श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
षष्ठः स्कन्धः
सप्तदशोऽध्यायः


हैहयानामुत्पत्तिप्रसङ्गे रमाविष्णुसंवादवर्णनम्

जनमेजय उवाच
कथं ताश्च स्त्रियः सर्वा भृगूणां दुःखसागरात् ।
मुक्ता वंशः पुनस्तेषां ब्राह्मणानां स्थिरोऽभवत् ॥ १ ॥
हैहयैः किं कृतं कार्यं हत्वा तान्ब्राह्मणानपि ।
क्षत्रियैर्लोभसंयुक्तैः पापाचारैर्वदस्व तत् ॥ २ ॥
न तृप्तिरस्ति मे ब्रह्मन् पिबतस्ते कथामृतम् ।
पावनं सुखदं नॄणां परलोके फलप्रदम् ॥ ३ ॥
व्यास उवाच
शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् ।
यथा स्त्रियस्तु ता मुक्ता दुःखात्तस्माद्दुरत्ययात् ॥ ४ ॥
भृगुपत्‍न्यो यदा राजन् हिमवन्तं गिरिं गताः ।
भयत्रस्ता विभग्नाशा हैहयैः पीडिता भृशम् ॥ ५ ॥
गौरीं तत्र तु संस्थाप्य मृण्मयीं सरितस्तटे ।
उपोषणपराश्चकुर्निश्चयं मरणं प्रति ॥ ६ ॥
स्वप्ने गत्वा तदा देवी प्राह ताः प्रमदोत्तमाः ।
युष्मासु मध्ये कस्याश्चिद्‌भविता चोरुजः पुमान् ॥ ७ ॥
मदंशशक्तिसम्भिन्नः स वः कार्यं विधास्यति ।
इत्यादिश्य पराम्बा सा पश्चादन्तर्हिताभवत् ॥ ८ ॥
जागृतास्तु ततः सर्वा मुदमापुर्वराङ्गनाः ।
काचित्तासां भयोद्विग्ना कामिनी चतुरा भृशम् ॥ ९ ॥
दधार चोरुणैकेन गर्भं सा कुलवृद्धये ।
पलायनपरा दृष्टा क्षत्रियैर्ब्राह्मणी यदा ॥ १० ॥
विह्वला तेजसा युक्ता तदा ते दुद्रुवुर्भृशम् ।
गृह्यतां वध्यतां नारी सगर्भा याति सत्वरा ॥ ११ ॥
इति ब्रुवन्तः सम्प्राप्ताः कामिनीं खड्गपाणयः ।
सा भयार्ता तु तान्दृष्ट्वा रुरोद समुपागतान् ॥ १२ ॥
गर्भस्य रक्षणार्थं सा चुक्रोशातिभयातुरा ।
रुदतीं मातरं श्रुत्वा दीनां प्राणविवर्जिताम् ॥ १३ ॥
निराधारां क्रन्दमानां क्षत्रियैर्भृशतापिताम् ।
गृहीतामिव सिंहेन सगर्भां हरिणीं यथा ॥ १४ ॥
साश्रुनेत्रां वेपमानां सङ्क्रुध्य बालकस्तदा ।
भित्त्वोरुं निर्जगामाशु गर्भः सूर्य इवापरः ॥ १५ ॥
मुष्णन्दृष्टीः क्षत्रियाणां तेजसा बालकः शुभः ।
दर्शनाद्‌बालकस्याशु सर्वे जाता विलोचनाः ॥ १६ ॥
बभ्रमुर्गिरिदुर्गेषु जन्मान्धा इव क्षत्रियाः ।
चिन्तितं मनसा सर्वैः किमेतदिति साम्प्रतम् ॥ १७ ॥
सर्वे चक्षुर्विहीना यज्जाता स्म बालदर्शनात् ।
ब्राह्मण्यास्तु प्रभावोऽयं सतीव्रतबलं महत् ॥ १८ ॥
क्षणाद्वामोघसङ्कल्पाः किं करिष्यन्तिदुःखिताः ।
इति सञ्चिन्त्य मनसा नेत्रहीना निराश्रयाः ॥ १९ ॥
ब्राह्मणीं शरणं जग्मुर्हैहया गतचेतसः ।
प्रणेमुस्तां भयत्रस्तां कृताञ्जलिपुटाश्च ते ॥ २० ॥
ऊचुश्चैनां भयोद्विग्नां दृष्ट्यर्थं क्षत्रियर्षभाः ।
प्रसीद सुभगे मातः सेवकास्ते वयं किल ॥ २१ ॥
कृतापराधा रम्भोरु क्षत्रियाः पापबुद्धयः ।
दर्शनात्तव तन्वङ्‌गि जाताः सर्वे विलोचनाः ॥ २२ ॥
मुखं ते नैव पश्यामो जन्मान्धा इव भामिनि ।
अद्‌भुतं ते तपो वीर्यं किं कुर्मः पापकारिणः ॥ २३ ॥
शरणं ते प्रपन्नाः स्मो देहि चक्षूंषि मानदे ।
अन्धत्वं मरणादुग्रं कृपां कर्तुं त्वमर्हसि ॥ २४ ॥
पुनर्दृष्टिप्रदानेन सेवकान्क्षत्रियान्कुरु ।
उपरम्य च गच्छेम सहिताः पापकर्मणः ॥ २५ ॥
अतः परं न कर्तव्यमीदृशं कर्म कर्हिचित् ।
भार्गवाणां तु सर्वेषां सेवकाः स्मो वयं किल ॥ २६ ॥
अज्ञानाद्यत्कृतं पापं क्षन्तव्यं तत्त्वयाधुना ।
वैरं नातः परं क्वापि भृगुभिः क्षत्रियैः सह ॥ २७ ॥
कर्तव्यं शपथैः सम्यग्वर्तितव्यं तु हैहयैः ।
सपुत्रा भव सुश्रोणि प्रणताः स्मो वयं च ते ॥ २८ ॥
प्रसादं कुरु कल्याणि न द्विष्यामः कदाचन ।
व्यास उवाच
इति तेषां वचः श्रुत्वा ब्राह्मणी विस्मयान्विता ॥ २९ ॥
तानाह प्रणतान्दुःस्थानाश्वास्य गतलोचनान् ।
गृहीता न मया दृष्टिर्युष्माकं क्षत्रियाः किल ॥ ३० ॥
नाहं रुषान्विता सत्यं कारणं शृणुताद्य यत् ।
अयं च भार्गवो नूनमूरुजः कुपितोऽद्य वः ॥ ३१ ॥
चक्षूंषि तेन युष्माकं स्तम्भितानि रुषावता ।
स्वबन्धून्निहताञ्ज्ञात्वा गर्भस्थानपि क्षत्रियैः ॥ ३२ ॥
अनागसो धर्मपरांस्तापसान्धनकाम्यया ।
गर्भानपि यदा यूयं भृगूनघ्नंस्तु पुत्रकाः ॥ ३३ ॥
तदायमूरुणा गर्भो मया वर्षशतं धृतः ।
षडङ्गश्चाखिलो वेदो गृहीतोऽनेन चाञ्जसा ॥ ३४ ॥
गर्भस्थेनापि बालेन भृगुवंशविवृद्धये ।
सोऽपि पितृवधान्नूनं क्रोथेद्धो हन्तुमिच्छति ॥ ३५ ॥
भगवत्याः प्रसादेन जातोऽयं मम बालकः ।
तेजसा यस्य दिव्येन चक्षूंषि मुषितानि वः ॥ ३६ ॥
तस्मादौर्वं सुतं मेऽद्य याचध्वं विनयान्विताः ।
प्रणिपातेन तुष्टोऽसौ दृष्टिं वः प्रतिमोक्ष्यति ॥ ३७ ॥
व्यास उवाच
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या हैहयास्तुष्टुवुश्च तम् ।
प्रणेमुर्विनयोपेता ऊरुजं मुनिसत्तमम् ॥ ३८ ॥
स सन्तुष्टो बभूवाथ तानुवाच विचक्षुषः ।
गच्छध्वं स्वगृहान्भूपा ममाख्यानकृतं वचः ॥ ३९ ॥
अवश्यम्भाविभावास्ते भवन्ति देवनिर्मिताः ।
नात्र शोकस्तु कर्तव्यः पुरुषेण विजानता ॥ ४० ॥
पूर्ववदृषयः सर्वे प्राप्नुवन्तु यथासुखम् ।
व्रजन्तु विगतक्रोधा भवनानि यथासुखम् ॥ ४१ ॥
इति तेन समादिष्टा हैहयाः प्राप्तलोचनाः ।
और्वमामन्त्र्य जग्मुस्ते सदनानि यथारुचि ॥ ४२ ॥
ब्राह्मणी तं सुतं दिव्यं गृहीत्वा स्वाश्रमं गता ।
पालयामास भूपाल तेजस्विनमतन्द्रिता ॥ ४३ ॥
एवं ते कथितं राजन् भृगूणां तु विनाशनम् ।
लोभाविष्टैः क्षत्रियैश्च यत्कृतं पातकं किल ॥ ४४ ॥
जनमेजय उवाच
श्रुतं मया महत्कर्म क्षत्रियाणाञ्च दारुणम् ।
कारणं लोभ एवात्र दुःखदश्चोभयोस्तु सः ॥ ४५ ॥
किञ्चित्प्रष्टुमिहेच्छामि संशयं वासवीसुत ।
हैहयास्ते कथं नाम्ना ख्याता भुवि नृपात्मजाः ॥ ४६ ॥
यदोस्तु यादवाः कामं भरताद्‌भारतास्तथा ।
हैहयः कोऽपि राजाभूत्तेषां वंशे प्रतिष्ठितः ॥ ४७ ॥
तदहं श्रोतुमिच्छामि कारणं करुणानिधे ।
हैहयास्ते कथं जाताः क्षत्रियाः केन कर्मणा ॥ ४८ ॥
व्यास उवाच
हैहयानां समुत्पत्तिं शृणु भूप सविस्तराम् ।
पुरातनीं सुपुण्यां च कथां पापप्रणाशिनीम् ॥ ४९ ॥
कस्मिंश्चित्समये भूप सूर्यपुत्रः सुशोभनः ।
रेवन्तेति च विख्यातो रूपवानमितप्रभः ॥ ५० ॥
उच्चैःश्रवसमारुह्य हयरत्‍नं मनोहरम् ।
जगाम विष्णुसदनं वैकुण्ठं भास्करात्मजः ॥ ५१ ॥
भगवद्दर्शनाकांक्षी हयारूढो यदागतः ।
हयस्थस्तु तदा दृष्टो लक्ष्म्यासौ रविनन्दनः ॥ ५२ ॥
रमा वीक्ष्य हयं दिव्यं भ्रातरं सागरोद्‌भवम् ।
रूपेण विस्मिता तस्य तस्थौ स्तम्भितलोचना ॥ ५३ ॥
भगवानपि तं दृष्ट्वा हयारूढं मनोहरम् ।
आगच्छन्तं रमां विष्णुः पप्रच्छ प्रणयात्प्रभुः ॥ ५४ ॥
कोऽयमायाति चार्वङ्‌गि हयारूढ इवापरः ।
स्मरतेजस्तनुः कान्ते मोहयन्भुवनत्रयम् ॥ ५५ ॥
प्रेक्षमाणा तदा लक्ष्मीस्तच्चित्ता दैवयोगतः ।
नोवाच वचनं किञ्चित्पृष्टापि च पुनः पुनः ॥ ५६ ॥
व्यास उवाच
अश्वासक्तमतिं वीक्ष्य कामिनीमतिमोहिताम् ।
पश्यन्तीं परमप्रेम्णा चञ्चलाक्षीं च चञ्चलाम् ॥ ५७ ॥
तामाह भगवान्कुद्धः किं पश्यसि सुलोचने ।
मोहिता च हरिं दृष्ट्वा पृष्टा नैवाभिभाषसे ॥ ५८ ॥
सर्वत्र रमसे यस्माद्रमा तस्माद्‌भविष्यसि ।
चञ्चलत्वाच्चलेत्येवं सर्वथैव न संशयः ॥ ५९ ॥
प्राकृता च यथा नारी नूनं भवति चञ्चला ।
तथा त्वमपि कल्याणि स्थिरा नैव कदाचन ॥ ६० ॥
त्वं हयं मत्समीपस्था समीक्ष्य यदि मोहिता ।
वडवा भव वामोरु मर्त्यलोकेऽतिदारुणे ॥ ६१ ॥
इति शप्ता रमा देवी हरिणा दैवयोगतः ।
रुरोद वेपमाना सा भयभीतातिदुःखिता ॥ ६२ ॥
तमुवाच रमानाथ शङ्‌किता चारुहासिनी ।
प्रणम्य शिरसा देवं स्वपतिं विनयान्विता ॥ ६३ ॥
देवदेव जगन्नाथ करुणाकर केशव ।
स्वल्पेऽपराधे गोविन्द कस्माच्छापं ददासि मे ॥ ६४ ॥
न कदाचिन्मया दृष्टः क्रोधस्ते हीदृशः प्रभो ।
क्व गतस्ते मयि स्नेहः सहजो न तु नश्वरः ॥ ६५ ॥
वज्रपातस्तु शत्रौ वै कर्तव्यो न सुहृज्जने ।
सदाहं वरयोग्या ते शापयोग्या कथं कृता ॥ ६६ ॥
प्राणांस्त्यक्ष्यामि गोविन्द पश्यतोऽद्य तवाग्रतः ।
कथं जीवे त्वया हीना विरहानलतापिता ॥ ६७ ॥
प्रसादं कुरु देवेश शापादस्मात्सुदारुणात् ।
कदा मुक्ता समीपं ते प्राप्नोमि सुखदं विभौ ॥ ६८ ॥
हरिरुवाच
यदा ते भविता पुत्रः पृथिव्यां मत्समः प्रिये ।
तदा मां प्राप्य तन्वङ्‌गि सुखिता त्वं भविष्यसि ॥ ६९ ॥


हैहय राजाची कथा -

जनमेजय म्हणाला, ''भृगुपत्न्यांच्या गर्भांचा नाश होऊनही भृगुवंश पुनः कसा प्रस्थापित झाला ? हैहयांना त्यापासून काय मिळाले ? हे आपण सांगा.''

व्यास म्हणाले, "हे राजा, हिमालयावर गेलेल्या भृगुस्त्रियांनी गौरीची मृण्मयी मूर्ती नदीकिनार्‍यावर स्थापन केली. गौरीचे यथासांग पूजन केल्यावर त्या आमरण उपोषणास बसल्या. त्यांनी मृत्यूचा निश्चय केल्याचे अवलोकन करून एके दिवशी देवीने त्या स्त्रियांना स्वप्नात दर्शन दिले. देवी म्हणाली, "तुमच्यापैकी एका स्त्रीला माझ्या अंशाने शक्तिशाली असा एक पुत्र मांडीपासून उत्पन्न होईल. तो तुमचे कार्य पूर्ण करील.''

असे सांगून ती जगदंबिका अंतर्धान पावली. त्या वरामुळे भृगुस्त्रियांना आनंद झाला. पुढे एका भृगुस्त्रिने अत्यंत चतुराई करून उदरातील गर्भ मांडीत धारण केला.

परंतु ती तेजोमय दिसू लागली. हैहयाच्या भीतीने ती पळत सुटली. तेव्हा हैहयसुद्धा तिच्यामागे धावले. अखेर तरवारी उपसून त्यांनी तिला गाठले. गर्भरक्षणासाठी ती आक्रोश करू लागली.

आपल्या मातेला आता कुणीही त्राता नाही. ती अत्यंत भयभीत होऊन आगतिक झाली आहे हे अवलोकन करताच तो गर्भस्थ बालक एकदम क्रुद्ध झाला आणि मांडी फोडून बाहेर पडला. त्याच्या तेजाने व दर्शनाने हैहयांची दृष्टी गेली. अंध होऊन ते पर्वतावरून संचार करू लागले. त्यांनी मनात विचार केला, "काय आश्चर्य ! त्या बालकाचे दर्शन होताच आपण दृष्टीहीन झालो. खरोखरच हा त्या ब्राह्मणस्त्रीच्या पातिव्रत्याचाच प्रभाव होय. पतिव्रतेपुढे आपले शौर्य व्यर्थ होय. म्हणून आपण आता तिला शरण जाऊ.''

असा विचार करून ते त्या भृगुस्त्रीला शरण गेले व नम्रतेने म्हणाले, ''हे माते, आम्ही अपराधी आहोत, आम्हाला क्षमा कर. आम्ही पातकी आहोत. अंधत्व हे मृत्यूपेक्षाही भयंकर असते. म्हणून आता तू आम्हाला दृष्टी दे. आम्ही इथून पुढे असे नीच कृत्य कधीही करणार नाही. आम्ही भृगूंचे सेवक असून केवळ अज्ञानामुळे आमच्या हातून हे पातक घडले. आम्ही सर्व शपथा घेऊन चांगले वागू, आम्ही तुला शरण आलो आहोत.''

हैहयांचे भाषण ऐकून ती भृगुस्त्री विस्मयाने म्हणाली, ''हे क्षत्रियांनो, मी तुमच्यावर रुष्ट झाले नाही. मी तुम्हाला अंध केले नाही. माझा पुत्र भार्गव हाच तुमच्यावर अत्यंत क्रुद्ध झाला आहे. धर्मनिष्ठ, तपस्वी तसेच गर्भातील त्याचे बांधव तुम्ही मारलेत. म्हणून त्याने क्रुद्ध होऊन तुमची दृष्टी नष्ट केली. तुमच्या भयाने शंभर वर्षेपर्यंत मी हा गर्भ मांडीत धारण केला होता. त्यामुळे त्याने गर्भावस्थेतच सर्व वेदांची अंगे अभ्यासली आहेत. पितृवधामुळे संतप्त होऊन तो तुमचा वध करण्याचे इच्छित आहे.

देवी भगवतीच्या प्रसादाने हा बालक भृगुकुलात उत्पन्न झाला आहे. तेव्हा आता तुम्ही माझ्या पुत्राला शरण जा. म्हणजे तो तुमचे अंधत्व नष्ट करील.''

तेव्हा भृगुस्त्रीच्या उरूपासून उत्पन्न झालेल्या त्या और्वाला सर्व हैहय शरण गेले. त्याची स्तुती केल्यावर संतुष्ट झालेला और्व त्यांना म्हणाला, ''घडणार्‍या गोष्टी दैवाने निर्माण केलेल्या असतात म्हणून त्याबद्दल शोक करणे इष्ट नव्हे. तुम्ही क्रोधाचा त्याग करून स्वगृही जा. हा माझा उपदेश समजून तुम्ही पुढे चांगले वागा."

तेव्हा सर्व हैहय स्वस्थानी परत गेले. इकडे ती भृगुस्त्रीही आपल्या पुत्रासह आपल्या आश्रमात परत आली. तिने बालकांचे रक्षण केले.

जनमेजय म्हणाला, ''लोभामुळे क्षत्रियांनी दुष्ट कर्म केले. लोभामुळे दोघांचाही नाश झाला. पण त्यांना हैहय नाव का प्राप्त झाले ?''

व्यास म्हणाले, ''एकदा महातेजस्वी सूर्यपुत्र रेवंत आपल्या सुंदर उच्चैश्रवा अश्वावर आरूढ होऊन वैकुंठलोकी गेला. तेथे त्या अश्वारूढ सूर्यपुत्राला महालक्ष्मीने अवलोकन केले. सागरापासून उत्पन्न झालेल्या त्या अश्वरूप भ्रात्याला पाहून ती विस्मित झाली. त्यावेळी सूर्यपुत्राला पाहून विष्णु लक्ष्मीला म्हणाले, ''हे चारूगात्री, हा कोण येत आहे बरे ? त्याची शरीरकांती मदनाप्रमाणे असून तो त्रैलोक्याला मोहवीत आहे."

पण त्या अश्वाचेच चिंतन करीत असलेल्या लक्ष्मीने विष्णूच्या प्रश्नाला उत्तर दिले नाही. तेव्हा आपली स्त्री त्या सुंदर अश्वाकडे प्रेमाने पाहात आहे व आपल्या प्रश्नाचे उत्तर देत नाही हे पाहून विष्णु क्रुद्ध झाले. ते म्हणाले, ''हे सुलोचने, तू काय पाहात आहेस ?'' पण तरीही लक्ष्मीने उत्तर दिले नाही. तेव्हा भगवान म्हणाले, ''हे लक्ष्मी तू सर्वत्र रममाण होतेस म्हणून तू रमा या नावाने प्रसिद्ध होशील. तू चंचल असल्याने चंचला होशील. तू कोठेही स्थिर रहाणार नाहीस. मी जवळ असतानाही तू अश्वामुळे मोहवश झालीस, म्हणून तू लोभी घोडी होशील.

अशाप्रकारे शाप दिल्यावर लक्ष्मी भयभीत होऊन रडू लागली. थोडया वेळाने ती विनयाने आपल्या पतीला म्हणाली, ''हे देवाधिदेवा, हे केशवा, गोविंदा माझ्या लहानशा अपराधाबद्दल आपण शाप का दिलात ? यापूर्वी आपण असे क्रुद्ध कधीही झाला नव्हता. माझ्या ठिकाणी तुमचे अकृत्रिम प्रेम असताना आपण शत्रूला शाप देण्याचे सोडून मला शाप का दिलात ? मी आता तुमच्या समोरच प्राणत्याग करते. मी पृथ्वीवर गेल्यावर तुमच्या विरहाने जिवंत कशी राहणार ? मी शापमुक्त केव्हा होणार ?''

विष्णु म्हणाले, ''तेथे तुला माझ्यासारखा पुत्र प्राप्त होऊन माझे सान्निध्य मिळेल व तू पूर्ववत सुखी होशील."




इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे
हैहयानामुत्पत्तिप्रसङ्गे रमाविष्णुसंवादवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥
अध्याय सतरावा समाप्त


GO TOP