श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
पञ्चमः स्कन्धः
द्वाविंशोऽध्यायः


देवकृतदेव्याराधनवर्णनम्

व्यास उवाच
पराजिताः सुराः सर्वे राज्यं शुम्भः शशास ह ।
एवं वर्षसहस्रं तु जगाम नृपसत्तम ॥ १ ॥
भ्रष्टराज्यास्ततो देवाश्चिन्तामापुः सुदुस्तराम् ।
गुरुं दुःखातुरास्ते तु पप्रच्छुरिदमादृताः ॥ २ ॥
किं कर्तव्यं गुरो ब्रूहि सर्वज्ञस्त्वं महामुनिः ।
उपायोऽस्ति महाभाग दुःखस्य विनिवृत्तये ॥ ३ ॥
उपचारपरा नूनं वेदमन्त्राः सहस्रशः ।
वाच्छितार्थकरा नूनं सूत्रैः संलक्षिताः किल ॥ ४ ॥
इष्टयो विविधाः प्रोक्ताः सर्वकामफलप्रदाः ।
ताः कुरुष्व मुने नूनं त्वं जानासि च तत्क्रियाः ॥ ५ ॥
विधिः शत्रुविनाशाय यथोद्दिष्टः सदागमे ।
तं कुरुष्वाद्य विधिवद्यथा नो दुःखसंक्षयः ॥ ६ ॥
भवेदांगिरसाद्यैव तथा त्वं कर्तुमर्हसि ।
दानवानां विनाशाय अभिचारं यथामति ॥ ७ ॥
बृहस्पतिरुवाच
सर्वे मन्त्राश्च वेदोक्ता दैवाधीनफलाश्च ते ।
न स्वतन्त्राः सुराधीश तथैकान्तफलप्रदाः ॥ ८ ॥
मन्त्राणां देवता यूयं ते तु दुःखैकभाजनम् ।
जाताः स्म कालयोगेन किं करोमि प्रसाधनम् ॥ ९ ॥
इन्द्राग्निवरुणादीनां यजनं यज्ञकर्मसु ।
ते यूयं विपदं प्राप्ताः करिष्यन्ति किमिष्टयः ॥ १० ॥
अवश्यम्भाविभावानां प्रतीकारो न विद्यते ।
उपायस्त्वथ कर्तव्य इति शिष्टानुशासनम् ॥ ११ ॥
दैवं हि बलवत्केचित्प्रवदन्ति मनीषिणः ।
उपायवादिनो दैवं प्रवदन्ति निरर्थकम् ॥ १२ ॥
दैवं चैवाप्युपायश्च द्वावेवाभिमतौ नृणाम् ।
केवलं दैवमाश्रित्य न स्थातव्यं कदाचन ॥ १३ ॥
उपायः सर्वथा कार्यो विचार्य स्वधिया पुनः ।
तस्माद्‌ ब्रवीमि वः सर्वान्संविचार्य पुनः पुनः ॥ १४ ॥
पुरा भगवती तुष्टा जघान महिषासुरम् ।
युष्माभिस्तु स्तुता देवी वरदानं ददावथ ॥ १५ ॥
आपदं नाशयिष्यामि संस्मृता वा सदैव हि ।
यदा यदा वो देवेशा आपदो दैवसम्भवाः ॥ १६ ॥
प्रभवन्ति तदा कामं स्मर्तव्याहं सुरैः सदा ।
स्मृताहं नाशयिष्यामि युष्माकं परमापदः ॥ १७ ॥
तस्माद्धिमाचले गत्वा पर्वते सुमनोहरे ।
आराधनं चण्डिकायाः कुरुध्वं प्रेमपूर्वकम् ॥ १८ ॥
मायाबीजविधानज्ञास्तत्पुरश्चरणे रताः ।
जानाम्यहं योगबलात्प्रसन्ना सा भविष्यति ॥ १९ ॥
दुःखस्यान्तोऽद्य युष्माकं दृश्यते नात्र संशयः ।
तस्मिञ्छैले सदा देवी तिष्ठतीति मया श्रुतम् ॥ २० ॥
स्तुता सम्पूजिता सद्यो वाञ्छितार्थान् प्रदास्यति ।
निश्चयं परमं कृत्वा गच्छध्वं वै हिमालयम् ॥ २१ ॥
सुराः सर्वाणि कार्याणि सा वः कामं विधास्यति ।
व्यास उवाच
इति तस्य वचः श्रुत्वा देवास्ते प्रययुर्गिरिम् ॥ २२ ॥
हिमालयं महाराज देवीध्यानपरायणाः ।
मायाबीजं हृदा नित्यं जपन्तः सर्व एव हि ॥ २३ ॥
नमश्चक्रुर्महामायां भक्तानामभयप्रदाम् ।
तुष्टुवुः स्तोत्रमन्त्रैश्च भक्त्या परमया युताः ॥ २४ ॥
नमो देवि विश्वेश्वरि प्राणनाथे
     सदानन्दरूपे सुरानन्ददे ते ।
नमो दानवान्तप्रदे मानवाना-
     मनेकार्थदे भक्तिगम्यस्वरूपे ॥ २५ ॥
न ते नामसंख्यां न ते रूपमीदृ-
     क्तथा कोऽपि वेदादिदेवस्वरूपे ।
त्वमेवासि सर्वेषु शक्तिस्वरूपा
     प्रजासृष्टिसंहारकाले सदैव ॥ २६ ॥
स्मृतिस्त्वं धृतिस्त्वं त्वमेवासि बुद्धि-
     र्जरा पुष्टितुष्टी धृतिः कान्तिशान्ती ।
सुविद्या सुलक्ष्मीर्गतिः कीर्तिमेधे
     त्वमेवासि विश्वस्य बीजं पुराणम् ॥ २७ ॥
यदा यैः स्वरूपैः करोषीह कार्यं
     सुराणां च तेभ्यो नमामोऽद्य शान्त्यै ।
क्षमा योगनिद्रा दया त्वं विवक्षा
     स्थिता सर्वभूतेषु शस्तैः स्वरूपैः ॥ २८ ॥
कृतं कार्यमादौ त्वया यत्सुराणां
     हतोऽसौ महारिर्मदान्धो हयारिः ।
दया ते सदा सर्वदेवेषु देवि
     प्रसिद्धा पुराणेषु वेदेषु गीता ॥ २९ ॥
किमत्रास्ति चित्रं यदम्बा सुतं स्वं
     मुदा पालयेत्पोषयेत्सम्यगेव ।
यतस्त्वं जनित्री सुराणां सहाया
     कुरुष्वैकचित्तेन कार्यं समग्रम् ॥ ३० ॥
न वा ते गुणानामियत्तां स्वरूपं
     वयं देवि जानीमहे विश्ववन्द्ये ।
कृपापात्रमित्येव मत्वा तथास्मा-
     न्भयेभ्यः सदा पाहि पातुं समर्थे ॥ ३१ ॥
विना बाणपातैर्विना मुष्टिघातै-
     र्विनाशूलखड्गैर्विना शक्तिदण्डैः ।
रिपून्हन्तुमेवासि शक्ता विनोदा-
     त्तथापीह लोकोपकाराय लीला ॥ ३२ ॥
इदं शाश्वतं नैव जानन्ति मूढा
     न कार्यं विना कारणं सम्भवेद्वा ।
वयं तर्कयामोऽनुमानं प्रमाणं
     त्वमेवासि कर्तास्य विश्वस्य चेति ॥ ३३ ॥
अजः सृष्टिकर्ता मुकुन्दोऽवितायं
     हरो नाशकृद्वै पुराणे प्रसिद्धः ।
न किं त्वत्प्रसूतास्त्रयस्ते युगादौ
     त्वमेवासि सर्वस्य तेनैव माता ॥ ३४ ॥
त्रिभिस्त्वं पुराराधिता देवि दत्ता
     त्वया शक्तिरुग्रा च तेभ्यः समग्रा ।
त्वया संयुतास्ते प्रकुर्वन्ति कामं
     जगत्पालनोत्पत्तिसंहारमेव ॥ ३५ ॥
ते किं न मन्दमतयो यतयो विमूढा-
     स्त्वां ये न विश्वजननीं समुपाश्रयन्ति ।
विद्यां परां सकलकामफलप्रदां तां
     मुक्तिप्रदां विबुधवृन्दसुवन्दिताङ्‌घ्रिम् ॥ ३६ ॥
ये वैष्णवाः पाशपताश्च सौरा
     दम्भास्त एव प्रतिभान्ति नूनम् ।
ध्यायन्ति न त्वां कमलाञ्च लज्जां
     कान्तिं स्थितिं कीर्तिमथापि पुष्टिम् ॥ ३७ ॥
हरिहरादिभिरप्यथ सेविता
     त्वमिह देववरैरसुरैस्तथा ।
भुवि भजन्ति न येऽल्पधियो नरा
     जननि ते विधिना खलु वञ्चिताः ॥ ३८ ॥
जलधिजापदपङ्कजरञ्जनं
     जतुरसेन करोति हरिः स्वयम् ।
त्रिनयनोऽपि धराधरजाङ्‌घ्रिपं-
     कजपरागनिषेवणतत्परः ॥ ३९ ॥
किमपरस्य नरस्य कथानकै-
     स्तव पदाब्जयुगं न भजन्ति के ।
विगतरागगृहाश्च दयां क्षमां
     कृतधियो मुनयोऽपि भजन्ति ते ॥ ४० ॥
देवि त्वदङ्‌घ्रिभजने न जना रता ये
     संसारकूपपतिताः पतिताः किलामी ।
ते कुष्ठगुल्मशिरआधियुता भवन्ति
     दारिद्र्यदैन्यसहिता रहिताः सुखौघैः ॥ ४१ ॥
ये काष्ठभारवहने यवसावहारे
     कार्ये भवन्ति निपुणा धनदारहीनाः ।
जानीमहेऽल्पमतिभिर्भवदङ्‌घ्रिसेवा
     पूर्वे भवे जननि तैर्न कृता कदापि ॥ ४२ ॥

व्यास उवाच
एवं स्तुता सुरैः सर्वैरम्बिका करुणान्विता ।
प्रादुर्बभूव तरसा रूपयौवनसंयुता ॥ ४३ ॥
दिव्याम्बरधरा देवी दिव्यभूषणभूषिता ।
दिव्यमाल्यसमायुक्ता दिव्यचन्दनचर्चिता ॥ ४४ ॥
जगन्मोहनलावण्या सर्वलक्षणलक्षिता ।
अद्वितीयस्वरूपा सा देवानां दर्शनं गता ॥ ४५ ॥
जाह्नव्यां स्नातुकामा सा निर्गता गिरिगह्वरात् ।
दिव्यरूपधरा देवी विश्वमोहनमोहिनी ॥ ४६ ॥
देवान्स्तुतिपरानाह मेघगम्भीरया गिरा ।
प्रेमपूर्वं स्मितं कृत्वा कोकिलामञ्जुवादिनी ॥ ४७ ॥
देव्युवाच
भो भोः सुरवराः कात्र भवद्‌भिः स्तूयते भृशम् ।
किमर्थं ब्रूत वः कार्यं चिन्ताविष्टाः कुतः पुनः ॥ ४८ ॥
व्यास उवाच
तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्या मोहिता रूपसम्पदा ।
प्रेमपूर्वं हृदुत्साहास्तामूचुः सुरसत्तमाः ॥ ४९ ॥
देवा ऊचुः
देवि स्तुमस्त्वां विश्वेशि प्रणताः स्म कृपार्णवे ।
पाहि नः सर्वदुःखेभ्यः संविग्नान्दैत्यतापितान् ॥ ५० ॥
पुरा त्वया महादेवि निहत्यासुरकण्टकम् ।
महिषं नो वरो दत्तः स्मर्तव्याहं सदापदि ॥ ५१ ॥
स्मरणाद्दैत्यजां पीडां नाशयिष्याम्यसंशयम् ।
तेन त्वं संस्मृता देवि नूनमस्माभिरित्यपि ॥ ५२ ॥
अद्य शुम्भनिशुम्भौ द्वावसुरौ घोरदर्शनौ ।
उत्पन्नौ विघ्नकर्तारावहन्यौ पुरुषैः किल ॥ ५३ ॥
रक्तबीजश्च बलवांश्चण्डमुण्डौ तथासुरौ ।
एतैरन्यैश्च देवानां हृतं राज्यं महाबलैः ॥ ५४ ॥
गतिरन्या न चास्माकं त्वमेवासि महाबले ।
कुरु कार्यं सुराणां वै दुःखितानां सुमध्यमे ॥ ५५ ॥
देवास्त्वदङ्‌घ्रिभजने निरताः सदैव
     ते दानवैरतिबलैर्विपदं सुनीताः ।
तान्देवि दुःखरहितान् कुरु भक्तियुक्ता-
     न्मातस्त्वमेव शरणं भव दुःखितानाम् ॥ ५६ ॥
सकलभुवनरक्षा देवि कार्या त्वयाद्य
     स्वकृतमिति विदित्वा विश्वमेत‌द्युगादौ ।
जननि जगति पीडां दानवा दर्पयुक्ताः
     स्वबलमदसमेतास्ते प्रकुर्वन्ति मातः ॥ ५७ ॥


देवकार्यासाठी देवीचा अवतार -

अशाप्रकारे हजार वर्षे लोटली. अखेर दु:खाकुल झालेले देव गुरूला शरण गेले, "हे मुने, तू सर्वज्ञ आहेस. तेव्हा दु:खनिवृत्तीचा काही मार्ग सांग. आपण सांगाल तो उपाय आम्ही करू."

हे मुनिश्रेष्ठा, मनोरथ परिपूर्ण करणारे हजारो वेद - मंत्र आहेत. वेदात अनेक गोष्टी मनोरथ पूर्ण करण्यासाठी सांगितल्या आहेत. आमच्या दु:ख निवृत्तीसाठी तू यथाविधी कार्य कर. शमुनाशाकरता सर्व प्रकारचे उपाय कर. दानवांच्या नाशाकरिता जे करता येणे शक्य आहे ते करण्याची व्यवस्था कर."

बृहस्पती म्हणाले, "सर्व मंत्रांचे फल दैवाधीन आहे. मंत्र निश्चित फल देण्यासारखे नाहीत. कारण मंत्रांच्या देवता तर तुम्हीच आहात. तेव्हा मी काय योजना करावी ? प्रत्यक्ष आपणच विपत्तीत असताना यज्ञयाजन तरी कसे करणार ? तेव्हा वेदोक्त इष्टी काय करणार ? देवहो, घडणारे कधीही चुकत नाही पण उपाय करीत रहावे. निराशावादी लोक दैव बलाढ्य म्हणून गप्प रहातात. प्रयत्‍नवादी लोक दैवाला निरर्थक म्हणतात. म्हणून दैव व उपाय दोन्हीही संमत आहेत. म्हणून बुद्धीने विचार करून काही प्रसंग आला तरी उपाय योजले पाहिजेत. मीही विचारपूर्वक सांगतो, ते ऐका.

पूर्वी भगवतीने महिषासुराचा वध केल्यावर तुम्हाला सांगितले होते की, "संकटसमयी माझे स्मरण करा, मी तुमचे संकट निवारण करीन. तेव्हा हे देवांनो, केव्हाही विपत्ती आली तर तुम्ही माझे स्मरण करताच मी तुमचा संकटनाश करीन."

तेव्हा तुम्ही सर्वांनी हिमालय पर्वतावर जाऊन चंडिकेची आराधना करा. तिच्या पुरश्चरणाविषयी तत्पर रहा. ती प्रसन्न होईल.

देवांनो, आज तुमच्या दु:खाचा शेवट होईल. हिमालयावर भगवती देवीचे सान्निध्य असते असे मी ऐकले आहे. तेव्हा तिचे पूजन केल्यासच तुमचा संकटनाश होईल. मला तर खात्री आहे की तीच तुमचे रक्षण करील.

हे भाषण श्रवण केल्यावर देव हिमालयावर गेले व हृदयामध्ये मायाबीजाचा जप करू लागले. अखेर भक्तांना अभय देणार्‍या महामायेला साष्टांग नमस्कार करून ते परमभक्तीने तिचे स्तवन करू लागले.

देव म्हणाले, "हे देवी, हे विश्वेश्वरी, हे प्राणनाथे, हे सदानंदरूपे, हे सुरानंददायिनी, हे दानवनाशिनी, तुझे स्वरूप भक्तिगम्य असून मानवांचे अनेक मनोरथ पूर्ण करणारी तूच आहेस. म्हणून तुला नमस्कार असो. हे ब्रह्मादिरूपे, तुझी अनेक नावे असल्याने तुझे रूप जाणणारा कोणीही नाही. उत्पत्तिकाली व संहारकाली तूच शक्तिरूपाने स्थित आहेस. स्मृती, धृती, बुद्धी, जरा, पुष्टी, तुष्टी, धैर्य, कांती, शांती, सुविधा, सुलक्ष्मी, गती, कीर्ती व मेधा तूच असून विश्वाचे पुरातन बीजही तूच आहेस. देवकार्य करणार्‍या तुझ्या रूपाला दुःखशांतिस्तव आम्ही नमस्कार करीत आहोत. तू त्या मदांध महिषासुराचा वध केलास त्या अर्थी देवांवर तुझी दया नित्य आहे. तूच देवांची जननी असल्याने त्यांना सहाय्य करून त्यांचे मनोरथ पूर्ण कर. कारण माता हीच आपल्या पुत्राचे आनंदाने पालन करते.
हे विश्ववंदे देवी, तुझे रूप, गुण आम्ही जाणत नाही. म्हणून आम्ही दयेस पात्र आहोत. म्हणून भयापासून आमचे रक्षण कर. आमचे रक्षण करण्यास तूच समर्थ आहेस. मुष्टिघात, शूल, खड्ग, शक्ती, दंड या शस्त्राशिवाय तू सहजतेने शत्रूचा वध करण्यास समर्थ आहेस. तुझी ही लीला लोकोपकारासाठी आहे. हे जगत् शाश्वत नाही हे सर्वजण जाणतातच. यावरून तूच या विश्वाची कर्ती असल्याचे आम्हास वाटते. पुराणात ब्रह्मा, विष्णु, महेश हे उत्पत्ती, स्थिती, लय यांचे कारण आहेत असे प्रसिद्ध आहे. परंतु हे तिघेही युगारंभीच तुजपासून जन्मास आले नाहीत काय ? म्हणून तू त्यांना आपली उग्र शक्ती दिलीस. पराविद्या, सर्व मनोरथ पूर्ण करणारी, मुक्तिप्रद व देवांनाही तू वंदनीय आहेस असे न मानणारे मूर्ख होत.

हे देवी, वैष्णव, पाशुपत हे आम्हाला दांभिक वाटतात. कारण लक्ष्मी, लज्जा, कांती, स्थिती, कीर्ती, पुष्टी तूच आहेस. प्रत्यक्ष हरिहर प्रभृती देवांनीही तुझी सेवा केली असूनही मानव तुला भजत नाहीत. त्यांना दैवाने फसविले आहे. स्वत: विष्णु लक्ष्मीचे चरण रंगवितात, त्र्यंबक पार्वतीच्या चरणकमलाचे पराग सेवन करतात. इतरांच्या गोष्टी हव्यात कशाला ? विरक्त मुनीही तुझीच सेवा करतात. जे तुझ्या सेवेत तत्पर नसतात ते संसारकूपात पडले आहेत. ते सुखरहित, पतित, दरिद्री, दीन, कुष्ठी, गुल्मरोगी, मस्तकशूली असे असतात. ते केवळ भारवाहूच होत. ज्यांना इतर दु:खे आहेत त्यांनी पूर्वजन्मी तुझी सेवा केली नाही असे आम्हाला वाटते."

व्यास म्हणतात, "याप्रमाणे सर्व देवांनी स्तुती केल्यावर अंबिका तेथे प्रगट झाली. ती दिव्य वस्त्रभूषणांनी युक्त होती. तिने पुष्पे ल्याली होती व चंदनाची उटी लावली होती. तिचे सौंदर्य मनोहारी होते. याप्रमाणे त्या पार्वतीचे स्वरूप अद्वितीय होते.

अशाप्रकारे ती विश्वमोहिनी जान्हवीवर स्नानास जाण्यासाठी गुहेतून बाहेर पडली. ती कोकिळकंठी देवी म्हणाली, "सूरश्रेष्ठांनो, तुम्ही कोणाचे स्तवन करीत आहात ? कशाकरता ? तुमचे काय काम आहे ? तुम्ही चिंतातूर का हे सांगा."

तिचे भाषण ऐकून उत्साहित झालेले देव म्हणाले, "हे देवी, आम्ही नम्रपणाने तुझीच स्तुती करीत आहोत. दैत्याच्या तापापासून तू आमचे रक्षण कर. हे महादेवी, महिषासुराचा वध केल्यावर तू संकटसमयी तुझे स्मरण करण्यास सांगितले होतेस. संकटनाश करीन असा वर दिला होतास. आम्ही आता तुझे स्मरण करीत आहोत. सांप्रत आम्हा सर्वांना अवध्य व दिसण्यातही घोर असे शुभनिशुंभ राक्षस यांनी इतर दानव सैन्यासह देवांचे राज्य हरण केले आहे, तेव्हा हे महाबले, तुझ्याशिवाय आम्हाला त्राता नाही. म्हणून आम्हा दु:खितांचे तू कार्य कर.

हे माते, तुझी सेवा करणार्‍या देवांना दानवांनी दैन्यस्थितीला आणले आहे. म्हणून तू त्यांच्या संकटाचा नाश कर. दु:खितांचा आश्रय हो. तूच विश्वकर्ता असल्याने तूच या जगताचे रक्षण कर. हे जननी, गवनि उन्मत्त झालेले दानव स्वसामर्थ्यामुळे जगाला फार पीडा देत आहेत."



इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां
पञ्चमस्कन्धे देवकृतदेव्याराधनवर्णनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥
अध्याय बाविसावा समाप्त

GO TOP