श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
प्रथमः स्कन्धः
सप्तदशोऽध्यायः


शुकस्य राजमन्दिरप्रवेशवर्णनम्

सूत उवाच
इत्युक्त्वा पितरं पुत्रः पादयोः पतितः शुकः ।
बद्धाञ्जलिरुवाचेदं गन्तुकामो महामनाः ॥ १ ॥
आपृच्छे त्वां महाभाग ग्राह्यं ते वचनं मया ।
विदेहान्द्रष्टुमिच्छामि पालिताञ्जनकेन तु ॥ २ ॥
विना दण्डं कथं राज्यं करोति जनकः किल ।
धर्मे न वर्तते लोको दण्डश्चेन्न भवेद्यदि ॥ ३ ॥
धर्मस्य कारणं दण्डो मन्वादिप्रहितः सदा ।
स कथं वर्तते तात संशयोऽयं महान्मम ॥ ४ ॥
मम माता त्वियं वन्ध्या तद्वद्‌भाति विचेष्टितम् ।
पृच्छामि त्वां महाभाग गच्छामि च परन्तप ॥ ५ ॥
सूत उवाच
तं दृष्ट्वा गन्तुकामं च शुकं सत्यवतीसुतः ।
आलिङ्ग्योवाच पुत्रं तं ज्ञानिनं निःस्पृहं दृढम् ॥ ६ ॥
व्यास उवाच
स्वस्त्यस्तु शक दीर्घायुर्भव पुत्र महामते ।
सत्यां वाचं प्रदत्त्वा मे गच्छ तात यथासुखम् ॥ ७ ॥
आगन्तव्यं पुनर्गत्वा ममाश्रममनुत्तमम् ।
न कुत्रापि च गन्तव्यं त्वया पुत्र कथञ्चन ॥ ८ ॥
सुखं जीवामि पुत्राहं दृष्ट्वा ते मुखपङ्कजम् ।
अपश्यन्दुःखमाप्नोमि प्राणस्त्वमसि मे सुत ॥ ९ ॥
दृष्ट्वा त्वं जनकं पुत्र सन्देहं विनिवर्त्य च ।
अत्रागत्य सुखं तिष्ठ वेदाध्ययनतत्परः ॥ १० ॥
सूत उवाच
इत्युक्तः सोऽभिवाद्यार्यं कृत्वा चैव प्रदक्षिणाम् ।
चलितस्तरसातीव धनुर्मुक्तः शरो यथा ॥ ११ ॥
सम्पश्यन्विविधान्देशाँल्लोकांश्च वित्तधर्मिणः ।
वनानि पादपांश्चैव क्षेत्राणि फलितानि च ॥ १२ ॥
तापसांस्तप्यमानांश्च याजकान्दीक्षयान्वितान् ।
योगाभ्यासरतान्योगिवानप्रस्थान्वनौकसः ॥ १३ ॥
शैवान्पाशुपतांश्चैव सौराञ्छाक्तांश्च वैष्णवान् ।
वीक्ष्य नानाविधान्धर्माञ्जगामातिस्मयन्मुनिः ॥ १४ ॥
वर्षद्वयेन मेरुं च समुल्लङ्घ्य महामतिः ।
हिमाचलं च वर्षेण जगाम मिथिलां प्रति ॥ १५ ॥
प्रविष्टो मिथिलां मध्ये पश्यन्सर्वर्द्धिमुत्तमाम् ।
प्रजाश्च सुखिताः सर्वाः सदाचाराः सुसंस्थिताः ॥ १६ ॥
क्षत्रा निवारितस्तत्र कस्त्वमत्र समागतः ।
किं ते कार्यं वदस्वेति पृष्टस्तेन न चाब्रवीत् ॥ १७ ॥
निःसृत्य नगरद्वारात्स्थितः स्थाणुरिवाचलः ।
विस्मितोऽतिहसंस्तस्थौ वचो नोवाच किञ्चन ॥ १८ ॥
प्रतीहार उवाच
ब्रूहि मूकोऽसि किं ब्रह्मन्किमर्थं त्वमिहागतः ।
चलनं च विना कार्यं न भवेदिति मे मतिः ॥ १९ ॥
राजाज्ञया प्रवेष्टव्यं नगरेऽस्मिन्सदा द्विज ।
अज्ञातकुलशीलस्य प्रवेशो नात्र सर्वथा ॥ २० ॥
तेजस्वी भासि नूनं त्वं ब्राह्मणो वेदवित्तमः ।
कुलं कार्यं च मे ब्रूहि यथेष्टं गच्छ मानद ॥ २१ ॥
शुक उवाच
यदर्थमागतोऽस्म्यत्र तत्प्राप्तं वचनात्तव ।
विदेहनगरं द्रष्टुं प्रवेशो यत्र दुर्लभः ॥ २२ ॥
मोहोऽयं मम दुर्बुद्धेः समुल्लङ्घ्य गिरिद्वयम् ।
राजानं द्रष्टुकामोऽहं पर्यटन्समुपागतः ॥ २३ ॥
वञ्चितोऽहं स्वयं पित्रा दूषणं कस्य दीयते ।
भ्रामितोऽहं महाभाग कर्मणा वा महीतले ॥ २४ ॥
धनाशा पुरुषस्येह परिभ्रमणकारणम् ।
सा मे नास्ति तथाप्यत्र सम्प्राप्तोऽस्मि भ्रमात्किल ॥ २५ ॥
निराशस्य सुखं नित्यं यदि मोहे न मज्जति ।
निराशोऽहं महाभाग मग्नोऽस्मिन्मोहसागरे ॥ २६ ॥
क्व मेरुर्मिथिला क्वेयं पद्‌भ्यां च समुपागतः ।
परिश्रमफलं किं मे वञ्चितो विधिना किल ॥ २७ ॥
प्रारब्धं किल भोक्तव्यं शुभं वाप्यथवाशुभम् ।
उद्यमस्तद्वशे नित्यं कारयत्येव सर्वथा ॥ २८ ॥
न तीर्थं न च वेदोऽत्र यदर्थमिह मे श्रमः ।
अप्रवेशः पुरे जातो विदेहो नाम भूपतिः ॥ २९ ॥
इत्युक्त्या विररामाशु मौनीभूत इव स्थितः ।
ज्ञातो हि प्रतिहारेण ज्ञानी कश्चिद्‌द्विजोत्तमः ॥ ३० ॥
सामपूर्वमुवाचासौ तं क्षत्ता संस्थितं मुनिम् ।
गच्छ भो यत्र ते कार्यं यथेष्टं द्विजसत्तम ॥ ३१ ॥
अपराधो मम ब्रह्मन्यन्निवारितवानहम् ।
तत्क्षन्तव्यं महाभाग विमुक्तानां क्षमा बलम् ॥ ३२ ॥
शुक उवाच
किं तेऽत्र दूषणं क्षत्तः परतन्त्रोऽसि सर्वदा ।
प्रभुकार्यं प्रकर्तव्यं सेवकेन यथोचितम् ॥ ३३ ॥
न भूपदूषणं चात्र यदहं रक्षितस्त्वया ।
चोरशत्रुपरिज्ञानं कर्तव्यं सर्वथा बुधैः ॥ ३४ ॥
ममैव सर्वथा दोषो यदहं समुपागतः ।
गमनं परगेहे यल्लघुतायाश्च कारणम् ॥ ३५ ॥
प्रतीहार उवाच
किं सुखं द्विज किं दुःखं किं कार्यं शुभमिच्छता ।
कः शत्रुर्हितकर्ता को ब्रूहि सर्वं ममाद्य वै ॥ ३६ ॥
शुक उवाच
द्वैविध्यं सर्वलोकेषु सर्वत्र द्विविधो जनः ।
रागी चैव विरागी च तयोश्चित्तं द्विधा पुनः ॥ ३७ ॥
विरागी त्रिविधः कामं ज्ञातोऽज्ञातश्च मध्यमः ।
रागी च द्विविधः प्रोक्तो मूर्खश्च चतुरस्तथा ॥ ३८ ॥
चातुर्यं द्विविधं प्रोक्तं शास्त्रजं मतिजं तथा ।
मतिस्तु द्विविधा लोके युक्तायुक्तेति सर्वथा ॥ ३९ ॥
प्रतीहार उवाच
यदुक्तं भवता विद्वन्नार्थज्ञोऽहं द्विजोत्तम ।
तत्सर्वं विस्तरेणाद्य यथार्थं वद सत्तम ॥ ४० ॥
शुक उवाच
रागो यस्यास्ति संसारे स रागीत्युच्यते ध्रुवम् ।
दुःखं बहुविधं तस्य सुखं च विविधं पुनः ॥ ४१ ॥
धनं प्राप्य सुतान्दारान्मानं च विजयं तथा ।
तदप्राप्य महद्दुःखं भवत्येव क्षणे क्षणे ॥ ४२ ॥
कार्यस्तस्य सुखोपायः कर्तव्यं सुखसाधनम् ।
तस्यारातिः स विज्ञेयः सुखविघ्नं करोति यः ॥ ४३ ॥
सुखोत्पादयिता मित्रं रागयुक्तस्य सर्वदा ।
चतुरो नैव मुह्येत मूर्खः सर्वत्र मुह्यति ॥ ४४ ॥
विरक्तस्यात्मरक्तस्य सुखमेकान्तसेवनम् ।
आत्मानुचिन्तनं चैव वेदान्तस्य च चिन्तनम् ॥ ४५ ॥
दुःखं तदेतत्सर्वं हि संसारकथनादिकम् ।
शत्रवो बहवस्तस्य विज्ञस्य शुभमिच्छतः ॥ ४६ ॥
कामः क्रोधः प्रमादश्च शत्रवो विविधाः स्मृताः ।
बन्धुः सन्तोष एवास्य नान्योऽस्ति भुवनत्रये ॥ ४७ ॥
सूत उवाच
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मत्वा तं ज्ञानिनं द्विजम् ।
क्षत्ता प्रवेशयामास कक्षां चातिमनोरमाम् ॥ ४८ ॥
नगरं वीक्षमाणः संस्त्रैविध्यजनसङ्कुलम् ।
नानाविपणिद्रव्याढ्यं क्रयविक्रयकारकम् ॥ ४९ ॥
रागद्वेषयुतं कामलोभमोहाकुलं तथा ।
विवदत्सुजनाकीर्णं वसुपूर्णं महत्तरम् ॥ ५० ॥
पश्यन्स त्रिविधाँल्लोकान्प्रासरद्‌राजमन्दिरम् ।
प्राप्तः परमतेजस्वी द्वितीय इव भास्करः ॥ ५१ ॥
निवारितश्च तत्रैव प्रतीहारेण काष्ठवत् ।
तत्रैव च स्थितो द्वारि मोक्षमेवानुचिन्तयन् ॥ ५२ ॥
छायायामातपे चैव समदर्शी महातपाः ।
ध्यानं कृत्वा तथैकान्ते स्थितः स्थाणुरिवाचलः ॥ ५३ ॥
तं मुहूर्तादुपागत्य राज्ञोऽमात्यः कृताञ्जलिः ।
प्रावेशयत्ततः कक्षां द्वितीयां राजवेश्मनः ॥ ५४ ॥
तत्र दिव्यं मनोरम्यं पुष्पितं दिव्यपादपम् ।
तद्वनं दर्शयित्वा तु कृत्वा चातिथिसत्क्रियाम् ॥ ५५ ॥
वारमुख्याः स्त्रियस्तत्र राजसेवापरायणाः ।
गीतवादित्रकुशलाः कामशास्त्रविशारदाः ॥ ५६ ॥
ता आदिश्य च सेवार्थं शुकस्य मन्त्रिसत्तमः ।
निर्गतः सदनात्तस्माद्व्यासपुत्रः स्थितस्तदा ॥ ५७ ॥
पूजितः परया भक्त्या ताभिः स्त्रीभिर्यथाविधि ।
देशकालोपपन्नेन नानान्नेनातितोषितः ॥ ५८ ॥
ततोऽन्तःपुरवासिन्यस्तस्यान्तःपुरकाननम् ।
रम्यं संदर्शयामासुरङ्गनाः काममोहिताः ॥ ५९ ॥
स युवा रूपवान्कान्तो मृदुभाषी मनोरमः ।
दृष्ट्वा ता मुमुहुः सर्वास्तं च काममिवापरम् ॥ ६० ॥
जितेन्द्रियं मुनिं मत्त्वा सर्वाः पर्यचरंस्तदा ।
आरणेयस्तु शुद्धात्मा मातृभावमकल्पयत् ॥ ६१ ॥
आत्मारामो जितक्रोधो न हृष्यति न तप्यति ।
पश्यंस्तासां विकारांश्च स्वस्थ एव स तस्थिवान् ॥ ६२ ॥
तस्मै शय्यां सुरम्यां च ददुर्नार्यः सुसंस्कृताम् ।
परार्ध्यास्तरणोपेतां नानोपस्करसंवृताम् ॥ ६३ ॥
स कृत्वा पादशौचं च कुशपाणिरतन्द्रितः ।
उपास्य पश्चिमां सन्ध्यां ध्यानमेवान्वपद्यत ॥ ६४ ॥
याममेकं स्थितो ध्याने सुष्वाप तदनन्तरम् ।
सुप्त्वा यामद्वयं तत्र चोदतिष्ठत्ततः शुकः ॥ ६५ ॥
पाश्चात्यं यामिनीयामं ध्यानमेवान्वपद्यत ।
स्नात्वा प्रातःक्रियाः कृत्वा पुनरास्ते समाहितः ॥ ६६ ॥


शुकाचा राजवाड्यात सन्मान करतात

असे सांगून शुक पित्याच्या पाया पडून हात जोडून म्हणाला, " हे महाभाग्यवान, आपला उपदेश मी ग्रहण करतो. मी जनकाकडे जाऊन त्याच्या अधिपत्याखालील विदेह देशअवलोकन करुन तो राजा दंडाशिवाय कसे राज्य करतो हे पाहतो माझी माता वंध्या आहे, असे म्हणण्याप्रमाणे मला जनकाचे चरित्र भासत आहे."

जनकाला भेटण्यास उत्सुक असलेल्या आपल्या पुत्राला प्रेमलिंगन देऊन व्यास म्हणाले, "दीर्गायुषी हो. तेथून तू परत इकडे ये. कोणत्याही प्रसंगी तू इतरत्र जाऊ नकोस. कारण तू दृष्टीसमोरुन दुरावलास म्हणजे मला वाईट वाटते. तू माझा प्राण आहेस. जनकाची भेट झाल्यावर तुझा संदेह नाहीसा होईल. मग वेदाध्ययन करुन तू सुखाने येथे राहा."

शुकाने व्यासांना प्रदक्षिणा घातली आणि त्वरेने तो तेथून निघून गेला. वाटेत अनेक देश, अनेक वने, फळफुलांनी संपन्न भूमीप्रदेशाचे दर्शन घेत व ठिकठिकाणच्या ऋषी, मुनी व याचकांना अवलोकन करीत तो निघाला. शैव, पाशुपत, सौर, उक्त वैष्णव पाहात आणि धर्मावर लक्ष स्थिर करुन तो जात असता त्याला क्षणोक्षणी आश्चर्य वाटू लागले. दोन वर्षात मेरु पर्वत त्याने उल्लंघिला व एक वर्षानी तो हिमालयपर्यंत पोहोचला. तेथून मिथिला नगरीत आला. तेथील प्रजा सुखी, सदाचारी व सर्व प्रकारांनी संपन्न होती. मिथिला नगरीजवळ द्वारपालाने त्याला अडविले. " तू कोण? कोठला व कशासाठी आलास?" असा प्रश्न शुकाला विचारला. परंतु शुक काहीच बोलला नाही. द्वारातून बाहेर पडून तो निश्चल उभा राहिला व स्वत:शीच हसू लागला. तेव्हा द्वारपाल म्हणाला, " हे ब्राह्मणा, तू मुका आहेस का? तू काही काम असल्याशिवाय आला नाहीस असे वाटते. हे द्विजा, राजाच्या आज्ञेनेच येथे प्रवेश मिळत नाही. तू तेजस्वी दिसतोस खरा, तरी तुजे कुल व शील सांग आणि नगरात प्रवेश कर."

शुक म्हणाला, " तुझ्या बोलण्यावरुन मी ज्या कामासाठी आलो ते प्राप्त झाले. विदेह नगर पाहण्यासाठी व राजाची भेट घेण्यासाठी दोन पर्वत ओलांडून येथे येण्याची मला दुर्बुद्धी झाली. पण पित्यानेच माझी फसवणूक केल्याने कुणालाही दोष देता येत नाही. निरिच्छ मनुष्य सुखी होतो. तरीही मी ह्या मोहसागरात पडलो. अरे, मेरुपर्वत आणि मिथिला नगरी किती अंतर हे! शेवटी काय फळ मिळाले? दैवाने माझा घात केला हेच खरे. पण आज शुभ वा अशुभ कर्म मला भोगलेच पाहिजे. नशीबच माणसाला उद्योग करायला लावते. त्यात काही तीर्थही नाही व देवही नाही. तेव्हा येथे येण्याचे श्रम मी का घेतले? नगर असून प्रवेश नाही. राजा असून विदेही." असे म्हणून शूक पुन: स्तब्ध राहिला.

त्यावरुन कोणीतरी महाज्ञानी श्रेष्ठ पुरुष आला असावा असे द्वारपालाला वाटले. तो क्षमा मागून म्हणाला, " महाराज आपले इच्छित प्राप्त करुन घेण्यासाठी कोठेही जा. माझा अपराध घडला, तरी क्षमा करावी."

शूक म्हणाले, "यात तुझा दोष नाही. तू परतंत्र आहेस. सेवकाने स्वामीकार्य केलेच पाहिजे. म्हणून तू मला अटकाव केलास. तसे राजाकडेही दोष नाही. कारण राजाने चोर, शत्रू यांची चौकशी केलीच पाहिजे.

मीच दोषी म्हणून येथे आलो. परगृही जाणे हे कमीपणाचे आहे."

द्वारपाल म्हणाला "हे ब्रह्मज्ञ, सुख-दु:ख कोणते ? कल्याणाची इच्छा असणार्‍याने काय करावे ? शत्रू वा मित्र कोण ? हे आपण मला कथन करा."

शुक म्हणाला, सर्वत्र अनुरक्त व विरक्त असे दोन प्रकारचे जन दृष्टीस पडतात. शास्त्रजन्य व मतिजन्य असे दोन प्रकारचे चातुर्य आहे. ते योग्य व अयोग्य असे असते."

महाराज मी विद्वान नसल्याने आपण सांगितलेत ते आता विस्ताराने कथन करा." द्वारपाल नम्रतापूर्वक म्हणाला.

"ज्याचे संसारात मन असेल, त्याला अनुरक्त म्हणतात. त्याला अनेक प्रकारचे दु:ख आणि दोन प्रकारचे सुख मिळते ते न प्राप्त झाल्यास दु:ख होते. म्हणून योगाने, सुख होणारा उपाय योजावा. जो त्याच्या सुखात विघ्न आणतो तो शत्रू होय. सुख देणारा अनुरक्त पुरुष मित्र होय. चतुर मोह पावत नाहीत. मूर्ख मोहावश होत असतात. आत्म्याविषयी अनुरुक्त असलेला विरक्त पुरुष म्हणजे एकांताचे अवलंबन, आत्मचिंतन, वेदांत विचार असून, संसार कथन हे दु:ख होय.शुभेच्छु ज्ञानी पुरुषाला काम, क्रोध, प्रमाद वगैरे पुष्कळ शत्रू असतात. संतोषासारखा त्रिभुवनात दुसरा बंधू नाही."

शुकाचे हे भाषण ऐकून तो ज्ञानी आहे, असे जाणून द्वारपाल शुकाला घेऊन रमणीय चौकात गेला. तो विधेय वस्तूंनी समृद्ध असा चौक होता. त्यात खरेदी-विक्री करणारे; राग, द्वेश, काम, मोह यांनी व्याप्त असलेले, विवाद करणारे जन अवलोकन करीत, ते महानगर पहात पहात, तो राजमंदिराकडे चालला. प्रतिसूर्यासारखा तेजस्वी शुक राजप्रसादाजवळ आला. तेथेही द्वारपालाने अडविले म्हणून मोक्षाची इच्छा करीत तो तेथेच उभा राहिला. छाया व ऊन हे समान मानणारा तो तेजस्वी एकांतस्थानाप्रमाणेच तेथेही ध्यान करु लागला. थोड्याच वेळात राजाचा अमात्य तेथे येऊन त्याला नम्रतापूर्वक प्रणाम करुन राजवाड्याच्या दुसर्‍या चौकात घेऊन गेला.

तेथे दिव्य, मनोहर, प्रफुल्ल असे रमणीय वन होते. तेथे शुकाचे अदरातिथ्य करण्यात आले. गानशास्त्र निपुण, कामशास्त्र प्रविण अशा तेथील वारांगनांना शुकाची सेवा करण्याची आज्ञा देऊन आमात्य पुढे गेला. शुक तेथेच थांबला. तेथील स्त्रियांनी त्याचे विधीपूर्वक पूजन करुन नाना प्रकारच्या अन्नाने त्याला संतुष्ट केले. नंतर त्या मदनविव्हल स्त्रियांनी त्याला अंत:पुरातील रमणीय वन दाखविले. शुक तरुन, रुपवान सौदर्यसंपन्न व मनोहर होता. त्याला पाहून त्या स्त्रिया मोहित झाल्या. परंतु मुनी जितेंद्रिय आहे, हे समजल्यावर त्या शुकाची सेवा करु लागल्या. अरणीपुत्र, शुद्ध अंत:करणाच्या शुकाने सर्वांबद्दल मातृभाव मने धरला. क्रोध जिंकून, हर्ष खेदापासून अलिप्त राहिला. उत्कृष्ट शृंगारलेली मोहक शय्या त्याच्यासाठी तयार करण्यात आली. पण दर्भधारी शुक पादप्रक्षालन करुन व सांयसंध्या उरकून ध्यानस्थ राहिला. एक प्रहरानंतर त्याने शयन केले. दोन प्रहर निद्रा घेऊन तो उठला. रात्रीचा शेवटचा प्रहर त्याने ध्यानातच घालविला. स्नानादि प्रात:कृत्ये करुन तो पुन्हा स्वस्थचित्त राहिला.



इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां
प्रथमस्कन्धे शुकस्य राजमन्दिरप्रवेशवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥
अध्याय सतरावा समाप्त

GO TOP