श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
द्वितीयः स्कन्धः
नवमोऽध्यायः


परीक्षिद्‌राज्ञो गुप्तगृहे वासवर्णनम्

परीक्षिदुवाच
कामार्तः स मुनिर्गत्वा रुरुः सुप्तो निजाश्रमे ।
पिता पप्रच्छ दीनं तं किं रुरो विमना असि ॥ १ ॥
स तमाहातिकामार्तः स्थूलकेशस्य चाश्रमे ।
कन्या प्रमद्वरा नाम सा मे भार्या भवेदिति ॥ २ ॥
स गत्वा प्रमतिस्तूर्णं स्थूलकेशं महामुनिम् ।
प्रमुह्य सुमुखं कृत्वा ययाचे तां वराननाम् ॥ ३ ॥
ददौ वाचं स्थूलकेशः प्रदास्यामि शुभेऽहनि ।
विवाहार्थं च सम्भारं रचयामासतुर्वने ॥ ४ ॥
प्रमतिः स्थूलकेशश्च विवाहार्थं समुद्यतौ ।
बभूवतुर्महात्मानौ समीपस्थौ तपोवने ॥ ५ ॥
तस्मिन्नवसरे कन्या रममाणा गृहाङ्गणे ।
प्रसुप्तं पन्नगं पादेनास्पृशच्चारुलोचना ॥ ६ ॥
दष्टा तु पन्नगेनाथ सा ममार वराङ्गना ।
कोलाहलस्तदा जातो मृतां दृष्ट्वा प्रमद्वराम् ॥ ७ ॥
मिलिता मुनयः सर्वे चुक्रुशुः शोकसंयुताः ।
भूमौ तां पतितां दृष्ट्वा पिता तस्यातिदुःखितः ॥ ८ ॥
रुरोद विगतप्राणां दीप्यमानां सुतेजसा ।
रुरुः श्रुत्वा तदाक्रन्दं दर्शनार्थं समागतः ॥ ९ ॥
ददर्श पतितां तत्र सजीवामिव कामिनीम् ।
रुदन्तं स्थूलकेशं च दृष्ट्वान्यानृषिसत्तमान् ॥ १० ॥
रुरुः स्थानाद्‌बहिर्गत्वा रुरोद विरहाकुलः ।
अहो दैवेन सर्पोऽयं प्रेषितः परमाद्‌भुतः ॥ ११ ॥
मम शर्मविघाताय दुःखहेतुरयं किल ।
किं करोमि क्व गच्छामि मृता मे प्राणवल्लभा ॥ १२ ॥
न वै जीवितुमिच्छामि वियुक्तः प्रिययानया ।
नालिङ्‌गिता वरारोहा न मया चुम्बिता मुखे ॥ १३ ॥
न पाणिग्रहणं प्राप्तं मन्दभाग्येन सर्वथा ।
लाजाहोमस्तथा चाग्नौ न कृतस्त्वनया सह ॥ १४ ॥
मानुष्यं धिगिदं कामं गच्छन्त्वद्य ममासवः ।
दुःखितस्य न वा मृत्युर्वाञ्छितः समुपैति हि ॥ १५ ॥
सुखं तर्हि कथं दिव्यमाप्यते भुवि वाञ्छितम् ।
प्रपतामि ह्रदे घोरे पावके प्रपताम्यहम् ॥ १६ ॥
विषमद्मि गले पाशं कृत्वा प्राणांस्त्यजाम्यहम् ।
विलप्यैवं रुरुस्तत्र विचार्य मनसा पुनः ॥ १७ ॥
उपायं चिन्तयामास स्थितस्तस्मिन्नदीतटे ।
मरणात्किं फलं मे स्यादात्महत्या दुरत्यया ॥ १८ ॥
दुःखितश्च पिता मे स्याज्जननी चातिदुःखिता ।
दैवस्तुष्टो भवेत्कामं दृष्ट्वा मां त्यक्तजीवितम् ॥ १९ ॥
सर्वः प्रमुदितश्च स्यान्मत्क्षये नात्र संशयः ।
उपकारः प्रियायाः कः परलोके भवेदपि ॥ २० ॥
मृते मय्यात्मघातेन विरहात्पीडितेऽपि च ।
परलोके प्रिया सापि न मे स्यादात्मघातिनः ॥ २१ ॥
एतदर्थं मृते दोषा मयि नैवामृते पुनः ।
विमृश्यैव रुरुस्तत्र स्नात्वाचम्य शुचिः स्थितः ॥ २२ ॥
अब्रवीद्वचनं कृत्वा जलं पाणावसौ मुनिः ।
यन्मया सुकृतं किञ्चित्कृतं देवार्चनादिकम् ॥ २३ ॥
गुरवः पूजिता भक्त्या हुतं जप्तं तपः कृतम् ।
अधीतास्त्वखिला वेदा गायत्री संस्कृता यदि ॥ २४ ॥
रविराराधितस्तेन सञ्जीवतु मम प्रिया ।
यदि जीवेन्न मे कान्ता त्यजे प्राणानहं ततः ॥ २५ ॥
इत्युक्त्वा तज्जलं भूमौ चिक्षेपाराध्य देवताः ।

राजोवाच
एवं विलपतस्तस्य भार्यया दुःखितस्य च ॥ २६ ॥
देवदूतस्तदाभ्येत्य वाक्यमाह रुरुं ततः ।
देवदूत उवाच
माकार्षीः साहसं ब्रह्मन्कथं जीवेन्मृता प्रिया ॥ २७ ॥
गतायुरेषा सुश्रोणी गन्धर्वाप्सरसोः सुता ।
अन्यां कामय चार्वङ्गीं मृतेयं चाविवाहिता ॥ २८ ॥
किं रोदिषि सुदुर्बुद्धे का प्रीतिस्तेऽनया सह ।
रुरुरुवाच
देवदूत न चान्यां वै वरिष्याम्यहमङ्गनाम् ॥ २९ ॥
यदि जीवेन्न जीवेद्वा मर्तव्यं चाधुना मया ।
राजोवाच
विदित्वेति हठं तस्य देवदूतो मुदान्वितः ॥ ३० ॥
उवाच वचनं तथ्यं सत्यं चातिमनोहरम् ।
उपायं शृणु विप्रेन्द्र विहितं यत्सुरैः पुरा ॥ ३१ ॥
आयुषोऽर्धप्रदानेन जीवयाशु प्रमद्वराम् ।
रुरुरुवाच
आयुषोऽर्धं प्रयच्छामि कन्यायै नात्र संशयः ॥ ३२ ॥
अद्य प्रत्यावृतप्राणा प्रोत्तिष्ठतु मम प्रिया ।
विश्वावसुस्तदा तत्र विमानेन समागतः ॥ ३३ ॥
ज्ञात्वा पुत्रीं मृतां चाशु स्वर्गलोकात्प्रमद्वराम् ।
ततो गन्धर्वराजश्च देवदूतश्च सत्तमः ॥ ३४ ॥
धर्मराजमुपेत्येदं वचनं प्रत्यभाषताम् ।
धर्मराज रुरोः पत्‍नी सुता विश्वावसोस्तथा ॥ ३५ ॥
मृता प्रमद्वरा कन्या दष्टा सर्पेण चाधुना ।
सा रुरोरायुषोऽर्धेन मर्तुकामस्य सूर्यज ॥ ३६ ॥
समुत्तिष्ठतु तन्वङ्गी व्रतचर्याप्रभावतः ।
धर्म उवाच
विश्वावसुसुतां कन्यां देवदूत यदीच्छसि ॥ ३७ ॥
उत्तिष्ठत्वायुषोऽर्धेन रुरुं गत्वा त्वमर्पय ।
राजोवाच
एवमुक्तस्ततो गत्वा जीवयित्वा प्रमद्वराम् ॥ ३८ ॥
रुरोः समर्पयामास देवदूतस्त्वरान्वितः ।
ततः शुभेऽह्नि विधिना रुरुणापि विवाहिता ॥ ३९ ॥
इत्थं चोपाययोगेन मृताप्युज्जीविता तदा ।
उपायस्तु प्रकर्तव्यः सर्वथा शास्त्रसम्मतः ॥ ४० ॥
मणिमन्त्रौषधीभिश्च विधिवत्प्राणरक्षणे ।
इत्युक्त्वा सचिवान् राजा कल्पयित्वा सुरक्षकान् ॥ ४१ ॥
कारयित्वाथ प्रासादं सप्तभूमिकमुत्तमम् ।
आरुरोहोत्तरासूनुः सचिवैः सह तत्क्षणम् ॥ ४२ ॥
मणिमन्त्रधराः शूराः स्थापितास्तत्र रक्षणे ।
प्रेषयामास भूपालो मुनिं गौरमुखं ततः ॥ ४३ ॥
प्रसादार्थं सेवकस्य क्षमस्वेति पुनः पुनः ।
ब्राह्मणान्सिद्धमन्त्रज्ञान् रक्षणार्थमितस्ततः ॥ ४४ ॥
मन्त्रिपुत्रः स्थितस्तत्र स्थापयामास दन्तिनः ।
न कश्चिदारुहेत्तत्र प्रासादे चातिरक्षिते ॥ ४५ ॥
वातोऽपि न चरेत्तत्र प्रवेशे विनिवार्यते ।
भक्ष्यभोज्यादिकं राजा तत्रस्थश्च चकार सः ॥ ४६ ॥
स्तानसन्ध्यादिकं कर्म तत्रैव विनिवर्त्य च ।
राजकार्याणि सर्वाणि तत्रस्थश्चाकरोन्नृपः ॥ ४७ ॥
मन्त्रिभिः सह सम्मन्त्र्य गणयन्दिवसानपि ।
कश्चिच्च कश्यपो नाम ब्राह्मणो मन्त्रिसत्तमः ॥ ४८ ॥
शुश्राव च तथा शापं प्राप्तं राज्ञा महात्मना ।
स धनार्थी द्विजश्रेष्ठः कश्यपः समचिन्तयत् ॥ ४९ ॥
व्रजामि तत्र यत्रास्ते शप्तो राजा द्विजेन ह ।
इति कृत्वा मतिं विप्रः स्वगृहान्निःसृतः पथि ॥ ५० ॥
कश्यपो मन्त्रविद्विद्वान्धनार्थी मुनिसत्तमः ॥ ५१ ॥


राजा परीक्षितीचा मृत्यू -

अशा तर्‍हेने कामविव्हल झालेला मुनी रुरु परत स्वगृही आला आणि कोणाशी काही न बोलता मुकाट्याने निजला. त्याचे नैराश्य अवलोकन करुन त्याने रुरुला विचारले, "हे पुत्रा, तू असा खिन्न का ?" तेव्हा रुरुने सांगितले, "स्थूलकेश मुनीच्या आश्रमात असलेल्या प्रमद्वरा नावाच्या कन्येशी माझा विवाह व्हावा." हे ऐकून रुरुचा पिता प्रमति स्थूलकेश ऋषींकडे गेला व आपल्या मधुर वाणीने मुनींना संतुष्ट करुन आपल्या पुत्रासाठी त्याने प्रमद्वरेची मागणी केली. स्थूलकेशींनी योग्य शुभ दिवस पाहून कन्येला अर्पण करु असे प्रमतिस सांगितले. याप्रमाणे जवळ जवळ आश्रम असलेल्या तेथील ऋषीमुनींनी दोन्ही बाजूंनी विवाहाची जुळवाजुळव करण्यास सुरवात केली.

एकदिवस ती सुंदर वदना प्रमद्वरा खेळत होती. इतक्यात अनवधानाने तिचा पाय एका निद्रिस्त सर्पावर पडला. तो सर्प तिच्या पायाला कडकडून चावला. प्रमद्वरा मृत्यू पावली. सर्वच मुनी शोक करु लागले. त्याशोकाचे काय कारण असावे याचा विचार करुन रुरु सुद्धा तेथे येऊन प्राप्त झाला. त्याला प्रमद्वरेचा मृत्यू झाल्याचे कळताच, तो विरहाने व्याकूळ होऊन विलाप करु लागला. तो वारंवार म्हणू लागला.

"अहो माझ्या दैवाने, ह्या अदभूत सर्पाला माझ्यावर दु:ख कोसळण्याकरिता पाठविले आहे. सर्पच माझ्या दु:खाचे कारण आहे. आता मी करु तरी काय? माझी प्राणप्रिया मृत्यू पावली. आता मी कोठे जाऊ? मी तर या सुंदरीला अलिंगनही दिले नाही. तिच्या मुखाचे चुंबनही घेतले नाही. भाग्यहीन अशा मी तिचे प्राणीग्रहण केले नाही. अजून हिच्यासह अग्नीपुढे माझा लाजाहोम झाला नाही. खरोखरच मनुष्यत्त्वाला धिक्कार असो. मलाही मृत्यू येवो. पण दु:खी पुरुषाला इच्छेप्रमाणे मृत्यू कसा येणार! पण हिच्याशिवाय या भूतलावरील सुख मला कसे प्राप्त होणार? म्हणून मी भयंकर डोहात अथवा अग्नीत उडी टाकीन. विष प्राशन करीन किंवा गळफास लावून प्राण देईन." अशाप्रकारे दु:ख व्याप्त रुरुने पुन: विचार केला.

"मी स्वत: मरुन काय करणार ? आत्महत्त्या भयंकर पाप आहे. त्यामुळे माझा पिता व माता अतिशय दु:खी होतील. माझ्या प्राण त्यागाने देवाला मात्र आनंद होईल. माझा नाश झाल्याने माझे शत्रू आनंदित होतील, शिवाय जिच्यासाठी प्राण द्यायचा त्या प्रियेवर तरी परलोकात कोणते उपकार होणार आहेत? विरहाने व्याकूळ होऊन मी जर आत्मघात केला तर परलोकात माझ्यासारख्या आत्मघातक्याचा, माझी प्रिया कसा स्वीकार करील? म्हणून जिवंत राहण्यापेक्षा मरण्यात दोष अधिक आहेत." असा विचार करुन रुरुचे आचमन केले. शूचिर्भूत होऊन तो बसला. हातात उदक घेऊन तो म्हणाला,"देवपूजादि जे पुण्य आजवर माझ्या हातून घडले असेल, भक्तिपूर्वक केलेली गुरुसेवा, होमहवन, जप, तप, वेदाध्यायन, गायत्री स्मरण, सूर्याची आराधना अशा प्रकारचे जे पुण्य घडले आहे. त्यामुळे माझी प्रिया जिवंत होवो. ती जिवंत न झाल्यास मी प्राण त्याग करीन." असे म्हणून व देवतांचे स्मरण करुन रुरुने हातातील उदक खाली सोडले.

त्यावेळी देवदूत येऊन रुरुला म्हणाला, "हे ब्राह्मणा, असे धाडस करु नकोस. मृत झालेली स्त्री जिवंत कशी होणार ? गंधर्व व अप्सरा

यांपासून झालेल्या या कन्येचे आयुष्य संपले आहे. म्हणून तू दुसरी एखादी स्त्री स्वीकार. शिवाय अजून ती कुमारी आहे. त्यामुळे तू का रोदन करीत आहेस ? असे काय प्रेम आहे तुझे तिच्यावर ?

रुरु म्हणाला,"मी दुसरी स्त्री वरणार नाही. ही स्त्री जिवंत न झाल्यास मला मरणे अवश्य आहे."

देवदूत आनंदीत होऊन म्हणाला, "द्विजश्रेष्ठा, देवांनी पूर्वी एक उपाय सांगून ठेवला होता. तो ऐक. आपले अर्धे आयुष्य देऊन तू प्रमद्वरेला जिवंत कर."

रुरु म्हणाला,"मी माझे अर्धे आयुष्य प्रियेला देण्यास तयार आहे. पण तू सत्वर तिला उठव."

त्याचवेळी आपली कन्या मृत झाल्याचे ऐकून विश्ववसू विमानाने स्वर्गलोकी गेला. नंतर तो गंधर्वराज सज्जन देवदूताला घेऊन धर्मराजाकडे गेला व म्हणाला,"हे सूर्यनंदना, रुरुची भावी पत्‍नी व प्रत्यक्ष विश्ववसूची कन्या सर्पदंशाने मृत झाली आहे. रुरु आपले अर्धे आयुष्य तिला देत आहे. म्हणून त्याच्या तपश्चर्येच्या प्रभावाने तिला जिवंत कर."

तेव्हा यमधर्म म्हणाला,"रुरुच्या अर्ध्या आयुष्याने ती जिवंत होईल. ती अविवाहीत आहे. म्हणून सत्वर जाऊन ती रुरुला अर्पण कर."

याप्रमाणे यमदर्माने देवदूताला सांगितले. देवदूत सत्वर तेथे आला व त्याने प्रमद्वरेला जिवंत करुन रुरुला अर्पण केली. नंतर शुभ दिवशी रुरुने यथाविधी तिच्याशी विवाह केला.

परीक्शिती म्हणाला, "अशाप्रकारे उपाययोजना झाल्याने प्रमद्वरा जिवंत झाली. म्हणून मी म्हणतो, प्राणरक्षणाकरता, मणी, मंत्र, व औषध या योगाने अवश्य उपाय योजला पाहिजे." असे आपल्या मंत्रेगणांना सांगितल्यावर परीक्षिताने स्वरंक्षणासाठी एक सातमजली उत्कृष्ट वाडा तयार केला, व आपल्या सचिवांसह तो तेथे वास्तव्य करु लागला. मणी, मंत्र जाणणार्‍या शूरांची त्याने आपल्या भोवती योजना केली.

"सेवकाला क्षमा करावी." असा निरोप राजाने गौरख मुनींना पाठवून त्याची कृपा संपादन व्हावी म्हणून इच्छा केली. सिद्धि व मंत्र जाणणारे ब्राम्हण त्याने जवळ ठेवून घेतले. गजांनी वेढून, राजवाड्यावर मंत्रीपुत्रांचा पहारा बसविला. अत्यंत बंदोबस्त असल्याने त्या वाड्यात कोणालाही प्रवेश नव्हता. प्रत्यक्ष वायुसुद्धा जास्त प्रवेश करु लागल्यास त्याचेही निवारण होत होते. राजा नित्य तेथेच भोजन आहार घेत असे. आपली नैमित्तिक कर्मेही तो तेथेच करीत असे. मंत्र्यांसह तेथे राहून राजकारणातील विचारविनिमयही तेथेच करीत असे, व आयुष्याचा एकेक दिवस मोजीत असे.

राजाला शाप मिळाल्याची वार्ता, कश्यप नावाच्या एका श्रेष्ठ पण दरिद्री ब्राह्मणाला समजली द्रव्येच्छेने तो राजाकडे येण्यास निघाला. तो विद्वान मांत्रिक, धनाची इच्छा धरुन घरातून बाहेर पडला.



इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्या संहितायां द्वितीयस्कन्धे
परीक्षिद्‌राज्ञो गुप्तगृहे वासवर्णनं नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥
अध्याय नववा समाप्त

GO TOP