श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
तृतीयः स्कन्धः
नवमोऽध्यायः


गुणानां गुणपरिज्ञानवर्णनम्

नारद उवाच
गुणानां लक्षणं तात भवता कथितं किल ।
न तृप्तोऽस्मि पिबन्मिष्टं त्वन्मुखात्प्रच्युतं रसम् ॥ १ ॥
गुणानां तु परिज्ञानं यथावदनुवर्णय ।
येनाहं परमां शान्तिमधिगच्छामि चेतसि ॥ २ ॥
व्यास उवाच
इति पृष्टस्तु पुत्रेण नारदेन महात्मना ।
उवाच च जगत्कर्ता रजोगुणसमुद्‌भवः ॥ ३ ॥

ब्रह्मोवाच
शृणु नारद वक्ष्यामि गुणानां परिवर्णनम् ।
सम्यङ्‌ नाहं विजानामि यथामति वदामि ते ॥ ४ ॥
सत्त्वं तु केवलं नैव कुत्रापि परिलक्ष्यते ।
मिश्रीभावात्तु तेषां वै मिश्रत्वं प्रतिभाति वै ॥ ५ ॥
यथा काचिद्वरा नारी सर्वभूषणभूषिता ।
हावभावयुता कामं भर्तुः प्रीतिकरी भवेत् ॥ ६ ॥
मातापित्रोस्तथा सैव बन्धुवर्गस्य प्रीतिदा ।
दुःखं मोहं सपत्‍नीषु जनयत्यपि सैव हि ॥ ७ ॥
एवं सत्त्वेन तेनैव स्त्रीत्वमापादितेन च ।
रजसस्तमसश्चैव जनिता वृत्तिरन्यथा ॥ ८ ॥
रजसा स्त्रीकृतेनैव तमसा च तथा पुनः ।
अन्योन्यस्य समायोगादन्यथा प्रतिभाति वै ॥ ९ ॥
अवस्थानात्स्वभावेषु न वै जात्यन्तराणि च ।
लक्ष्यते विपरीतानि योगान्नारद कुत्रचित् ॥ १० ॥
यथा रूपवती नारी यौवनेन विभूषिता ।
लज्जामाधुर्ययुक्ता च तथा विनयसंयुता ॥ ११ ॥
कामशास्त्रविधिज्ञा च धर्मशास्त्रेऽपि सम्मता ।
भर्तुःप्रीतिकरी भूत्वा सपत्‍नीनां च दुःखदा ॥ १२ ॥
मोहदुःखस्वभावस्था सत्त्वस्थेत्युच्यते जनैः ।
तथा सत्त्वं विकुर्वाणमन्यभावं विभाति वै ॥ १३ ॥
चोरैरुपद्रुतानां हि साधूनां सुखदा भवेत् ।
दुःखा मूढा च दस्यूनां सैव सेना तथागुणा ॥ १४ ॥
विपरीतप्रतीतिं वै वर्जयन्ति स्वभावतः ।
यथा च दुर्दिनं जातं महामेघघनावृतम् ॥ १५ ॥
विद्युत्स्तनितसंयुक्तं तिमिरेणावगुण्ठितम् ।
सिंचद्‌भूमिं प्रवर्षद्वै तमोरूपमुदाहृतम् ॥ १६ ॥
यदेतत्कर्षकाणां वै तदेवातीव दुर्दिनम् ।
बीजोपस्करयुक्तानां सुखदं प्रभवत्युत ॥ १७ ॥
अप्रच्छन्नगृहाणां च दुर्भगानां विशेषतः ।
तृणकाष्ठगृहीतानां दुःखदं गृहमेधिनाम् ॥ १८ ॥
प्रोषितभर्तृकाणां वै मोहदं प्रवदन्त्यपि ।
स्वभावस्था गुणाः सर्वे विपरीता विभान्ति वै ॥ १९ ॥
लक्षणानि पुनस्तेषां शृणु पुत्र ब्रवीम्यहम् ।
लघुप्रकाशकं सत्त्वं निर्मलं विशदं सदा ॥ २० ॥
यदाङ्गानि लघून्येव नेत्रादीनीन्द्रियाणि च ।
निर्मलं च तथा चेतो गृह्णाति विषयान्न तान् ॥ २१ ॥
तदा सत्त्वं शरीरे वै मन्तव्यञ्च समुत्कटम् ।
जृम्भां स्तम्भं च तन्द्रां च चलञ्चैव रजः पुनः ॥ २२ ॥
यदा तदुत्कटं जातं देहे यस्य च कस्यचित् ।
कलिं मृगयते कर्तुं गन्तुं ग्रामान्तरं तथा ॥ २३ ॥
चलचित्तस्य सोऽत्यर्थं विवादे चोद्यतस्तथा ।
गुरुमावरणं कामं तमो भवति तद्यदा ॥ २४ ॥
तदाङ्गानि गुरूण्याशु प्रभवन्त्यावृतानि च ।
इन्द्रियाणि मनः शून्यं निद्रां नैवाभिवाञ्छति ॥ २५ ॥
गुणानां लक्षणान्येवं विज्ञेयानीह नारद ।
नारद उवाच
विभिन्नलक्षणाः प्रोक्ताः पितामह गुणास्त्रयः ॥ २६ ॥
कथमेकत्र संस्थाने कार्यं कुर्वन्ति शाश्वतम् ।
परस्परं मिलित्वा हि विभिन्नाः शत्रवः किल ॥ २७ ॥
एकत्रस्थाः कथं कार्यं कुर्वन्तीति वदस्व मे ।
ब्रह्मोवाच
शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि गुणास्ते दीपवृत्तयः ॥ २८ ॥
प्रदीपश्च यथा कार्यं प्रकरोत्यर्थदर्शनम् ।
वर्तिस्तैलं यथार्चिश्च विरुद्धाश्च परस्परम् ॥ २९ ॥
विरुद्धं हि तथा तैलमग्निना सह सङ्गतम् ।
तैलं वर्तिविरोध्येव पावकोऽपि परस्परम् ॥ ३० ॥
एकत्रस्थाः पदार्थानां प्रकुर्वन्ति प्रदर्शनम् ।
नारद उवाच
एवं प्रकृतिजाः प्रोक्ता गुणाः सत्यवतीसुत ॥ ३१ ॥
विश्वस्य कारणं ते वै मया पूर्वं यथा श्रुतम् ।
व्यास उवाच
इत्युक्तं नारदेनाथ मम सर्वं सविस्तरम् ॥ ३२ ॥
गुणानां लक्षणं सर्वं कार्यं चैव विभागशः ।
आराध्या परमा शक्तिर्यया सर्वमिदं ततम् ॥ ३३ ॥
सगुणा निर्गुणा चैव कार्यभेदे सदैव हि ।
अकर्ता पुरुषः पूर्णो निरीहः परमोऽव्ययः ॥ ३४ ॥
करोत्येषा महामाया विश्वं सदसदात्मकम् ।
ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रःसूर्यश्चन्द्रः शचीपतिः ॥ ३५ ॥
अश्विनौ वसवस्त्वष्टा कुबेरो यादसां पतिः ।
वह्निर्वायुस्तथा पूषा सेनानीश्च विनायकः ॥ ३६ ॥
सर्वे शक्तियुताः शक्ताः कर्तुं कार्याणि स्वानि च ।
अन्यथा तेऽप्यशक्ता वै प्रस्पन्दितुमनीश्वराः ॥ ३७ ॥
सा चैव कारणं राजन् जगतः परमेश्वरी ।
समाराधय तां भूप कुरु यज्ञं जनाधिप ॥ ३८ ॥
पूजनं परया भक्त्या तस्या एव विधानतः ।
महालक्ष्मीर्महाकाली तथा महासरस्वती ॥ ३९ ॥
ईश्वरी सर्वभूतानां सर्वकारणकारणम् ।
सर्वकामार्थदा शान्ता सुखसेव्या दयान्विता ॥ ४० ॥
नामोच्चारणमात्रेण वाञ्छितार्थफलप्रदा ।
देवैराराधिता पूर्वं ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः ॥ ४१ ॥
मोक्षकामैश्च विविधैस्तापसैर्विजितात्मभिः ।
अस्पष्टमपि यन्नाम प्रसङ्गेनापि भाषितम् ॥ ४२ ॥
ददाति वाञ्छितानर्थान्दुर्लभानपि सर्वथा ।
ऐ ऐ इति भयार्तेन दृष्ट्वा व्याघ्रादिकं वने ॥ ४३ ॥
बिन्दुहीनमपीत्युक्तं वाञ्छितं प्रददाति वै ।
तत्र सत्यव्रतस्यैव दृष्टान्तो नृपसत्तम ॥ ४४ ॥
प्रत्यक्ष एव चास्माकं मुनीनां भावितात्मनाम् ।
ब्राह्मणानां समाजेषु तस्योदाहरणं बुधैः ॥ ४५ ॥
कथ्यमानं मया राजञ्छ्रुतं सर्वं सविस्तरम् ।
अनक्षरो महामूर्खो नाम्ना सत्यव्रतो द्विजः ॥ ४६ ॥
श्रुत्वाऽक्षरं कोलमुखात्समुच्चार्य स्वयं ततः ।
बिन्दुहीनं प्रसंगेन जातोऽसौ विबुधोत्तमः ॥ ४७ ॥
ऐकारोच्चारणाद्देवी तुष्टा भगवती तदा ।
चकार कविराजं तं दयार्द्रा परमेश्वरी ॥ ४८ ॥


गुणांविषयीचे निरूपण

नारद म्हणाला, "हे तात, आपण गुणांची लक्षणे सांगितलीत, पण तरीही आपल्या मुखातून स्त्रवलेला मधुररस सेवन करून माझी तृप्ती झाली नाही. म्हणून अंतःकरणामध्ये मला पराकाष्ठेची शांति प्राप्त होईल अशा रीतीने गुणांविषयी इत्थंभूत वर्णन आपण मला सांगावे." व्यास म्हणाले, "ह्याप्रमाणे त्याने प्रार्थना केली असता रजोगुणांपासून उत्पन्न झालेला तो जगत्कर्ता ब्रह्मदेव त्याला सांगू लागला. ब्रह्मदेव म्हणाला, "हे नारदा, गुणांचे वर्णन मी तुला कथन करतो. केवळ सत्वगुण कोठेही दृष्टीस पडत नाही. ह्या गुणांचे रूप मिश्र असल्याने त्यांचे मिश्रत्वच भासत असते. ज्याप्रमाणे सर्व अलंकारांनी भूषित व हावभावांनी युक्त अशी एखादी श्रेष्ठ स्त्री भर्त्याला त्याच्या मनाप्रमाणे आनंद देत असते, मातापितरांना व बंधुवर्गाला ज्याप्रमाणे तीच आनंदीत करीत असते आणि ज्याप्रमाणे सवतींना दुःख व मोह होण्यासही तीच कारणीभूत होत असते, त्याप्रमाणे स्त्रीत्व प्राप्त झालेल्या त्या सत्वगुणाच्या योगाने रजोगुण व तमोगुण ह्यांची वृत्तीही वेगळ्या वेगळ्या प्रकारची होते. तसेच स्त्रीत्व प्राप्त झालेल्या रजोगुणाच्या योगाने सत्वगुण तमोगुण व रजोगुण ह्यांच्याही वृत्तीमध्ये अंतर पडते.

परस्पर संयोगामुळे सत्वप्रभृती गुण वेगवेगळ्या रीतीने भासू लागतात. गुण परस्परमिश्र न होता जर अलग रहात असते तर त्या गुणांची जी स्वरूपावस्था होते, त्यातच ते कायम असतात व त्यामुळे त्यांच्या वेगळ्या वेगळ्या जाती दृष्टीस पडल्या नसत्या. परंतु हे नारदा, परस्परांचा संयोग होत असल्यामुळे गुणांमध्ये विपरीत प्रकार दृष्टीस पडत आहेत. रूप, लज्जा, वचन, माधुर्य व विनय ह्यांनी युक्त, यौवनाने भूषित, कामशास्त्रातील प्रकाराविषयी सूज्ञ आणि धर्मशास्त्राचाही परिचय असलेली स्त्री ज्याप्रमाणे भर्त्याला आनंद देणारी होऊन सवतीला दुःख देणारी होते आणि पतीला मोह पाडणे हा तिचा स्वभाव असूनही ज्याप्रमाणे लोक तिला सत्वस्थ असे म्हणत असतात त्याप्रमाणे सत्वगुण इतरांच्या संयोगाने विकारयुक्त होऊ लागला असता, त्याचे स्वरूपही वेगळेच भासू लागते. जशी एकच सेना चोरांनी गांजलेल्या साधूंना सुखकारक होत असून तिच्याच योगाने चोरांना काही सुचेनासे होऊन दुःख प्राप्त होते त्याचप्रमाणे गुण मिश्र असल्यामुळे आपले स्वरूपही विपरीत भासवत असतात. अथवा जसे आकाश दिवसा मोठ्या मोठ्या मेघांनी आच्छादित, विजेच्या गडगडाटाने युक्त व अंधःकाराने व्याप्त होऊन भूमीवर वृष्टी होऊ लागली असता लोक त्या प्रकाराला अंधःकारमय दुर्दिन असे म्हणत असतात.

परंतु बीज वगैरे सामुग्री ज्यांच्यापाशी सिद्ध आहे अशा शेतकर्‍यांना ते अतिशय दुर्दिनच सुखप्रद होत असतात, आणि तेच दुर्दिन ज्यांनी घरे आच्छादिलेली नाहीत व ज्यांच्या घरातील गवत संपूर्ण भिजून गेले आहे अशा दुर्दैवी कुटुंब पुरुषांना दुःखकारक होत असतात व ज्यांचे पति प्रवासाला गेलेले आहेत अशा स्त्रियांना मोह उत्पन्न करू लागतात याप्रमाणे स्वरूपावस्थेमध्ये असलेले सर्व गुण मिश्र असल्यामुळे विपरीत भासत असतात.

हे पुत्रा, पुनः मी त्यांची लक्षणे कथन करतो ती तू श्रवण कर. सत्वगुण सर्वदा, निर्मल, विशद, लघु व प्रकाशक असतो. हस्तपादादि अवयव व नेत्रादि इंद्रिये ही जेव्हा हलकी व दोषरहित असतात तेव्हा पुढे झालेल्या विषयाचे निर्मल अंतःकरणाला आकलन होते. तेव्हा शरीरामध्ये सत्वगुण उत्कट झाला आहे असे समजावे.

जांभया, जाड्य व तंद्रा ही जेव्हा प्रकट होऊ लागतात तेव्हा चंचल रजोगुण उत्कट झाला आहे असे समजावे. ज्या कोणाच्या देहामध्ये रजोगुण उत्कट होतो तो कलहाचे कारण शोधू लागतो. ग्रामांतरास जाण्याचे मनामध्ये आणतो. त्याचे चित्त अतिशय चंचल होते. विवाद करण्यास तो उद्युक्त होतो. खरोखरच जड व आच्छादनरूप असा जो तमोगुण तो जेव्हा उत्कट होतो तेव्हा अवयव व इंद्रिये सत्वर जड होऊन आच्छादित झाल्यासारखी होतात. मन ज्ञानशून्य होते. निद्रेची इच्छासुद्धा मुळीच होत नाही. हे नारदा, याप्रमाणे गुणांची लक्षणे समजावीत."

नारद म्हणाला, "हे पितामह आपण तिन्ही गुणांची लक्षणे भिन्न भिन्न सांगितलीत.

ते एकत्र झाले असताना नेहमी टिकणारे कार्य कसे करतात ? परस्परांपासून भिन्न असलेले शत्रू एकत्र होऊन कधीही कार्य करीत नाहीत. परंतु हे गुण परस्परशत्रु असताना एकत्र युक्त होऊन कार्य करतात हे मोठे आश्चर्य आहे. तेव्हा हे आपण मला कथन करा. मी श्रवण करतो.

ब्रह्मदेव म्हणाला, "हे पुत्रा, मी कथन करतो. तू श्रवण कर. त्या गुणांची वृत्ती दीपाप्रमाणे आहे. तेल, वात आणि ज्योती ही परस्पर विरुद्ध असूनही ज्याप्रमाणे एकत्र झाली असता दीपरूप होतात व तो दीप वस्तुदर्शनरूप कार्य करतो, त्याचप्रमाणे गुणांचा प्रकार आहे. ज्याप्रमाणे अग्नीशी व वातीशी विरुद्ध नसलेले तेल व या उभयतांशी विरुद्ध असलेला अग्नी, ही परस्पर एकत्र झाली असता पदार्थ दाखवितात, त्याचप्रमाणे परस्परविरुद्ध गुण एकत्र होऊन कार्य करतात."

नारद म्हणाला, "हे सत्यवतीपुत्र व्यासमुने, याप्रमाणेच प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेल्या गुणांची हकीकत आहे. हे गुण विश्वाचे कारण आहेत असे मी पूर्वीही ऐकले आहे."

व्यास म्हणतात, "याप्रमाणे नारदमुनींनी गुणांची लक्षणे व कार्ये हे सर्व विभागशः मला सविस्तर कथन केले. सारांश, जिने हे सर्व विश्व निर्माण केले त्याच परम शक्तीचे आराधन केले पाहिजे. मोक्ष व्यतिरिक्त कार्ये असल्यास तिच्या सगुण रूपाचे आराधन करावे आणि तद्भिन्न कार्य असल्यास म्हणजे मोक्षरूप असल्यास सर्वदा त्या निर्गुण शक्तीचेच चिंतन करावे.

पुरुष हा पूर्ण, निरीच्छ, उत्कृष्ट व अविनाशी असून काही एक करीत नाही. ही महामाया स्थूल व सूक्ष्म विश्व उत्पन्न करीत असते. ब्रह्मा, विष्णू, महेश्वर, सूर्य, चंद्र, इंद्र, अश्विनीकुमार, अष्टवसु, त्वष्टा, कुबेर, वरुण, अग्नी, वायु, पूषा, कार्तिकेय व विनायक हे सर्व शक्तीने संयुक्त झाले असताना आपापली कार्ये करण्यास समर्थ होतात. शक्तीचा संयोग झाल्यशिवाय ते कार्ये करण्यास अशक्त, इतकेच नव्हे तर चलनवलन करण्यासही समर्थ नसतात.

हे जनमेजय राजा, ती परमेश्वराची जगताचे कारण आहे. म्हणून हे प्रजाधिपते भूपाल, तू तिचे आराधन व यजन कर. मोठ्या भक्तीने तिचे यथाविधी पूजन कर. जिला महालक्ष्मी, महाकाली व महासरस्वती असे म्हणतात तीच सर्व भूतांची स्वामिनी असून सर्व कारणांचेही कारण आहे. ती शांत, दयाळू, सुखाने सेव्य आणि सर्व मनोरथ परिपूर्ण करणारी आहे. केवल नामोच्चाराच्याच योगाने मनोरथ सफल करणारी आहे.

ब्रह्मा, विष्णू व महेश ह्या देवांनी आणि जितेंद्रिय व मुमुक्षू अशा नाना प्रकारच्या तपस्व्यांनी पूर्वी तिचेच आराधन केले आहे. प्रसंगाने चुकून तिच्या नावाचा जरी अस्पष्ट उच्चार झाला तरी प्राप्त होण्यास सर्वस्वी दुर्घट अशाही वस्तू ती देते.

फार कशाला ? ती वनामध्ये व्याघ्रादिकांना अवलोकन करून भयभीत झालेल्या पुरुषाने अनुस्वार रहित जरी "ऐ ! ऐ ! "असा बीजांचा उच्चार केला तरी सुद्धा ती मनोरथ परिपूर्ण करते.

ह्याविषयी, हे नृपश्रेष्ठा, सत्यव्रताचेच उदाहरण आम्हा जितेंद्रिय मुनींना प्रत्यक्ष ठाऊक आहे. हे राजा, ब्राह्मणांच्या समाजामध्ये त्याचे उदाहरण प्राज्ञजन नेहमी कथन करीत असतात व मी ते सर्व सविस्तर श्रवण केले आहे.

सत्यव्रत नावाचा एक महामूर्ख अक्षरशत्रू ब्राह्मण वराहमुखातून सहज "ऐ ! "असे बिंदुहीन अक्षर श्रवण करून व त्याप्रमाणे स्वतः उच्चारून ज्ञानवंतांमध्ये श्रेष्ठ झाला आणि उच्चार झाल्यामुळेच भगवतीदेवी संतुष्ट झाली व दर्याद्र होऊन त्या परमेश्वराने त्याला कविराज केले.





इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां
तृतीयस्कन्धे गुणपरिज्ञानवर्णनं नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥
अध्याय नववा समाप्त

GO TOP