे कल्याण असो. पण या घनदाट अरण्यात तू का बरे आलास ? हे राजेश्वरा तू कोणता हेतु मनात बाळगून या भयाण निर्जन वनांत प्रवेश केलास ? तू सत्य तेच मला विस्ताराने कथन कर." राजा पूर्वीच्याच विनयाने म्हणाला, "हे मुनिश्रेष्ठा, एक महाबलाढय सूकर माझ्या उपवनात शिरला. त्याने तेथील कोमल पुष्पवेलींचा व वृक्षांचा विध्वंस केला. त्या दुष्टाचा वध करण्यासाठी मी सैन्य घेऊन नगरातून बाहेर पडलो. पण तो पशु मायावी असला पाहिजे. तो अत्यंत वेगवान प्राणी आहे. तो माझी दृष्टी चुकवून कोठे तरी नाहीसा झाला. त्याचा पाठलाग करीत, शोध काढीत मी येथे येऊन पोहोचलो. माझे सैन्यही त्याच्या शोधात कोणीकडे तरी निघून गेले आहे. अखेर क्षुधेने व तृष्णेने व्याकुळ झालेला मी सैन्याची चुकामूक होऊन येथवर आलो. आता माझे सैन्य कुणीकडे गेले व माझ्या नगराचा मार्ग कोणता आहे हे मला सांगता येत नाही. म्हणून हे प्रभो, आपणच मला मार्ग दाखवा. खरोखरच माझे सुदैव म्हणून आपली या निर्जन वनात भेट झाली. हे द्विजश्रेष्ठा, माझे नाव हरिश्चंद्र असून मी सुप्रसिद्ध अयोध्येचा राजा आहे. मी राजसूय यज्ञासारखे यज्ञ करून याचकांना इच्छित असेल ते देत असतो. तेव्हा हे विप्रश्रेष्ठा, आपणाला जर धनाशा असेल तर आपण मजबरोबर नगरात येऊन मजकडून विपुल धन घेऊन जावे."




इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे
हरिश्चन्द्रद्वारा वृद्धब्राह्मणाय धनदानप्रतिज्ञावर्णनं नामाष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥
अध्याय अठरावा समाप्त

GO TOP