श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
चतुर्थः स्कन्धः
षष्ठोऽध्यायः


अप्सरां नारायणसमीपे प्रार्थनाकरणम्

व्यास उवाच
प्रथमं तत्र सम्प्राप्तो वसन्तः पर्वतोत्तमे ।
पुष्पिताः पादपाः सर्वे द्विरेफालिविराजिताः ॥ १ ॥
आम्राश्च बकुला रम्यास्तिलकाः किंशुकाः शुभा ।
सालास्तालास्तमालाश्च मधूकाः पुष्पिता बभुः ॥ २ ॥
बभूवुः कोकिलालापा वृक्षाग्रेषु मनोहराः ।
वल्ल्योऽपि पुष्पिताः सर्वा आलिलिङ्गुर्नगोत्तमान् ॥ ३ ॥
प्राणिनः स्वासु भार्यासु प्रेमयुक्ताः स्मरातुराः ।
बभूवुश्चातिमत्ताश्च क्रीडासक्ताः परस्परम् ॥ ४ ॥
ववुर्मन्दाः सुगन्धाश्च सुस्पर्शा दक्षिणानिलाः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि मुनीनामपि चाभवन् ॥ ५ ॥
रतियुक्तस्ततः कामः पूरयन्पञ्चमार्गणान् ।
चकार त्वरितस्तत्र वासं बदरिकाश्रमे ॥ ६ ॥
रम्भा तिलोत्तमाद्याश्च गत्वा तत्र वराश्रमे ।
गानं चकुः सुगीतज्ञाः स्वरतानसमन्वितम् ॥ ७ ॥
तच्छ्रुत्वा मधुरोद्‌गीतं कोकिलानाञ्च कूजितम् ।
भ्रमरालिविरावञ्च प्रबुद्धौ तौ मुनीश्वरौ ॥ ८ ॥
ऋतुराजमकाले तु दृष्ट्वा तौ पुष्पितं वनम् ।
जातौ चिन्तापरौ तत्र नरनारायणावृषी ॥ ९ ॥
किमद्य शिशिरापायः संभृतः समयं विना ।
प्राणिनो विह्वलाः सर्वे लक्ष्यन्तेऽतिस्मरातुराः ॥ १० ॥
कालधर्मविपर्यासः कथमद्य दुरासदः ।
नरं नारायणः प्राह विस्मयोत्कुल्ललोचनः ॥ ११ ॥
नारायण उवाच
पश्य भ्रातरिमे वृक्षाः पुष्पिताः प्रतिभान्ति वै ।
कोकिलालापसङ्घुष्टा भ्रमरालिविराजिताः ॥ १२ ॥
शिशिरं भीममातङ्गं दारयन्स्वखरैर्नखैः ।
वसन्तकेसरी प्राप्तः पलाशकुसुमैर्मुने ॥ १३ ॥
रक्ताशोककरा तन्वी देवर्षे किंशुकाङ्‌घ्रिका ।
नीलाशोककचा श्यामा विकासिकमलानना ॥ १४ ॥
नीलेन्दीवरनेत्रा सा बिल्ववृक्षफलस्तनी ।
प्रोस्फुल्लकुन्दरदना मञ्जरीकर्णशोभिता ॥ १५ ॥
बन्धुजीवाधरा शुभ्रा सिन्धुवारनखोद्‌भवा ।
पुंस्कोकिलस्वरा पुण्या कदम्बवसना शुभा ॥ १६ ॥
बर्हिवृन्दकलापा च सारसस्वननूपुरा ।
वासन्ती बद्धरशना मत्तहंसगतिस्तथा ॥ १७ ॥
पुत्रजीवांशुकन्यस्तरोमराजिविराजिता ।
वसन्तलक्ष्मीः सम्प्राप्ता ब्रह्मन् बदरिकाश्रमे ॥ १८ ॥
अकाले किमियं प्राप्ता विस्मयोऽयं ममाधुना ।
तपोविघ्नकरा नूनं देवर्षे परिचिन्तय ॥ १९ ॥
श्रूयते सुरनारीणां गानं ध्यानविनाशनम् ।
आवयोस्तपिभङ्गाय कृतं मघवता किल ॥ २० ॥
ऋतुराडन्यथाकाले प्रीतिं सञ्जनयेत्कथम् ।
विघ्नोऽयं विहितो भाति भीतेनासुरशत्रुणा ॥ २१ ॥
वाताः सुगन्धाः शीताश्च समायान्ति मनोहराः ।
नान्यत्कारणमस्तीह शतक्रतुकृतिं विना ॥ २२ ॥
इति ब्रुवति विप्राग्र्ये देवे नारायणे विभौ ।
सर्वे दृष्टिपथं प्राप्ता मन्मथप्रमुखास्तदा ॥ २३ ॥
ददर्श भगवान्सर्वान्नरो नारायणस्तथा ।
विस्मयाविष्टमनसौ बभूवतुरुभावपि ॥ २४ ॥
मन्मथं मेनकां चैव रम्भां चैव तिलोत्तमाम् ।
पुष्पगन्धां सुकेशीं च महाश्वेतां मनोरमाम् ॥ २५ ॥
प्रमद्वरां धृताचीञ्च गीतज्ञां चारुहासिनीम् ।
चन्द्रप्रभां च सोमां च कोकिलालापमण्डिताम् ॥ २६ ॥
विद्युन्मालाम्बुजाक्ष्यौ च तथा काञ्चनमालिनीम्।
एताश्चान्या वरारोहा दृष्टास्ताभ्यां तदान्तिके ॥ २७ ॥
तासां द्व्यष्टसहस्राणि पञ्चाशदधिकानि च ।
वीक्ष्य तौ विस्मितौ जातौ कामसैन्यं सुविस्तरम् ॥ २८ ॥
प्रणम्याग्रे स्थिताः सर्वा देववाराङ्गनास्तदा ।
दिव्याभरणभूषाढ्या दिव्यमालोपशोभिताः ॥ २९ ॥
जगुश्छलेन ताः सर्वाः पृथिव्यामतिदुर्लभम् ।
तत्तथावस्थितं दिव्यं मन्मथादिविवर्धनम् ॥ ३० ॥
शुश्राव भगवान्विष्णुर्नरो नारायणस्तदा ।
श्रुत्वा प्रोवाच तास्तत्र प्रीत्या नारायणो मुनिः ॥ ३१ ॥
आस्यतां सुखमत्रैव करोम्यातिथ्यमद्‌भुतम् ।
भवत्योऽतिथिधर्मेण प्राप्ताःस्वर्गात्सुमध्यमाः ॥ ३२ ॥
व्यास उवाच
साभिमानस्तु सञ्चातस्तदा नारायणो मुनिः ।
इन्द्रेण प्रेषिता नूनं तथा विघ्नचिकीर्षया ॥ ३३ ॥
वराक्यः का इमाः सर्वाः सृजाम्यद्य नवाः किल ।
एताभ्यो दिव्यरूपाश्च दर्शयामि तपोबलम् ॥ ३४ ॥
इति सञ्चिन्त्य मनसा करेणोरुं प्रताड्य वै ।
तरसोत्पादयामास नारीं सर्वाङ्गसुन्दरीम् ॥ ३५ ॥
नारायणोरुसम्भूता ह्युर्वशीति ततः शुभा ।
ददृशुस्ताः स्थितास्तत्र विस्मयं परमं ययुः ॥ ३६ ॥
तासां च परिचर्यार्थं तावतीश्चातिसुन्दरीः ।
प्रादुश्चकार तरसा तदा मुनिरसम्भ्रमः ॥ ३७ ॥
गायन्त्यश्च हसन्त्यश्च नानोपायनपाणयः ।
प्रणेमुस्ता मुनी सर्वाः स्थिताः कृत्वाञ्जलिं पुरः ॥ ३८ ॥
तां वीक्ष्य विभ्रमकरीं तपसो विभूतिं ॥
     देवाङ्गना हि मुमुहुः प्रविमोहयन्त्यः ।
ऊचुश्च तौ प्रमुदिताननपद्यशोभा
     रोमोद्‌गमोल्लसितचारुनिजाङ्गवल्ल्यः ॥ ३९ ॥
कुर्युः कथं स्तुतिमहो तपसो महत्त्वं
     धैर्यं तथैव भवतामभिवीक्ष्य बालाः ।
अस्मत्कटाक्षविषदिग्धशरेण दग्धः
     को वा न तत्र भवतां मनसो व्यथा न ॥ ४० ॥
ज्ञातौ युवां नरहरेः परमांशभूतौ
     देवौ मुनी शमदमादिनिधी सदैव ।
सेवानिमित्तमिह नो गमनं न कामं
     कार्यं हरेः शतमखस्य विधातुमेव ॥ ४१ ॥
भाग्येन केन युवयोः किल दर्शनं नः
     सम्पादितं न विदितं खलु सञ्चितं तत् ।
चित्तं क्षमं निजजने विहितं युवाभ्या-
     मस्मद्विधे किल कृतागसि तापमुक्तम् ॥ ४२ ॥
कुर्वन्ति नैव विबुधास्तपसो व्ययं वै
     शापेन तुच्छफलदेन महानुभावाः ।
व्यास उवाच
इत्थं निशम्य वचनं सुरकामिनीनां
     तावूचतुर्मुनिवरौ विनयानतानाम्॥ ४३ ॥
प्रीतौ प्रसन्नवदनौ जितकामलोभौ
     धर्मात्मजौ निजतपोरुचिशोभिताङ्गौ ।
नरनारायणावूचतुः
ब्रुवन्तु वाञ्छितान् कामान्ददावस्तुष्टमानसौ ॥ ४४ ॥
यान्तु स्वर्गं गहीत्वेमामुर्वशीं चारुलोचनाम् ।
उपायनमियं बाला गच्छत्वद्य मनोहरा ॥ ४५ ॥
दत्तावाभ्यां मघवतः प्रीणनायोरुसम्भवा ।
स्वस्त्यस्तु सर्वदेवेभ्यो यथेष्टं प्रव्रजन्तु च ॥ ४६ ॥
( न कस्यापि तपोविघ्नं प्रकर्तव्यमतः परम् ।) ॥
देव्य ऊचुः
क्व गच्छामो महाभाग प्राप्तास्ते पादपङ्कजम् ।
नारायण सुरश्रेष्ठ भक्त्या परमया मुदा ॥ ४७ ॥
वाञ्छितं चेद्वरं नाथ ददासि मधुसूदन ।
तुष्टः कमलपत्राक्ष ब्रवीमो मनसेप्सितम् ॥ ४८ ॥
पतिस्त्वं भव देवेश वरमेनं परन्तप ।
भवामः प्रीतियुक्तास्त्वां सेवितुं जगदीश्वर ॥ ४९ ॥
त्वया चोत्पादिता नार्यः सन्त्यन्याश्चारुलोचनाः ।
उर्वश्याद्यास्तथा यान्तु स्वर्गं वै भवदाज्ञया ॥ ५० ॥
स्त्रीणां षोडशसाहस्रं तिष्ठत्वत्र शतार्धकम् ।
सेवां तेऽत्र करिष्यामो युवयोस्तापसोत्तमौ ॥ ५१ ॥
वाञ्छितं देहि देवेश सत्यवाग्भव माधव ।
आशाभङ्गो हि नारीणां हिंसनं परिकीर्तितम् ॥ ५२ ॥
कामार्तानाञ्च मुनिभिर्धर्मज्ञैस्तत्त्वदर्शिभिः ।
भाग्ययोगादिह प्राप्ताः स्वर्गात्प्रेमपरिप्लुताः ॥ ५३ ॥
त्यक्तुं नार्हसि देवेश समर्थोऽसि जगत्पते ।
नारायण उवाच
पूर्णं वर्षसहस्रं तु तपस्तप्तं मयात्र वै ॥ ५४ ॥
जितेन्द्रियेण चार्वङ्ग्यः कथं भङ्गं करोम्यतः ।
नेच्छा कामे सुखे काचित्सुखधर्मविनाशके ॥ ५५ ॥
पशूनामपि साधर्म्ये रमेत मतिमान्कथम् ।

अप्सरस ऊचुः
शब्दादीनां च पञ्चानां मध्ये स्पर्शसुखं वरम् ॥ ५६ ॥
आनन्दरसमूलं वै नान्यदस्ति सुखं किल ।
अतोऽस्माकं महाराज वचनं कुरु सर्वथा ॥ ५७ ॥
निर्भरं सुखमासाद्य चरस्व गन्धमादने ।
यदि वाञ्छसि नाकत्वं नाधिको गन्धमादनात् ॥ ५८ ॥
रमस्वात्र शुभे स्थाने प्राप्य सर्वाः सुराङ्गनाः ॥ ५९ ॥


ऊर्वशीचा जन्म -

प्रथम वसंत गंधमादन पर्वतावर गेला. त्यामुळे सर्वत्र सुगंधित पुष्पे व भरपूर वेली यांनी शोभा आली. आम्र, बकुल, तिलक, पलाश, साल, ताल, तमाल, मधूक वगैरे सर्व वृक्ष पल्लवित झाले. कोकिल पक्षांच्या सुस्वर आलापांनी वातावरण भरून गेले. तेथील लताही प्रफुल्लित होऊन वृक्षांना आलिंगन देऊ लागल्या. आपापल्या भार्येवर प्रेम करणारे सर्व प्राणी कामातुर होऊन क्रीडा करू लागले.

सुखावह स्पर्श असलेला दक्षिण वायु सुगंधित होऊन वाहू लागला. इतर मुनींचीही इंद्रिये क्षुब्ध होऊ लागली. मदन रतीसह तेथे येऊन दाखल झाला. आपल्या बाणांनी तो सर्वांना ताडण करू लागला. कुशल रंभा, तिलोत्तमा तालसुरात मधुर गायन करू लागल्या. ते सुमधुर गायन तसेच भ्रमरांचा गुंजारव व पक्षांचे सूर ऐकून ऋषी देहभानावर आले. वसंत ऋतु अकालीच प्राप्त झाल्याने वन प्रफुल्लित झाले होते. त्यामुळे नरनारायण चिंतामग्न झाले. ते विचार करू लागले.

"अकालीच शिशिरऋतु कसा बरे समाप्त झाला ? सर्व प्राणी कामविव्हल कसे झाले ? कालाच्या धर्मात हा विपर्यस्त बदल कसा घडला ?"

या विचाराने नारायणाचे नेत्र विस्मयाने प्रफुल्लित झाले. तो नराला म्हणाला, "हे भ्रात्या, हे वृक्ष एकाएकी प्रफुल्लित दिसत आहेत. कोकिळांच्या आलापांनी वन नादमय झाले आहे. भ्रमरांनी ते युक्त झाले आहे. हे मुने शिशिररूपी प्रचंड राजाचे विहार पलाशपुष्यरूपी नखांनी या सिंहरूपी वसंताने केले आहे.

हे देवर्षे, नवीन पालवी फुटल्यामुळे जिचे कर आरक्त झालेले अशोक वृक्ष आहेत. प्रफुल्लित पलाशवृक्ष जिचे चरण आहेत, विकसित कमले हे जिचे मुख आहे, नीलकमल हे जिचे नेत्र आहेत, बिल्ववृक्षांची फले हेच जिचे स्तन आहेत, पल्लवित कुंद हे जिचे कर्ण आहेत, बंधुजीव हा अधरोष्ठ असून जिचा वर्ण शुभ्र आहे, सिंधुवार वृक्ष हे जिची नखे आहेत, कोकिल पक्षांचा ध्वनी हाच त्या पवित्र देवतेचा स्वर आहे, ती वसंतलक्ष्मी कशी प्राप्त झाली ?

कदंबवृक्ष ही ज्या देवतेची शुभ - वस्त्रे आहेत, मयूरगण हीच जिची भूषणे आहेत, सारस पक्षांचे ध्वनी ह्या जिच्या तोरडया आहेत, वासंतीलता हाच जिचा कमरपट्टा आहे, मंद हंस हीच जिची गती आहे आणि कदंबवृक्ष वस्राचे अधोभागी असलेल्या पुत्रजीव वृक्षरूप रोमपंक्तींनी जी सुशोभित झाली आहे, अशी ही वसंतश्री या बद्रिकाश्रमामध्ये अवेळी प्राप्त झाल्याने मी आश्चर्ययुक्त झालो आहे.

हे ऋषिश्रेष्ठा, सांप्रत विचार कर. आपल्या तपाला ही खरोखरच विघ्न आणणारी आहे. आपले चित्त विचलित व्हावे म्हणून इंद्रानेच हे अप्सरांचे गायन येथे सुरू केले आहे. तसे नसते तर हा ऋतुराज वसंत अकालीच कामवासना उत्पन्न करण्यासाठी का बरे आला असता ? खरोखरच त्या असुरशत्रू इंद्रानेच भयभीत होऊन हे विष्णू आणले आहे असे मला वाटते.

सुगंध, शीत व मनोहर वायूही वाहू लागले आहेत. इंद्राच्या कार्याशिवाय याचे कारण संभवत नाही." असे नारायणाने नराला सांगितले.

त्याच वेळी सर्वत्र मदनाची छाया दृग्गोचर होऊ लागली. ते पाहून नर नारायण दोघेही विस्मित झाले.

मदन, मेनका, रंभा, तिलोत्तमा, पुष्पगंधा, सुकेशी, महाश्‍वेता, प्रमद्वरा, गानकुशल व मनोहर हास्य करणारी घृताची, चंद्रप्रभा, कोकिलस्वरयुक्त असलेली सोमा, विद्युन्माला, अंबुजाक्षी, कांचमालिनी ह्या अप्सराही त्यांनी तेथे प्राप्त झालेल्या पाहिल्या. त्या सर्वजणी मिळून सोळा हजार पन्नास अप्सरांनी युक्त अशी ती मदनसेना होती.

इतक्यात सुंदर व दिव्य भूषणांनी युक्त असलेल्या पुरुषांना प्रणाम करून त्या अप्सरा उभ्या राहिल्या. त्यानंतर मदनाची वृद्धी करणारे असे सुस्वर गायन त्यानं सुरू केले. ते विष्णुरूप भगवान नर - नारायणांनी श्रवण केले. नारायण मुनी आनंदाने म्हणाला,

"तुम्ही खुशाल गात रहा. मी या ठिकाणी तुमचे उत्कृष्ट आदरातिथ्य करतो. हे सौंदर्यसंपन्न अप्सरांनो, अतिथी या नात्याने तुम्ही स्वर्गातून येथे आला आहात."

त्या नारायण मुनीला अभिमान वाटू लागला. तो मनात म्हणाला, "तपश्चर्येला विघ्न आणण्यासाठी इंद्राने यांना पाठविले आहे काय ? पण या अप्सरा कवडी किंमतीच्या आहेत. खरोखरच मी आता या सर्वापेक्षा सुंदर आणि दिव्य अशी अप्सरा उत्पन्न करतो आणि मी केलेल्या तपाचे सामर्थ्य दाखवतो."

असे मनात म्हणून त्या नारायण मुनीने सहजच आपल्या मांडीवर थाप मारली. त्याचक्षणी एक सर्वांगसुंदर स्त्री उत्पन्न झाली. नारायणाच्या उरूभागापासून ती निर्माण झाल्याने तिला ऊर्वशी हे नाव प्राप्त झाले. त्या सुंदर ऊर्वशीला पाहून सर्व अप्सरा आश्चर्यचकित झाल्या. स्वर्गातून आलेल्या अप्सरांच्या सेवेसाठी नारायणमुनीने त्वरित सोळा हजार पन्नास अप्सरा उत्पन्न केल्या. त्या स्त्रियांनी विविध नजराणे हातात घेऊन त्या मुनींना अभिवादन केले.

ती सुंदर ऊर्वशी पाहून त्या स्वर्गातून इंद्राने पाठविलेल्या अप्सरांनाही भ्रम उत्पन्न झाला व त्या स्वतःच मोहित झाल्या. त्यांची मुखकमले आनंदित झाली. ल्यांच्या तनूवर रोमांच उठले. त्या नरनारायणांना म्हणाल्या,

"खरोखरच, केवढे अद्‌भूत सामर्थ्य आहे तुमचे ? आपली स्तुती करण्यास कोण बरे समर्थ आहे ? आमच्या मदनबाणांच्या विषाने वास्तविक कोण दग्ध होणार नाही ? पण हे मुनीश्रेष्ठहो, तुम्ही त्या नरहरीच्या अंशातून उत्पन्न झाला आहात. त्यामुळे आपण जितेंद्रिय आहात. आमचे भाग्य म्हणून आम्हाला तुमचे दर्शन घडले. अपराध्याला शाप देण्यास आपण समर्थ असूनही आपले चित्त आपण क्रोधरहित केले आहेत. कारण महासामर्थ्यशाली ज्ञानवंत क्षुद्र फलासाठी तपाचा भंग करीत नाही."

त्या अप्सरांनी स्तुती केल्यामुळे ते दोघेही मुनी प्रसन्न झाले. त्यांनी खरोखरच काम व लोभ यांवर विजय मिळविले होते. अतिशय तप केल्यामुळे त्यांची शरीरे उजळून निघत होती. ते सतेज झाले होते. ते दोघेही संतुष्ट होऊन म्हणाले,

"आम्ही संतुष्ट झालो आहोत. आपणाला इच्छा असेल ते मागून घ्या. ही मनोहर ऊर्वशी तुम्ही बरोबर न्या. आम्ही नजराणा म्हणून हिला इंद्राकडे पाठवीत आहोत. म्हणून हिने आता इंद्राकडे जावे. सर्व देवांचे कल्याण असो. आता तुम्हाला हवे तिकडे तुम्ही गमन करा आणि इथून पुढे कुणाच्याही तपश्चर्येत विघ्न निर्माण करू नका."

मुनींचे हे भाषण ऐकून अप्सरा म्हणाल्या, "हे महाभाग्यवान नारायण मुने, आता आम्ही कुठे जाऊ ? हे सुरश्रेष्ठा, आम्ही अत्यंत भक्तीने येथे आलो आहोत. हे नाथ, हे मधुसूदना, हे कमलनयना, खरोखरच संतुष्ट होऊन तू आम्हाला वर देत असशील तर आम्ही आमची इच्छा सांगतो. हे महातपस्वे, हे देवाधिदेवा, 'तू आमचा पती हो.’ असा वर आम्ही मागत आहोत. हे जगदीश्‍वरा, आम्ही प्रेमाने तुझी सेवा करू. आपण निर्माण केलेल्या या सुनेत्रा ऊर्वशी व इतर स्त्रियांना हवे तर स्वर्गात पाठवावे. आम्ही स्वर्गातून आणलेल्या सोळा हजार पन्नास अप्सरांना येथेच राहू द्यावे. हे सुरेश्‍वरा, हे माधवा, आम्ही वर मागितला, तू आपला शब्द खरा कर.

हे देवाधिदेव, मदनाने विवश झालेल्या स्त्रियांचा आशाभंग करणे म्हणजे वधच होय. खरोखरच आमचे भाग्य म्हणून आम्ही स्वर्गातून आलो आहोत. हे सुरेश्‍वरा, आपण आमचा त्याग करू नका. हे जगदाधिपते, आपण समर्थ आहात."

अप्सरांचे बोलणे ऐकून नारायण मुनी म्हणाला, "हे सौंदर्यसंपन्न अप्सरांनो मी जितेंद्रिय होऊन हजार वर्षे तप केले. त्याचा भंग कसा करू ? जे विषयसुख धर्म व शाश्‍वत सुखाचा नाश करते त्या सुखाची मला इच्छा नाही. पशूदेखील जे सुख भोगू शकतात असल्या क्षुद्र सुखाची कोणता विचारी पुरुष अपेक्षा करील ?"

अप्सरा म्हणाल्या, "शब्द वगैरे पाच प्रकारच्या विषयसुखामध्ये स्पर्शसुख श्रेष्ठ आहे. सर्व आनंदाचे ते मूळ आहे. म्हणून आपण सांप्रत आमची इच्छा पूर्ण करा. आमच्यासह या गंधमादन पर्वतावर निरंतन विहार करा आणि चिरंतन सुखाचा भोग घ्या. खरोखरच आपण स्वर्गप्राप्तीची इच्छा करीत असाल, तर गंधमादन पर्वतापेक्षा स्वर्ग श्रेष्ठ नाही. म्हणून याच पर्वतावर शुभ ठिकाणी आम्हा सर्व अप्सरांचा आपण उपभोग घेऊन रममाण व्हा."





इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थस्कन्धे ॥
अप्सरसां नारायणसमीपे प्रार्थनाकरणं नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥
अध्याय सहावा समाप्त

GO TOP