श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
द्वितीयः स्कन्धः
द्वितीयोऽध्यायः


व्यासजन्मवर्णनम्

सूत उवाच
एकदा तीर्थयात्रायां व्रजन् पाराशरो मुनिः ।
आजगाम महातेजाः कालिन्द्यास्तटमुत्तमम् ॥ १ ॥
निषादमाह धर्मात्मा कुर्वन्तं भोजनं तदा ।
प्रापयस्व परं पारं कालिन्द्या उडुपेन माम् ॥ २ ॥
दाशः श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं कुर्वाणो भोजनं तटे ।
उवाच तां सुतां बालां मत्स्यगन्धां मनोरमाम् ॥ ३ ॥
उडुपेन मुनिं बाले परं पारं नयस्व ह ।
गन्तुकामोऽस्ति धर्मात्मा तापसोऽयं शुचिस्मिते ॥ ४ ॥
इत्युक्ता सा तदा पित्रा मत्स्यगन्धाथ वासवी ।
उडुपे मुनिमासीनं संवाहयति भामिनी ॥ ५ ॥
व्रजन् सूर्यसुतातोये भावित्वाद्दैवयोगतः ।
कामार्तस्तु मुनिर्जातो दृष्ट्वा तां चारुलोचनाम् ॥ ६ ॥
ग्रहीतुकामः स मुनिर्दृष्ट्वा व्यञ्जितयौवनाम् ।
दक्षिणेन करेणैनामस्पृशद्दक्षिणे करे ॥ ७ ॥
तमुवाचासितापाङ्गी स्मितपूर्वमिदं वचः ।
कुलस्य सदृशं वः किं श्रुतस्य तपसश्च किम् ॥ ८ ॥
त्वं वै वसिष्ठदायादः कुलशीलसमन्वितः ।
किं चिकीर्षसि धर्मज्ञ मन्मथेन प्रपीडितः ॥ ९ ॥
दुर्लभं मानुषं जन्म भुवि ब्राह्मणसत्तम ।
तत्रापि दुर्लभं मन्ये ब्राह्मणत्वं विशेषतः ॥ १० ॥
कुलेन शीलेन तथा श्रुतेन
     द्विजोत्तमस्त्वं किल धर्मविच्च ।
अनार्यभावं कथमागतोऽसि
     विप्रेन्द्र मां वीक्ष्य च मीनगन्धाम् ॥ ११ ॥
मदीये शरीरे द्विजामोघबुद्धे ॥
     शुभं किं समालोक्य पाणिं ग्रहीतुम् ।
समीपं समायासि कामातुरस्त्वं
     कथं नाभिजानासि धर्मं स्वकीयम् ॥ १२ ॥
अहो मन्दबुद्धिर्द्विजोऽयं ग्रहीष्य-
     ञ्जले मग्न एवाद्य मां वै गृहीत्वा ।
मनो व्याकुलं पञ्चबाणातिविद्धं
     न कोऽपीह शक्तः प्रतीपं हि कर्तुम् ॥ १३ ॥
इति सञ्चिन्त्य सा बाला तमुवाच महामुनिम् ।
धैर्यं कुरु महाभाग परं पारं नयामि वै ॥ १४ ॥
सूत उवाच
पराशरस्तु तच्छ्रुत्वा वचनं हितपूर्वकम् ।
करं त्यक्त्वा स्थितस्तत्र सिन्धोः पारं गतः पुनः ॥ १५ ॥
मत्स्यगन्धां प्रजग्राह मुनिः कामातुरस्तदा ।
वेपमाना तु सा कन्या तमुवाच पुरःस्थितम् ॥ १६ ॥
दुर्गन्धाहं मुनिश्रेष्ठ कथं त्वं नोपशङ्कसे ।
समानरूपयोः कामसंयोगस्तु सुखावहः ॥ १७ ॥
इत्युक्तेन तु सा कन्या क्षणमात्रेण भामिनी ।
कृता योजनगन्धा तु सुरूपा च वरानना ॥ १८ ॥
मृगनाभिसुगन्धां तां कृत्वा कान्तां मनोहराम् ।
जग्राह दक्षिणे पाणौ मुनिर्मन्मथपीडितः ॥ १९ ॥
ग्रहीतुकामं तं प्राह नाम्ना सत्यवती शुभा ।
मुने पश्यति लोकोऽयं पिता चैव तटस्थितः ॥ २० ॥
पशुधर्मो न मे प्रीतिं जनयत्यतिदारुणः ।
प्रतीक्षस्व मुनिश्रेष्ठ यावद्‌भवति यामिनी ॥ २१ ॥
रात्रौ व्यवाय उद्दिष्टो दिवा न मनुजस्य हि ।
दिवासङ्गे महान् दोषः पश्यन्ति किल मानवाः ॥ २२ ॥
कामं यच्छ महाबुद्धे लोकनिन्दा दुरासदा ।
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या युक्तमुक्तमुदारधीः ॥ २३ ॥
नीहारं कल्पयामास शीघ्रं पुण्यबलेन वै ।
नीहारे च समुत्पन्ने तटेऽतितमसा युते ॥ २४ ॥
कामिनी तं मुनिं प्राह मृदुपूर्वमिदं वचः ।
कन्याहं द्विजशार्दूल भुक्त्वा गन्तासि कामतः ॥ २५ ॥
अमोघवीर्यस्त्वं ब्रह्मन् का गतिर्मे भवेदिति ।
पितरं किं ब्रवीम्यद्य सगर्भा चेद्‌भवाम्यहम् ॥ २६ ॥
त्वं गमिष्यसि भुक्त्वा मां किं करोमि वदस्व तत् ।
पराशर उवाच
कान्तेऽद्य मत्प्रियं कृत्वा कन्यैव त्वं भविष्यसि ॥ २७ ॥
वृणीष्व च वरं भीरु यं त्वमिच्छसि भामिनि ।
सत्यवत्युवाच
यथा मे पितरौ लोके न जानीतो हि मानद ॥ २८ ॥
कन्याव्रतं न मे हन्यात्तथा कुरु द्विजोत्तम ।
पुत्रश्च त्वत्समः कामं भवेदद्‌भुतवीर्यवान् ॥ २९ ॥
गन्धोऽयं सर्वदा मे स्याद्यौवनं च नवं नवम् ।
पराशर उवाच
शृणु सुन्दरि पुत्रस्ते विष्ण्वंशसम्भवः शुचिः ॥ ३० ॥
भविष्यति च विख्यातस्त्रैलोक्ये वरवर्णिनि ।
केनचित्कारणेनाहं जातः कामातुरस्त्वयि ॥ ३१ ॥
कदापि च न सम्मोहो भूतपूर्वो वरानने ।
दृष्ट्वा चाप्सरसां रूपं सदाहं धैर्यमावहम् ॥ ३२ ॥
दैवयोगेन वीक्ष्य त्वां कामस्य वशगोऽभवम् ।
तत्किञ्चित्कारणं विद्धि दैवं हि दुरतिक्रमम् ॥ ३३ ॥
दृष्ट्वाहं चातिदुर्गन्धां त्वां कथं मोहमाप्नुयाम् ।
पुराणकर्ता पुत्रस्ते भविष्यति वरानने ॥ ३४ ॥
वेदविद्‌भागकर्ता च ख्यातश्च भुवनत्रये ।
सूत उवाच
इत्युक्त्वा तां वशं यातां भुक्त्वा स मुनिसत्तमः ॥ ३५ ॥
जगाम तरसा स्नात्वा कालिन्दीसलिले मुनिः ।
सापि सत्यवती जाता सद्यो गर्भवती सती ॥ ३६ ॥
सुषुवे यमुनाद्वीपे पुत्रं काममिवापरम् ।
जातमात्रस्तु तेजस्वी तामुवाच स्वमातरम् ॥ ३७ ॥
तपस्येव मनः कृत्वा विविशे चातिवीर्यवान् ।
गच्छ मातर्यथाकामं गच्छाम्यहमतः परम् ॥ ३८ ॥
तपः कर्तुं महाभागे दर्शयिष्यामि वै स्मृतः ।
मातर्यदा भवेत्कार्यं तव किञ्चिदनुत्तमम् ॥ ३९ ॥
स्मर्तव्योऽहं तदा शीघ्रमागमिष्यामि भामिनि ।
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि त्यक्त्वा चिन्तां सुखं वस ॥ ४० ॥
इत्युक्त्वा निर्ययौ व्यासः सापि पित्रन्तिकं गता ।
द्वीपे न्यस्तस्तया बालस्तस्माद्‌द्वैपायनोऽभवत् ॥ ४१ ॥
जातमात्रो जगामाशु वृद्धिं विष्ण्वंशयोगतः ।
तीर्थे तीर्थे कृतस्तानश्चचार तप उत्तमम् ॥ ४२ ॥
एवं द्वैपायनो जज्ञे सत्यवत्यां पराशरात् ।
चकार वेदशाखाश्च प्राप्तं ज्ञात्वा कलेर्युगम् ॥ ४३ ॥
वेदविस्तारकरणाद्व्यासनामाभवन्मुनिः ।
पुराणसंहिताश्चक्रे महाभारतमुत्तमम् ॥ ४४ ॥
शिष्यानध्यापयामास वेदान्कृत्वा विभागशः ।
सुमन्तुं जैमिनिं पैलं वैशम्पायनमेव च ॥ ४५ ॥
असितं देवलं चैव शुकं चैव स्वमात्मजम् ।
सूत उवाच
एतच्च कथितं सर्वं कारणं मुनिसत्तमाः ॥ ४६ ॥
सत्यवत्याः सुतस्यापि समुत्पत्तिस्तथा शुभा ।
संशयोऽत्र न कर्तव्यः सम्भवे मुनिसत्तमाः ॥ ४७ ॥
महतां चरिते चैव गुणा ग्राह्या मुनेरिति ।
कारणाच्च समुत्पत्तिः सत्यवत्या झषोदरे ॥ ४८ ॥
पराशरेण संयोगः पुनः शन्तनुना तथा ।
अन्यथा तु मुनेश्चित्तं कथं कामाकुलं भवेत् ॥ ४९ ॥
अनार्यजुष्टं धर्मज्ञः कृतवान्स कथं मुनिः ।
सकारणेयमुत्पत्तिः कथिताश्चर्यकारिणी ॥ ५० ॥
श्रुत्वा पापाच्च निर्मुक्तो नरो भवति सर्वथा ।
य एतच्छुभमाख्यानं शृणोति श्रुतिमान्नरः ॥ ५१ ॥
न दुर्गतिमवाप्नोति सुखी भवति सर्वदा ॥ ५२ ॥


वेदव्यासांचा जन्म

एकदा महातेजस्वी पराशर मुनी तीर्थ यात्रेला जात असता, यमुनेच्या काठावर आले. कोळी तिथे भोजन करीत बसला होता. त्याला पराशरांनी, 'मला पलीकडे पोहोचव' असे सांगितले. तेव्हा मुनींच्या शब्दाला मान देण्यासाठी तो कोळी आपल्या मुलीला म्हणाला, ''मत्स्यगंधे, तू या मुनीला पैलतीरावर पोहोचव. कारण यांना पलीकडे जायचे आहे.''

पित्याचे हे शब्द ऐकताच ती मत्स्यकन्या होडक्यात बसवून पराशर मुनींना पैलतीरावर नेऊ लागली. परंतु पराशर त्य सुंदर युवतीला पाहून कामविव्हल झाले आणि यौवनात परीपूर्ण पदार्पण केल्यामुळे जिचे स्तन पुष्ट झाले आहेत, अशा त्या मत्स्यगंधेच्या हाताला त्यांनी स्पर्श केला. तेव्हा ती सुहास्यवदना म्हणाली, ''आपण वसिष्ठपुत्र असून आपल्या कुलाला विद्येला व तपाला हे योग्य आहे का ? आपण मदनाने पीडित होऊन काय करण्याचे ठरविले आहे ? हे विप्रश्रेष्ठ, दुर्लभ अशा मानव जन्मात ब्राह्मणत्व मिळणे अधिक दुर्लभ. तेव्हा आपण व्युत्पन्न असूनही माझ्यासारख्या मत्स्यगंधेला पाहून, आपली बुद्धी विचलित का झाली ? हे अमोघज्ञानी द्विजा, माझ्याजवळ असे काय पाहिलेत म्हणून आपण कामातुर होऊन माझ्याजवळ येत आहात. शिवाय आपण धर्माकडेही लक्ष देत नाही.'' असे ती मुनींना म्हणाली.

ती मनात विचार करू लागली. '' पाण्यामध्येच हे मुनी माझा उपभोग घेण्यासाठी शृंगार मग्न होऊन मला स्पर्श करीत आहेत. बरे, त्यांना विरोध केला तर शाप मिळाल्यास पुन: तरणोपाय नाही, असा खोल विचार करून ती नम्रतेने मुनींना म्हणाली, ''हे महाभाग्यवान मुने, आपण पैलतीरावर जाईपर्यंत तरी धीर धरा.'' ते योग्य कारण ऐकताच पराशरांनी तिचा हात सोडला, ते नदीच्या पलीकडे गेले. मदनविव्हल मुनींनी पुनः मत्स्यगंधेचा हात धरला, ती थरथर कापू लागली आणि म्हणाली, ''हे मुनीवर्य, माझ्या देहाला येणार्‍या दुर्गंधीमुळे आपणाला शंका कशी येत नाही. स्त्री पुरुषाचे रूप सारखे असेल तरच रतिसंयोग सुखावह होतो. '' तिचे भाषण ऐकताच पराशर मुनींनी एका क्षणात तिला सर्वांग सुंदर व खूप दूरवर सुगंध पसरेल असे दिव्य व संपन्न केले. अशाप्रकारे कस्तुरी प्रमाणे सुगंधित केल्यावर पराशरांनी पुनरपि तिचा हात धरला. पण शुभलक्षणी व सत्यवादी म्हणून प्रसिद्धी पावलेली ती सुंदरी म्हणाली, हे मुनवर्य, लोक पाहात आहेत. शिवाय पिताही पलीकडे आहे. तेव्हा हे पशुतुल्य सुख आनंद देत नाही. म्हणून आपण रात्र होईपर्यंत थांबा. कारण मनुष्याला धर्माप्रमाणे रात्री संभोग सांगितला आहे. दिवसा समागम केल्यास महादोष लागतो आणि इतर माणसेही पाहात आहेत. रात्र पडेपर्यंत आपली कामवासना आवरून धरा.''

हे तिचे भाषण ऐकताच, पराशरमुनींनी आपल्या बलाने तिथे धुके उत्पन्न करून अंधार केला. तेव्हा ती सुवदना म्हणाली, ''महाराज, मी कुमारी आहे. आपण माझा उपभोग घेऊन निघून जाल. आपले वीर्य निश्चितच वाया जाणार नाही. तेव्हा मला गर्भ राहिल्यावर मी

पित्याला व इतरांना कसे तोंड दाखवू ? पुढे माझी काय अवस्था होईल ? तेव्हा मी कसे वागावे हे मला सांगा.''

पराशर म्हणाले, ''माझी इच्छा पूर्ण केल्यावरही तू कन्याच राहशील. हे भित्र्या स्त्रिये, तूर इच्छेस येईल तो वर माग.''

"हे मुनीश्रेष्ठ, जगात, माझ्या पितरांनाही न समजेल व माझ्या कौमार्याची हानी न होईल, असे आपण करा. तसेच मला आपल्यासारख्या अद्‌भूत वीर्यवान पुत्र व्हावा. तसेच मी सर्वदा असेच सुस्थितीत असावे, माझी यौवनावस्था नित्य नवी असावी.

'' हे सुंदरी, विष्णूच्या अंशापासून तुझ्या ठिकाणी शुभ पुत्र होईल. तो त्रैलोक्यात ख्याति पावेल मी ज्या अर्थी तुझ्याविषयी कामातुर झालो आहे, त्या अर्थी तसेच काहीतरी न सांगता येण्यासारखे कारण असले पाहिजे. दैव कुणालाही ओलांडता येत नाही. दुर्गंध-युक्त असूनही मला तुझा मोह का व्हावा ? असो. तुझा पुत्र पुराण कवी होईल. वेदवेत्ता होऊन वेदांचे विभाग करील.''

असे सांगून त्या सुंदरीला वश करून घेऊन पराशरमुनींनी तिचा उपभोग घेतला. नंतर यमुनेच्या पाण्यात स्नान करून ते वेगाने निघून गेले. व सत्यवती त्या चक्षणी गर्भिणी झाली. योग्यसमयी मदनालाही मागे सारील असा सुंदर पुत्र यमुनेच्या बेटामध्येच तिला प्राप्त झाला. थोडा मोठा झाल्यावर तो महाबली पुत्र मातेला म्हणाला, ''हे माते तू यथेष्ट गमन कर. मी कुठेतरी तपश्चर्या करण्याकरता जातो. तू केव्हांही स्मरण करताच, हे माते, मी तुला दर्शन देईन. ''

सत्यवतीचे कल्याण चिंतून व्यास निघून गेले. द्वीपातच त्यांचे बालपण गेल्यामुळे त्यांना द्वैयापन हे नाव मिळाले. सत्यवती आपल्या पित्याकडे पूर्ववत राहू लागली होती. विष्णूचा अंश व्यासांचे ठिकाणी असल्याने तो जन्मतःच वृद्धिंगत झाला. निरनिराळ्या तीर्थांची स्थाने करून त्यांनी तपश्चर्येस सुरुवात केली. पुढे कलियुग आल्यानंतर त्यांनी वेदांचे भाग केले. विभागावर वेदांचा विस्तार केल्यामुळे त्यांना लोक व्यास म्हणू लागले. त्यांनी पुराण संहिता व महाभारताची रचना केली. असित, देवल पुत्र शुक, सुमंत, जेमिनी, पैल, वैशंपायन, या शिष्यांना व्यासांनी वेदांचे विभाग शिकविले. अशाप्रकारे सत्यवती व तिचा सुपुत्र यांची निर्मिती झाली. सर्वांनी मुनींचा वागण्यातील गुणच उचलले पाहिजेत. कारण न सांगता येणार्‍या भवितव्यासाठीच काही गोष्टी घडत असतात. नाही तर मत्स्योदरामध्ये सत्यवती जन्माला येऊन पराशरांशी तिचा संयोग व्हावा व पुढे तिचे शंतनूनी पाणिग्रहण करावे, ह्या घटना कशा संभवतील ? शिष्टसंमत नसलेले कार्य त्या मुनिवर्यांच्या हातून घडले कसे ? म्हणूनच ही आश्चर्यकारक घटना मी तुम्हाला विस्ताराने कथन करीत आहे.''

असे सूत ऋषींना म्हणाला. हे कथानक जो ऐकेल तो पापमुक्त होतो.



इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां
द्वितीयस्कन्धे व्यासजन्मवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
अध्याय दुसरा समाप्त

GO TOP