श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
षष्ठः स्कन्धः
एकत्रिंशोऽध्यायः


भगवतीमाहात्म्यवर्णनम्

व्यास उवाच
निशामय महाराज ब्रवीमि विशदाक्षरम् ।
माहात्म्यं खलु मायाया नारदात्तु मया श्रुतम् ॥ १ ॥
मया पुनर्मुनिः पृष्टो नारदः सर्ववित्तमः ।
श्रुत्वा कथां मुनेस्तस्य नारीदेहसमुद्‌भवाम् ॥ २ ॥
ब्रूहि नारद पश्चात्किं कथितं हरिणा तदा ।
क्व गतश्च जगन्नाथो भवता सह माधवः ॥ ३ ॥
नारद उवाच
इत्युक्त्वा भगवांस्तस्मिंस्तडागेऽतिमनोहरे ।
आरुह्य गरुडं गन्तुं वैकुण्ठे च मनो दधे ॥ ४ ॥
मामुवाच रमाकान्तो यथेष्टं गच्छ नारद ।
एहि वा मम लोकं त्वं यथारुचि तथा कुरु ॥ ५ ॥
ब्रह्मलोकं गतश्चाहमापृच्छ्य मधुसूदनम् ।
भगवानपि देवेशस्तत्क्षणाद्‌गरुडासनः ॥ ६ ॥
वैकुण्ठमगमत्तूर्णं मामादिश्य यथासुखम् ।
ततोऽहं पितृसदनं गतो याते जनार्दने ॥ ७ ॥
चिन्तयन्सकलं दुःखं सुखं च परमाद्‌भुतम् ।
गत्वा प्रणम्य पितरं स्थितो यावत्पुरः पितुः ॥ ८ ॥
तावत्पृष्टो मुने पित्रा वीक्ष्य चिन्तातुरं तु माम् ।
ब्रह्योवाच
क्व गतोऽसि महाभाग कस्माच्चिन्तातुरः सुत ॥ ९ ॥
स्वस्थं नैवाद्य पश्यामि मनस्ते मुनिसत्तम ।
केनापि वञ्चितोऽसि त्वं दृष्टं वा किञ्चिदद्‌भुतम् ॥ १० ॥
विषण्णं गतविज्ञानं पश्यामि त्वां कथं सुत ।
नारद उवाच
इति पृष्टस्तदा पित्रा बृस्यां समुपवेश्य च ॥ ११ ॥
तमब्रवं स्ववृत्तान्तं मायाबलसमुद्‌भवम् ।
वञ्चितोऽहं पितः कामं विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ १२ ॥
स्त्रीभावं गमितः कामं वर्षाणि सुबहून्यपि ।
अनुभूतं महद्दुःखं पुत्रशोकसमुद्‌भवम् ॥ १३ ॥
प्रबोधितोऽहं तेनैव मृदुवाक्यामृतेन च ।
पुनः सरोवरे स्नात्वा जातोऽहं नारदः पुमान् ॥ १४ ॥
किमेतत्कारणं ब्रह्मन् यन्मोहमगमं तदा ।
विस्मृतं पूर्वविज्ञानं तन्मयस्तरसा कृतः ॥ १५ ॥
एतन्मायाबलं ब्रह्मन्न जानेऽहं दुरत्ययम् ।
ज्ञानहानिकरं जातं मूलं मोहस्य विस्फुटम् ॥ १६ ॥
अनुभूतं मया सम्यग्ज्ञातं सर्वं शुभाशुभम् ।
कथं त्वं जितवांस्तात तमुपायं वदस्व मे ॥ १७ ॥
नारद उवाच
विज्ञप्तोऽसौ मया धाता प्रीतिपूर्वमतः परम् ।
मामुवाच स्मितं कृत्वा पिता मे वासवीसुत ॥ १८ ॥
ब्रह्मोवाच
दुर्जयैषा सुरैः सर्वैर्मुनिभिश्च महात्मभिः ।
तापसैर्ज्ञानयुक्तैश्च योगिभिः पवनाशनैः ॥ १९ ॥
नाहं तां सर्वथा ज्ञातुं शक्तो मायां महाबलाम् ।
विष्णुर्ज्ञातुं न शक्तश्च तथा शम्भुरुमापतिः ॥ २० ॥
दुर्ज्ञेया सा महामाया सृष्टिस्थित्यन्तकारिणी ।
कालकर्मस्वभावाद्यैर्निमित्तकारणैर्वृता ॥ २१ ॥
शोकं मा कुरु मेधाविंस्तत्र मायामहाबले ।
न चैव विस्मयः कार्यो वयं सर्वे विमोहिताः ॥ २२ ॥
नारद उवाच
पित्रेत्युक्तस्तदा व्यास तमापृच्छ्य गतस्मयः ।
आगतोऽस्म्यत्र पश्यन्वै तीर्थानि च वराणि च ॥ २३ ॥
तस्मात्त्वमपि सन्त्यज्य मोहं कौरवनाशजम् ।
कालक्षयं सुखासीनः स्थानेऽस्मिन् कुरु सत्तम ॥ २४ ॥
अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् ।
निश्चयं हृदये कृत्वा विचरस्व यथासुखम् ॥ २५ ॥
व्यास उवाच
इत्युक्त्वा नारदो राजन् गतो मां प्रतिबोध्य च ।
अहं तच्चिन्तयन्वाक्यं यदुक्तं मुनिना तदा ॥ २६ ॥
स्थितः सरस्वतीतीरे कल्पे सारस्वते वरे ।
कालातिवाहनायैतत्कृतं भागवतं मया ॥ २७ ॥
पुराणमुत्तमं भूप सर्वसंशयनाशनम् ।
नानाख्यानसमायुक्तं वेदप्रामाण्यसंश्रितम् ॥ २८ ॥
सन्देहोऽत्र न कर्तव्यः सर्वथा नृपसत्तम ।
यथेन्द्रजालिकः कश्चित्पाञ्चालीं दारवीं करे ॥ २९ ॥
कृत्वा नर्तयते कामं स्वेच्छया वशवर्तिनीम् ।
तथा नर्तयते माया जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ ३० ॥
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं सदेवासुरमानुषम् ।
पञ्चेन्द्रियसमायुक्तं मनश्चित्तानुवर्तनम् ॥ ३१ ॥
गुणास्तु कारणं राजन् सर्वेषां सर्वथा त्रयः ।
कार्यं कारणसंयुक्तं भवतीति विनिश्चयः ॥ ३२ ॥
भिन्नभिन्नस्वभावास्ते गुणा मायासमुद्‌भवाः ।
शान्तो घोरस्तथा मूढस्त्रयस्तु विविधा यतः ॥ ३३ ॥
तत्समेतः पुमान्नित्यं तद्विहीनः कथं भवेत् ।
न भवत्येव संसारे रहितस्तन्तुभिः पटः ॥ ३४ ॥
तथा गुणैस्त्रिभिर्हीनो न देहीति विनिश्चयः ।
देवदेहो मनुष्यो वा तिरश्चो वा नराधिप ॥ ३५ ॥
गुणैर्विरहितो न स्यान्मृद्‌विहीनो घटो यथा ।
ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रस्त्रयश्चामी गुणाश्रयाः ॥ ३६ ॥
कदाचित्प्रीतियुक्तास्ते तथाप्रीतियुताः पुनः ।
तथा विषादयुक्तास्ते भवन्ति गुणयोगतः ॥ ३७ ॥
ब्रह्मा कदाचित्सत्त्वस्थस्तदा शान्तः समाधिमान् ।
प्रीतियुक्तो भवेत्सर्वभूतेषु ज्ञानसंयुतः ॥ ३८ ॥
पुनः सत्त्वविहीनस्तु रजोगुणसमावृतः ।
तदा भवेद्‌ घोररूपः सर्वत्राप्रीतिसंयुतः ॥ ३९ ॥
यदा तमोगुणाविष्टो बाहुल्येन भवेद्विधिः ।
तदा विषादसम्पन्नो मूढो भवति नान्यथा ॥ ४० ॥
माधवोऽपि सदा सत्त्वसंश्रितः सर्वथा भवेत् ।
यदा शान्तः प्रीतियुक्तो भवेज्ज्ञानसमन्वितः ॥ ४१ ॥
स एव रजआधिक्यादप्रीतिसंयुतो भवेत् ।
घोरश्च सर्वभूतेषु गुणाधीनो रमापतिः ॥ ४२ ॥
रुद्रोऽपि सत्त्वसंयुक्तः प्रीतिमाञ्छान्तिमान्भवेत् ।
रजोनिमीलितः सोऽपि घोरः प्रीतिविवर्जितः ॥ ४३ ॥
तमोगुणयुतः सोऽपि मूढो विषादयुग्भवेत् ।
एते यदि गुणाधीना ब्रह्मविष्णुहरादयः ॥ ४४ ॥
सूर्यवंशोद्‌भवास्तद्वत्सोमवंशभवा अपि ।
मन्वादयश्च ये प्रोक्ताश्चतुर्दश युगे युगे ॥ ४५ ॥
अन्येषां चैव का वार्ता संसारेऽस्मिन्नृपोत्तम ।
मायाधीनं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥ ४६ ॥
तस्माद्‌राजन्न कर्तव्यः सन्देहोऽत्र कदाचन ।
देही मायापराधीनश्चेष्टते तद्वशानुगः ॥ ४७ ॥
सा च माया परे तत्त्वे संविद्‌रूपेऽपि सर्वदा ।
तदधीना प्रेरिता च तेन जीवेषु सर्वदा ॥ ४८ ॥
ततो मायाविशिष्टां तां संविदं परमेश्वरीम् ।
मायेश्वरीं भगवतीं सच्चिदानन्दरूपिणीम् ॥ ४९ ॥
ध्यायेत्तथाराधयेच्च प्रणमेच्च जपेदपि ।
तेन सा सदया भूत्वा मोचयत्येव देहिनम् ॥ ५० ॥
स्वमायां संहरत्येव स्वानुभूतिप्रदानतः ।
भुवनं खलु माया स्यादीश्वरी तस्य नायिका ॥ ५१ ॥
भुवनेशी ततः प्रोक्ता देवी त्रैलोक्यसुन्दरी ।
तद्‌रूपे यदि सक्तं स्याच्चित्तं भूमिपते सदा ॥ ५२ ॥
मायया किं भवेत्तत्र सदसद्‌भूतया नृप ।
तस्मान्मायानिरासार्थं नान्यद्वै देवतान्तरम् ॥ ५३ ॥
समर्थं तु विना देवीं सच्चिदानन्दरूपिणीम् ।
तमोराशिं नाशयितुं शक्तं नैव तमो भवेत् ॥ ५४ ॥
किन्तु भानुप्रभाचन्द्रविद्युद्वह्निप्रभादयः ।
तस्मान्मायेश्वरीमम्बां स्वप्रकाशां तु संविदम् ॥ ५५ ॥
आराधयेदतिप्रीत्या मायागुणनिवृत्तये ।
इति सम्यङ्‌मयाख्यातं वृत्रासुरवधादिकम् ॥ ५६ ॥
यत्पृष्टं राजशार्दूल किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ।
पूर्वार्धोऽयं पुराणस्य कथितस्तव सुव्रत ॥ ५७ ॥
यत्र देव्यास्तु महिमा विस्तरेणोपपादितः ।
एतद्‌रहस्यं श्रीमातुर्न देयं यस्य कस्यचित् ॥ ५८ ॥
देयं भक्ताय शान्ताय देवीभक्तिरताय च ।
शिष्याय ज्येष्ठपुत्राय गुरुभक्तियुताय च ॥ ५९ ॥
इदमखिलकथानां सारभूतं पुराणं
    निखिलनिगमतुल्यं सप्रमाणानुविद्धम् ।
पठति परमभावाद्यः शृणोतीह भक्त्या
    स भवति धनवान्वै ज्ञानवान्मानवोऽत्र ॥ ६० ॥


भगवतीचे महात्म्य व ध्यान -

व्यास म्हणाले, ''हे जनमेजया, मला नारदांनी त्या मायेचे वैभव कथन केले होते. तेच मी तुला आता निवेदन करतो."

नारद म्हणाले, ''नंतर मला त्या सरोवराजवळ तसेच सोडून विष्णु गरुडारूढ होऊन परत निघाले. जाताना ते म्हणाले, ''हे नारदा, आता तू इच्छेप्रमाणे कोठेही जा. असे म्हणून ते वैकुंठाप्रत गेले. मीही पित्याच्या स्थानाकडे गेलो. मी त्या अद्‍भुत घटनेचा विचार करीत होतो. नंतर पित्याला नमस्कार करून मी चिंताक्रांत होऊन तेथे उभा राहिलो. तेव्हा पिता म्हणाला, ''हे पुत्रा, तू चिंतातुर का झाला आहेस ? तुझी कुणी फसवणूक केली का ? तू काही विचित्र पाहिलेस का ? तू असा खिन्न का ?''

नारदांनी सर्व वृत्तांत आपल्या पित्याला कथन केला. नारद पुढे म्हणाला, ''स्त्रीत्व प्राप्त होताच माझी स्मृती नष्ट झाली. असे का व्हावे ? मायेचे सामर्थ्य मला समजले नाही. मोहामुळेच ज्ञानहानी होत असते. आता मला बरे वाईट समजले आहे. हे तात, आपण मायेवर कसा विजय मिळवलात ?''

तेव्हा ब्रह्मदेव हसत म्हणाले, ''देव, मुनी, तपस्वी इत्यादी सर्वांनीच मायेवर विजय मिळवलेला नाही. तिचे सामर्थ्य अद्‍भुत आहे. तीच जगाची उत्पत्ती, स्थिती व लय करीत असते. म्हणून हे पुत्रा, तू मायेसंबधाने शोकविव्हल होऊ नकोस. कारण आपण सर्वच मायेने मोहित होत असतो.''

नारद म्हणाले, ''हे व्यासमुने, माझ्या पित्याने अशाप्रकारे माझे निवारण केले. नंतर मी त्याविषयी विचार न करण्याचा निश्चय केला. तीर्थयात्रेसाठी मी संचार करू लागलो. सांप्रत मी या ठिकाणी आलो आहे.''

"हे व्यासा, कौरवांच्या नाशामुळे तुला झालेल्या मोहमय दुःखाचा तू त्याग कर व सुखाने कालक्रमणा कर, प्रत्येकाला आपण केलेल्या कर्माचे फळ भोगावेच लागते.''

व्यास म्हणाले, ''हे जनमेजया, मला उपदेश देऊन नारदमुनी निघून गेले. पुढे सारस्वतकल्पात मी सरस्वतीच्या तीरावर वास्तव्य केले. केवळ काल व्यतीत करण्यासाठी मी या सर्वोत्तम देवीभागवताची रचना केली.''

हे पुराण संशयनिवृत्ती करणारे आहे. त्यात विविध आख्याने आहेत. तसेच वेदप्रामाण्याने हे परिपूर्ण आहे. हे राजा, ही महामाया ब्रह्मापासून स्तंभापर्यंत सर्व प्राण्यांना, देवांना, असुर, मानव यांना सहज खेळवीत असते. इंद्रादि सर्व चराचर जगत् मायेच्या तालावर नाचत असते.

माया त्रिगुणात्मक असून कार्य कारण भावाने युक्त आहे. मायेमुळे भिन्न भिन्न स्वभावांचे गुण निर्माण झाले आहेत. शांत, घोर व मूढ असे त्या प्रत्येकात तीन प्रकार आहेत. पुरुषही गुणयुक्त असल्यामुळे तो गुणावाचून कसा संभवणार ?

हे राजा, मृत्तिकेशिवाय घट संभवत नाही; तसेच देव, मनुष्य अथवा तिर्यगप्राणी यांपैकी कोणीही गुणाशिवाय नाही. ब्रह्मा, विष्णु, महेश हेही त्रिगुणांच्याच आश्रयाने आहेत. त्यामुळे मनुष्य सुखी वा दुःखी असतो.

ब्रह्मदेव सत्त्वगुणी असल्याने तो शांत, ज्ञानी, दयाळू आहे. तो समाधीयुक्त आहे. पण जेव्हा तो रजोगुणी होतो तेव्हा घोररूपी होऊन कशावरच प्रेम करीत नाही. तो तमोगुणी असताना अत्यंत दुःखी व उदास तसेच मूढ होतो.

त्याचप्रमाणे माधव सत्त्वगुणी असताना शांत व प्रेमळ असतो. पण तो रजोगुणी झाल्यावर त्याच्याजवळ शांतता व प्रेम राहात नाही. त्यावेळी लक्ष्मीही राजस वा तमोगुणांनी युक्त होते.

रुद्रही सत्त्वगुणांने युक्त असतांना प्रेममय व शांत असतो. पण रजोगुणी झाल्यावर त्याचे ठिकाणी प्रेम, दया हे भाव नसतात. तमोगुणाचे वेळी तो उदास व दुःखी होतो.

हे नृपश्रेष्ठा, ब्रह्मा, विष्णु, महेश तसेच सूर्यवंश, सोमवंशातील राजे, हे सर्वजण गुणाचे आधीन असतात. तेव्हा इतर गुणाधीन आहेत यात आश्चर्य कोणते ? देव, असुर यांच्यासह हे सर्व जग मायाधीन आहे यात संशय नाही.

प्रत्येक देहधारी प्राणी मायाधीन होऊनच सर्व कर्मे करीत असतो. ज्ञानस्वरूप परतत्त्वाचे ठिकाणी माया वास करीत असते. परतत्त्वाच्या प्रेरणेने ती सर्वांमध्ये व्यापून राहते. म्हणून त्या ज्ञानस्वरूप व सच्चिदानंद रूप परमात्म्याचे व सर्वाची अदिष्ठात्री जी भगवती परमेश्वरी तिचेच प्रत्येकाने ध्यान व चिंतन करावे म्हणजे प्राणी मुक्त होतो.

भक्तांच्या हृदयास साक्षात्कार निर्माण करून ती भगवती मायेचा नाश करते. ती ईश्वरी सर्व ब्रह्मांडाची अधिष्ठात्री आहे. म्हणून तिला भुवनेशी म्हणतात.

चित्त आसक्त होऊन राहिल्यास शुद्ध ज्ञान संभवत नाही. मायेचा नाश करणारी सच्चिदानंदरूपिणी देवीच आहे. चंद्र, सूर्य, अग्नी हे तमाचा नाश करतात. मायागुणाचा नाश करण्यास महेश्वरी अंबेशिवाय कुणीही समर्थ नाही. म्हणून तिची अत्यंत भक्तीने व प्रेमाने आराधना करावी.

हे नृपश्रेष्ठा, तू विचारल्याप्रमाणे वृत्रासुरवध, भगवतीमाहात्म्य इत्यादींविषयी मी तुला उत्तम रीतीने निवेदन केले. आता आणखी काय ऐकू इच्छितोस ?

हे सुव्रता, मी तुला सांप्रत पुराणाचा पूर्वार्ध निवेदन केला. प्रसंगविशेषकरून मी तुला देवी भगवतीचे महात्म्यही सांगितले. हे श्रीमायेचे रहस्य कधीही कुणाला सांगू नये. भक्त, शांत, देवीभक्तीविषयी तत्पर, गुरुनिष्ठा अशा शिष्यालाच आणि पुत्रालाच हे सर्वदा निवेदन करावे.''

सूत म्हणतात, ''ऋषिश्रेष्ठांनो, हे देवीमहात्म्य सर्व कथांचे सार असून वेदांशी बरोबरी करणारे आहे. हे सत्त्वगुणयुक्त असलेले उत्तम पुराण आहे. हे पुराण जो सद्‍बुद्धीने, भक्तियुक्त श्रद्धेने श्रवण अथवा पठण करतो तो या जगात धन्य होय. त्याला संपत्ती व ज्ञानाच्या ऐश्वर्याचा लाभ होतो.




इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादप्तसाहस्र्यां संहितायां
षष्ठस्कन्धे भगवतीमाहात्म्यवर्णनं नामकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१ ॥
अध्याय एकतिसावा समाप्त
षष्ठः स्कन्धः समाप्त
श्रीमद्देवीभागवतमहापुराण पूर्वार्ध सम्पूर्णम्

GO TOP