श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
पञ्चमः स्कन्धः
अष्टादशोऽध्यायः


महिषासुरवधः

महिष उवाच
तस्यास्तु भगिनी कन्या नाम्ना चेन्दुमती शुभा ।
विवाहयोग्या सञ्जाता सुरूपावरजा यदा ॥ १ ॥
तस्या विवाहः संवृत्तः सञ्जातश्च स्वयंवरः ।
राजानो बहुदेशीयाः सङ्गतास्तत्र मण्डपे ॥ २ ॥
तया वृतो नृपः कश्चिद्‌बलवान् रूपसंयुतः ।
कुलशीलसमायुक्तः सर्वलक्षणसंयुतः ॥ ३ ॥
तदा कामातुरा जाता विटं वीक्ष्य नृपं तु सा ।
चकमे दैवयोगात्तु शठं चातुर्यभूषितम् ॥ ४ ॥
पितरं प्राह तन्वङ्गी विवाहं कुरु मे पितः ।
इच्छा मेऽद्य समुद्‌भूता दृष्ट्वा मद्राधिपं त्विह ॥ ५ ॥
चन्द्रसेनोऽपि तच्छ्रुत्वा पुत्र्या यद्‌भाषितं रहः ।
प्रसन्नेन च मनसा तत्कार्ये तत्परोऽभवत् ॥ ६ ॥
तमाहूय नृपं गेहे विवाहविधिना ददौ ।
कन्यां मन्दोदरीं तस्मै पारिबर्हं तथा बहु ॥ ७ ॥
चारुदेष्णोऽपि तां प्राप्य सुन्दरीं मुदितोऽभवत् ।
जगाम स्वगृहं तुष्टो राजापि सहितः स्त्रिया ॥ ८ ॥
रेमे नृपतिशार्दूलः कामिन्या बहुवासरान् ।
कदाचिद्दासपत्‍न्या स रममाणो रहः किल ॥ ९ ॥
सैरन्ध्र्या कथितं तस्यै तया दृष्टः पतिस्तथा ।
उपालम्भं ददौ तस्मै स्मितपूर्वं रुषान्विता ॥ १० ॥
कदाचिदपि सामान्यां रहो रूपवतीं नृपः ।
क्रीडयँल्लालयन्दृष्टः खेदं प्राप तदैव सा ॥ ११ ॥
न ज्ञातोऽयं शठः पूर्वं यदा दृष्टः स्वयंवरे ।
किं कृतं तु मया मोहाद्वञ्चिताहं नृपेण ह ॥ १२ ॥
किं करोम्यद्य सन्तापं निर्लज्जे निर्घृणे शठे ।
का प्रीतिरीदृशे पत्यौ धिगद्य मम जीवितम् ॥ १३ ॥
अद्यप्रभृति संसारे सुखं त्यक्तं मया खलु ।
पतिसम्भोगजं सर्वं सन्तोषोऽद्य मया कृतः ॥ १४ ॥
अकर्तव्यं कृतं कार्यं तज्जातं दुःखदं मम ।
देहत्यागः क्रियते चेद्धत्यातीव दुरत्यया ॥ १५ ॥
पितृगेहं व्रजाम्याशु तत्रापि न सुखं भवेत् ।
हास्ययोग्या सखीनां तु भवेयं नात्र संशयः ॥ १६ ॥
तस्मादत्रैव संवासो वैराग्ययुतया मया ।
कर्तव्यः कालयोगेन त्यक्त्वा कामसुखं पुनः ॥ १७ ॥
महिष उवाच
इति सञ्चिन्त्य सा नारी दुःखशोकपरायणा ।
स्थिता पतिगृहं त्यक्त्वा सुखं संसारजं ततः ॥ १८ ॥
तस्मात्त्वमपि कल्याणि मामनादृत्य भूपतिम् ।
अन्यं कापुरुषं मन्दं कामार्ता संश्रयिष्यसि ॥ १९ ॥
वचनं कुरु मे तथ्यं नारीणां परमं हितम् ।
अकृत्वा परमं शोकं लप्स्यसे नात्र संशयः ॥ २० ॥
देव्युवाच
मन्दात्मन् गच्छ पातालं युद्धं वा कुरु साम्प्रतम् ।
हत्वा त्वामसुरान्सर्वान्गमिष्यामि यथासुखम् ॥ २१ ॥
यदा यदा हि साधूनां दुःखं भवति दानव ।
तदा तेषां च रक्षार्थं देहं सन्धारयाम्यहम् ॥ २२ ॥
अरूपायाश्च मे रूपमजन्मायाश्च जन्म च ।
सुराणां रक्षणार्थाय विद्धि दैत्य विनिश्चितम् ॥ २३ ॥
सत्यं ब्रवीमि जानीहि प्रार्थिताहं सुरैः किल ।
त्वद्वधार्थं हयारे त्वां हत्वा स्थास्यामि निश्चला ॥ २४ ॥
तस्माद्युध्यस्व वा गच्छ पातालमसुरालयम् ।
सर्वथा त्वां हनिष्यामि सत्यमेतद्‌ ब्रवीम्यहम् ॥ २५ ॥
व्यास उवाच
इत्युक्तः स तया देव्या धनुरादाय दानवः ।
युद्धकामः स्थितस्तत्र संग्रामाङ्गणभूमिषु ॥ २६ ॥
मुमोच तरसा बाणान्कर्णाकृष्टाञ्छिलाशितान् ।
देवी चिच्छेद तान्बाणैः क्रोधान्मुक्तैरयोमुखैः ॥ २७ ॥
तयोः परस्परं युद्धं सम्बभूव भयप्रदम् ।
देवानां दानवानाञ्च परस्परजयैषिणाम् ॥ २८ ॥
मध्ये दुर्धर आगत्य मुमोच च शिलीमुखान् ।
देवीं प्रति विषासक्तान्कोपयन्नतिदारुणान् ॥ २९ ॥
ततो भगवती क्रुद्धा तं जघान शितैः शरैः ।
दुर्धरस्तु पपातोर्व्यां गतासुर्गिरिशृङ्गवत् ॥ ३० ॥
तं तथा निहतं दृष्ट्वा त्रिनेत्रः परमास्त्रवित् ।
आगत्य सप्तभिर्बाणैर्जघान परमेश्वरीम् ॥ ३१ ॥
अनागतांस्तु चिच्छेद देवी तान्विशिखैः शरान् ।
त्रिशूलेन त्रिनेत्रं तु जघान जगदम्बिका ॥ ३२ ॥
अन्धकस्त्वाजगामाशु हतं दृष्ट्वा त्रिलोचनम् ।
गदया लोहमय्याऽऽशु सिंहं विव्याध मस्तके ॥ ३३ ॥
सिंहस्तु नखघातेन तं हत्वा बलवत्तरम् ।
चखाद तरसा मांसमन्धकस्य रुषान्वितः ॥ ३४ ॥
तान् रणे निहतान्वीक्ष्य दानवो विस्मयं गतः ।
चिक्षेप तरसा बाणानतितीक्ष्णाञ्छिलाशितान् ॥ ३५ ॥
द्विधा चक्रे शरान्देवी तानप्राप्ताञ्छिलीमुखैः ।
गदया ताडयामास दैत्यं वक्षसि चाम्बिका ॥ ३६ ॥
स गदाभिहतो मूर्च्छामवापामरबाधकः ।
विषह्य पीडां पापात्मा पुनरागत्य सत्वरः ॥ ३७ ॥
जघान गदया सिंहं मूर्ध्नि क्रोधसमन्वितः ।
सिंहोऽपि नखघातेन तं ददार महासुरम् ॥ ३८ ॥
विहाय पौरुषं रूपं सोऽपि सिंहो बभूव ह ।
नखैर्विदारयामास देवीसिंहं मदोत्कटम् ॥ ३९ ॥
तञ्च केसरिणं वीक्ष्य देवी क्रुद्धा ह्ययोमुखैः ।
शरैरवाकिरत्तीक्ष्णैः क्रूरैराशीविषैरिव ॥ ४० ॥
त्यक्त्वा स हरिरूपं तु गजो भूत्वा मदस्रवः ।
शैलशृङ्गं करे कृत्वा चिक्षेप चण्डिकां प्रति ॥ ४१ ॥
आगच्छन्तं गिरेः शृङ्गं देवी बाणैः शिलाशितैः ।
चकार तिलशः खण्डाञ्जहास जगदम्बिका ॥ ४२ ॥
उत्पत्य च तदा सिंहस्तस्य मूर्ध्नि व्यवस्थितः ।
नखैर्विदारयामास महिषं गजरूपिणम् ॥ ४३ ॥
विहाय गजरूपं च बभूवाष्टापदी तथा ।
हन्तुकामो हरिं कोपाद्दारुणो बलवत्तरः ॥ ४४ ॥
तं वीक्ष्य शरभं देवी खड्गेन सा रुषान्विता ।
उत्तमाङ्गे जघानाशु सोऽपि तां प्राहरत्तदा ॥ ४५ ॥
तयोः परस्परं युद्धं बभूवातिभयप्रदम् ।
माहिषं रूपमास्थाय शृङ्गाभ्यां प्राहरत्तदा ॥ ४६ ॥
पुच्छप्रभ्रमणेनाशु शृङ्गाघातैर्महासुरः ।
ताडयामास तन्वङ्गीं घोररूपो भयानकः ॥ ४७ ॥
पुच्छेन पर्वताञ्छृङ्गे गृहीत्वा भ्रामयन्बलात् ।
प्रेषयामास पापात्मा प्रहसन्परया मुदा ॥ ४८ ॥
तामुवाच बलोन्मत्तस्तिष्ठ देवि रणाङ्गणे ।
अद्याहं त्वां हनिष्यामि रूपयौवनभूषिताम् ॥ ४९ ॥
मूर्खासि मदमत्ताद्य यन्मया सह सङ्गरम् ।
करोषि मोहितातीव मृषा बलवती खरा ॥ ५० ॥
हत्वा त्वां निहनिष्यामि देवान्कपटपण्डितान् ।
ये नारीं पुरतः कृत्वा जेतुमिच्छन्ति मां शठाः ॥ ५१ ॥
देव्युवाच
मा गर्वं कुरु मन्दात्मंस्तिष्ठ तिष्ठ रणाङ्गणे ।
करिष्यामि निरातङ्कान्हत्वा त्वां सुरसत्तमान् ॥ ५२ ॥
पीत्वाद्य माधवीं मिष्टां शातयामि रणेऽधम ।
देवानां दुःखदं पापं मुनीनां भयकारकम् ॥ ५३ ॥
व्यास उवाच
इत्युक्त्वा चषकं हैमं गहीत्वा सुरया युतम् ।
पपौ पुनः पुनः क्रोधाद्धन्तुकामा महासुरम् ॥ ५४ ॥
पीत्वा द्राक्षासवं मिष्टं शूलमादाय सत्वरा ।
दुद्राव दानवं देवी हर्षयन्देवतागणान् ॥ ५५ ॥
देवास्तां तुष्टुवुः प्रेष्णा चक्रुः कुसुमवर्षणम् ।
जय जीवेति ते प्रोचुर्दुन्दुभीनाञ्च निःस्वनैः ॥ ५६ ॥
ऋषयः सिद्धगन्धर्वाः पिशाचोरगचारणाः ।
किन्नराः प्रेक्ष्य संग्रामं मुदिता गगने स्थिताः ॥ ५७ ॥
सोऽपि नानाविधान्देहान्कृत्वा कृत्वा पुनः पुनः ।
मायामयाञ्जघानाजौ देवीं कपटपण्डितः ॥ ५८ ॥
चण्डिकापि च तं पापं त्रिशूलेन बलाद्‌धृदि ।
ताडयामास तीक्ष्णेन क्रोधादरुणलोचना ॥ ५९ ॥
ताडितोऽसौ पपातोर्व्यां मूर्च्छामाप मुहूर्तकम् ।
पुनरुत्थाय चामुण्डां पद्‌भ्यां वेगादताडयत् ॥ ६० ॥
विनिहत्य पदाघातैर्जहास च मुहुर्मुहुः ।
रुराव दारुणं शब्दं देवानां भयकारकम् ॥ ६१ ॥
ततो देवी सहस्रारं सुनाभं चक्रमुत्तमम् ।
करे कृत्वा जगादोच्चैः संस्थितं महिषासुरम् ॥ ६२ ॥
पश्य चक्रं मदान्धाद्य तव कण्ठनिकृन्तनम् ।
क्षणमात्रं स्थिरो भूत्वा यमलोकं व्रजाधुना ॥ ६३ ॥
इत्युक्त्वा दारुणं चक्रं मुमोच जगदम्बिका ।
शिरश्छिन्नं रथाङ्गेन दानवस्य तदा रणे ॥ ६४ ॥
सुस्राव रुधिरं चोष्णं कण्ठनालाद्‌ गिरेर्यथा ।
गैरिकाद्यरुणं प्रौढं प्रवाहमिव नैर्झरम् ॥ ६५ ॥
कबन्धस्तस्य दैत्यस्य भ्रमन्वै पतितः क्षितौ ।
जयशब्दश्च देवानां बभूव सुखवर्धनः ॥ ६६ ॥
सिंहस्त्वतिबलस्तत्र पलायनपरानथ ।
दानवान्भक्षयामास क्षुधार्त इव सङ्गरे ॥ ६७ ॥
मृते च महिषे क्रूरे दानवा भयपीडिताः ।
मृतशेषाश्च ये केचित्पातालं ते ययुर्नृप ॥ ६८ ॥
आनन्दं परमं जग्मुर्देवास्तस्मिन्निपातिते ।
मुनयो मानवाश्चैव ये चान्ये साधवः क्षितौ ॥ ६९ ॥
चण्डिकापि रणं त्यक्त्वा शुभे देशेऽथ संस्थिता ।
देवास्तत्राययुः शीघ्रं स्तोतुकामाः सुखप्रदाम् ॥ ७० ॥


महिषासुराचा वध -

महिषाने पुढे कथा सांगण्यास सुरुवात केली. "त्या मंदोदरीची एक पाठची बहिण सुस्वरूप होती. तिने स्वयंवराच्या मंडपात आपल्या पतीची निवड करून बलवान, सुलक्षणी राजाशी विवाह केला.

त्यावेळी तेथे एका धूर्त शठाकडे मंदोदरीचे लक्ष गेले. ती कामातुर झाली. शठावरच तिचे मन जडल्याने ती पित्याला म्हणाली, "तात, या मद्रराजाला पाहून मला विवाहाची इच्छा झाली आहे. माझा विवाह करा."

हे एकांतातील कन्येचे भाषण ऐकून राजालाही आनंद झाला. त्याने त्या राजाला सत्वर बोलावून घेतले. त्याचा मंदोदरीशी विवाह करून दिला. बरोबर भरपूर नजराणाही दिला. तो मद्रदेशाचा चारूदेष्ण राजाही सुंदर पत्‍नीमुळे आनंदित झाला. तो राजा मंदोदरीबरोबर पुष्कळ दिवसपर्यंत रममाण झाला.

एकदा आपल्या दासाच्या पत्‍नीशी राजा रममाण झाल्याचे मंदोदरीच्या दासीने तिला सांगितले. मंदोदरीनेही ते प्रत्यक्ष पाहिले. तेव्हा मंदोदरीस क्रोध आला. पण स्वतःला सावरून तिने पतीची हसत मुखाने खरडपट्टी काढली. परंतु पुन: एकदा तेच दृश्य मंदोदरीच्या दृष्टीस पडल्याने तिला अत्यंत खेद झाला.

ती म्हणाली, "हा राजा शठ असल्याचे स्वयंवराचे वेळी मला समजले नाही. अरेरे, राजाने मला फसवले. पण आता या निर्लज्ज, निर्दय, शठ पतीवर मी रागावू कशाला ? आता अशा पतीवर माझे प्रेम कसे रहाणार ? माझ्या जीविताचा धिःकार असो.

आता पतिसंभोगाच्या सुखाचा मी त्याग करणार आहे. जे करू नये ते केल्यामुळे मला दु:खावस्था प्राप्त झाली आहे. मला आत्महत्येचे पातकही करता येत नाही. पितृगुहीसुद्धा सुख लाभणार नाही. तेथे मैत्रिणीचा उपहास सहन करावा लागेल. तेव्हा स्वसुखाचा त्याग करून वैराग्यावस्थेत इथेच वास्तव्य केले पाहिजे.

स्वसुखाचा त्याग करून ती पतिगृहीच राहिली. तेव्हा हे कल्याणी, तूही माझ्यासारख्या उत्तम भूपतीचा त्याग करून पुढे एखाद्या मूढ व मंद पुरुषाचा आश्रय करशील. माझे न ऐकशील तर तुला पुढे दु:ख प्राप्त होईल यात संशय नाही."

देवी म्हणाली, "हे मूर्खा, तू त्वरित पातालात जा, अगर युद्ध कर. मी तुझा दानवांसह वध करूनच निघून जाईन. साधूंच्या रक्षणाकरता मी देह धारण करीत असते. अरूप व जन्म रहित असलेली मी केवळ देवरक्षणाकरताच साकार होऊन येते. देवांनी तुझ्या वधासाठी माझी प्रार्थना केली आहे. मी तुझा वधच करीन. तेव्हा तू राक्षसांच्या वसतीस्थानात म्हणजे पातालात जा, अन्यथा मी युद्धात तुझा वध करीन."

देवीचे भाषण ऐकूनही महिष युद्धेच्छेने उभा राहिला. धनुष्य कानापर्यंत खेचून शीलेवर घासलेले बाण त्याने त्वरेने देवीवर सोडले. पण देवीने शीलीमुख बाणांच्यायोगाने ते तोडून टाकले.

त्या दोघांमधील ते अद्‌भूत युद्ध पाहून देवांनाही जयापजयाची शाश्वती वाटली नाही. ते भयभीत झाले. इतक्यात दुर्धर नावाच्या दैत्याने देवीवर शीलीमुख व विषदग्ध असे बाण सोडले. तेव्हा क्रुद्ध होऊन देवीने दुर्धरावर अत्यंत तीक्ष्ण बाणांनी प्रहार केला. तो धिप्पाड राक्षस पर्वताच्या शिखराप्रमाणे गतप्राण होऊन जमिनीवर कोसळला.

ते पाहून शस्त्रनिपूण असा त्रिनेत्र राक्षस तेथे आला त्याने देवीवर बारा बाण सोडले. पण ते भिडण्यापूर्वीच देवीने तोडले. त्रिशूलाचा प्रहार करून जगदंबिकेने त्रिनेत्राचाही वध केला.

ते अवलोकन करून अंधक नावाचा राक्षस त्वरित तेथे आला. त्याने लोखंडी गदेने सिंहाच्या मस्तकावर प्रहार केला. परंतु सिंहाने त्याला ठार मारून आपण त्याचे मांसही खाऊन टाकले.
अशाप्रकारे शूर दानवांचे वध झालेले पाहून महिषाने विस्मयचकित होऊन तीक्ष्ण असे बाण सिंहावर सोडले. परंतु देवीने ते शीलीमुख बाणांनी तोडून टाकले व गदेने अत्यंत जोराचा प्रहार केला तेव्हा महिष मूर्च्छित झाला. थोड्याच वेळात तो क्रुद्ध होऊन पुन: देवीवर धावून गेला. सिंहावर त्याने गदाप्रहार केला. पण उलट सिंहाने आपल्या नखाग्रांनी त्याला विदीर्ण केले.

तेव्हा मानवरूपाचा त्याग करून त्या महिषाने सिंह रूप धारण केले. नखाग्रांनी त्याने देवीच्य्या सिंहाला ताडन करण्याचा प्रयत्‍न केला. देवीने कुद्ध होऊन भुजंगतुल्य बाणांनी त्याचा वेध करण्याचा प्रयत्‍न केला. तेव्हा सिंहरूप टाकून महिषाने मदोन्मत्त हत्तीचे रूप धारण केले आणि सोंडेने एक महाभयंकर पर्वत शिखर उपटून त्याने देवीवर फेकले. परंतु देवीने आपल्या बाणवृष्टीने त्याचे तिळाप्रमाणे तुकडे केले व ती हसू लागली.

इकडे देवीच्या सिंहानेही गजरूपी महिषाच्या मस्तकावर उडी मारून नखाने तो त्याचे गंडस्थल विदीर्ण करू लागला. महाबलाढ्य महिषाने गजरूप टाकून मनुष्यरूप धारण केले. तेव्हा देवीने त्याच्या मस्तकावर खड्गाने प्रहार केला. तोही प्रतिप्रहार करू लागला. तेव्हा त्यांचे भयंकर युद्ध झाले.

अखेर महिषरूप धारण करून तो दैत्यराज आपल्या शृंगानी देवीला ताडण करू लागला. तो भयंकर दैत्य आपल्या शेपटीने देवीला जोरजोराने प्रहार करू लागला व अत्यानंदाने मोठमोठी पर्वत शिखरे झेलीत झेलीत देवीवर फेकू लागला. तो बलोत्तम दैत्य म्हणाला, "हे देवी, तू आता रणांत मजसमोर उभी रहा. रूप व यौवन संपन्न असलेल्या तुझा आज मी नाश करतो. तू मूर्खपणाने व मदमत्त होऊन माझ्याशी युद्ध करीत आहेस. तू बलाचा मिथ्याभिमान वहात आहेस. देवांनी व्यर्थ स्तुती केल्याने तू मोहित झाली आहेस. तुझा वध केल्यावर मी जे शठ स्त्रीला पुढे करून माझ्या नाशाची इच्छा करतात त्या देवांचाही वध करीन.

देवी म्हणाली, "हे मूर्खा, गर्व न करता रणात उभा रहा. हे नीचा, मी मिष्ट माधवी सेवन करून आजच तुझा महिषदेह युद्धात तोडून टाकते व देव, मुनींना निष्काळजी करते."

असे म्हणून देवीने सुरेचे सुवर्णपात्र घेऊन वारंवार पान केले. ते मिष्ट द्राक्षासव सेवन केल्यावर देवांनाही आनंद झाला. देवीने हातात शूल घेऊन ती महिषावर चालून गेली.

तेव्हा त्या कपटपटूने वेगवेगळी रूपे धारण करून देवीला प्रहार केले. मधूपानामुळे कुद्ध झालेली ती आरक्त नेत्रांनी विभूषित झाली. त्या देवीने संतप्त होऊन पापी महिषाच्या वक्षावर प्रहार केला. त्यामुळे महिष एक मुहूर्तपर्यंत मूर्च्छित होऊन पडला. परंतु पुनः घाईंन उठून तो चामुंडेला लाथा मारू लागला व हसू लागला. देवांना भयभीत करणारी गर्जना त्याने केली.

तेव्हा सहस्र अरा व उत्तम तुंबा असलेले उत्तम चक्र धारण करून ती देवी म्हणाली, "हे मदांधा, तुझा कंठ चिरणारे हे चक्र तू पहा आणि त्वरित यमलोकी चालता हो." असे म्हणून तिने चक्र महिषावर सोडले. त्यामुळे त्या दानवाचे मस्तक धडावेगळे झाले.

गिरिकंदरातून जसे निर्मल पाण्याचे ओहळ वाहतात, त्याप्रमाणे महिषाच्या कंठनलातून उष्ण रक्त वाहू लागले आणि त्याचे धड भ्रमण करीत भूमीवर पडले. तेव्हा देवांनी अत्यानंदाने जयघोष केला. पळणार्‍या दानवांचे सिंहाने भक्षण करून टाकले.

हे राजा, क्रुउर महिषासूर मृत्यु पावल्यावर उरलेले दानव भयभीत होऊन पातालात निघून गेले. दैत्यांचा निःपात झाल्यामुळे देव, मुनी, मानव व इतर सज्जन यांना अपरिमित आनंद झाला. नंतर भगवती देवीने रणभूमी सोडली व ती शुभप्रदेशावर उभी राहिली. तेव्हा सुखदायक देवीचे स्तवन करण्यासाठी देवही सत्वर तेथे आले.



इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां
पञ्चमस्कन्धे महिषासुरवधो नामाष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥
अध्याय अठरावा समाप्त

GO TOP