श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
प्रथमः स्कन्धः
पञ्चदशोऽध्यायः


शुकवैराग्यवर्णनम्

श्रीशुक उवाच
नाहं गृहं करिष्यामि दुःखदं सर्वदा पितः ।
वागुरासदृशं नित्यं बन्धनं सर्वदेहिनाम् ॥ १ ॥
धनचिन्तातुराणां हि क्व सुखं तात दृश्यते ।
स्वजनैः खलु पीड्यन्ते निर्धना लोलुपा जनाः ॥ २ ॥
इन्द्रोऽपि न सुखी तादृग्यादृशो भिक्षुनिःस्पृहः ।
कोऽन्यः स्यादिह संसारे त्रिलोकीविभवे सति ॥ ३ ॥
तपन्तं तापसं दृष्ट्वा मघवा दुःखितोऽभवत् ।
विघ्नान्बहुविधानस्य करोति च दिवस्पतिः ॥ ४ ॥
ब्रह्मापि न सुखी विष्णुर्लक्ष्मीं प्राप्य मनोरमाम् ।
खेदं प्राप्नोति सततं संग्रामैरसुरैः सह ॥ ५ ॥
करोति विपुलान्यत्‍नांस्तपश्चरति दुश्चरम् ।
रमापतिरपि श्रीमान्कस्यास्ति विपुलं सुखम् ॥ ६ ॥
शङ्करोऽपि सदा दुःखी भवत्येव च वेद्म्यहम् ।
तपश्चर्यां प्रकुर्वाणो दैत्ययुद्धकरः सदा ॥ ७ ॥
कदाचिन्न सुखी शेते धनवानपि लोलुपः ।
निर्धनस्तु कथं तात सुखं प्राप्नोति मानवः ॥ ८ ॥
जानन्नपि महाभाग पुत्रं वा वीर्यसम्भवम् ।
नियोक्ष्यसि महाघोरे संसारे दुःखदे सदा ॥ ९ ॥
जन्मदुःखं जरादुःखं दुःखं च मरणे तथा ।
गर्भवासे पुनर्दुःखं विष्ठामूत्रमये पितः ॥ १० ॥
तस्मादतिशयं दुःखं तृष्णालोभसमुद्‌भवम् ।
याञ्चायां परमं दुःखं मरणादपि मानद ॥ ११ ॥
प्रतिग्रहधना विप्रा न बुद्धिबलजीवनाः ।
पराशा परमं दुःखं मरणं च दिने दिने ॥ १२ ॥
पठित्वा सकलान् वेदाञ्छास्त्राणि च समन्ततः ।
गत्वा च धनिनां कार्या स्तुतिः सर्वात्मना बुधैः ॥ १३ ॥
एकोदरस्य का चिन्ता पत्रमूलफलादिभिः ।
येनकेनाप्युपायेन सन्तुष्ट्या च प्रपूर्यते ॥ १४ ॥
भार्या पुत्रास्तथा पौत्राः कुटुम्बे विपुले सति ।
पूरणार्थं महद्दुःखं क्व सुखं पितरद्‌भुतम् ॥ १५ ॥
योगशास्त्रं वद मम ज्ञानशास्त्रं सुखाकरम् ।
कर्मकाण्डेऽखिले तात न रमेऽहं कदाचन ॥ १६ ॥
वद कर्मक्षयोपायं प्रारब्धं सञ्चितं तथा ।
वर्तमानं यथा नश्येत् त्रिविधं कर्ममूलजम् ॥ १७ ॥
जलूकेव सदा नारी रुधिरं पिबतीति वै ।
मूर्खस्तु न विजानाति मोहितो भावचेष्टितैः ॥ १८ ॥
भोगैर्वीर्यं धनं पूर्णं मनः कुटिलभाषणैः ।
कान्ता हरति सर्वस्वं कः स्तेनस्तादृशोऽपरः ॥ १९ ॥
निद्रासुखविनाशार्थं मूर्खस्तु दारसंग्रहम् ।
करोति वञ्चितो धात्रा दुःखाय न सुखाय च ॥ २० ॥
सूत उवाच
एवंविधानि वाक्यानि श्रुत्वा व्यासः शुकस्य च ।
सम्प्राप महतीं चिन्तां किं करोमीत्यसंशयम् ॥ २१ ॥
तस्य सुस्रुवुरश्रूणि लोचनादुःखजानि च ।
वेपथुश्च शरीरेऽभूद्‌ग्लानिं प्राप मनस्तथा ॥ २२ ॥
शोचन्तं पितरं दृष्ट्वा दीनं शोकपरिप्लुतम् ।
उवाच पितरं व्यासं विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥ २३ ॥
अहो मायाबलं चोग्रं यन्मोहयति पण्डितम् ।
वेदान्तस्य च कर्तारं सर्वज्ञं वेदसम्मितम् ॥ २४ ॥
न जाने का च सा माया किंस्वित्सातीव दुष्करा ।
या मोहयति विद्वांसं व्यासं सत्यवतीसुतम् ॥ २५ ॥
पुराणानां च वक्ता च निर्माता भारतस्य च ।
विभागकर्ता वेदानां सोऽपि मोहमुपागतः ॥ २६ ॥
तां यामि शरणं देवीं या मोहयति वै जगत् ।
ब्रह्मविष्णुहरादींश्च कथान्येषां च कीदृशी ॥ २७ ॥
कोऽप्यस्ति त्रिषु लोकेषु यो न मुह्यति मायया ।
यन्मोहं गमिताः पूर्वे ब्रह्मविष्णुहरादयः ॥ २८ ॥
अहो बलमहो वीर्यं देव्या खलु विनिर्मितम् ।
माययैव वशं नीतः सर्वज्ञ ईश्वरः प्रभुः ॥ २९ ॥
विष्ण्वंशसम्भवो व्यास इति पौराणिका जगुः ।
सोऽपि मोहार्णवे मग्नो भग्नपोतो वणिग्यथा ॥ ३० ॥
अश्रुपातं करोत्यद्य विवशः प्राकृतो यथा ।
अहो मायाबलं चैतद्दुस्त्यजं पण्डितैरपि ॥ ३१ ॥
कोऽयं कोऽहं कथं चेह कीदृशोऽयं भ्रमः किल ।
पञ्चभूतात्मके देहे पितापुत्रेति वासना ॥ ३२ ॥
बलिष्ठा खलु मायेयं मायिनामपि मोहिनी ।
ययाभिभूतः कृष्णोऽपि करोति रोदनं द्विजः ॥ ३३ ॥
सूत उवाच
तां नत्वा मनसा देवीं सर्वकारणकारणाम् ।
जननीं सर्वदेवानां ब्रह्मादीनां तथेश्वरीम् ॥ ३४ ॥
पितरं प्राह दीनं तं शोकार्णवपरिप्लुतम् ।
अरणीसम्भवो व्यासं हेतुमद्वचनं शुभम् ॥ ३५ ॥
पाराशर्य महाभाग सर्वेषां बोधदः स्वयम् ।
किं शोकं कुरुषे स्वामिन्यथाज्ञः प्राकृतो नरः ॥ ३६ ॥
अद्याहं तव पुत्रोऽस्मि न जाने पूर्वजन्मनि ।
कोऽहं कस्त्वं महाभाग विभ्रमोऽयं महात्मनि ॥ ३७ ॥
कुरु धैर्यं प्रबुध्यस्व मा विषादे मनः कृथाः ।
मोहजालमिमं मत्वा मुञ्च शोकं महामते ॥ ३८ ॥
क्षुधानिवृत्तिर्भक्ष्येण न पुत्रदर्शनेन च ।
पिपासा जलपानेन याति नैवात्मजेक्षणात् ॥ ३९ ॥
घ्राणं सुखं सुगन्धेन कर्णजं श्रवणेन च ।
स्त्रीसुखं तु स्त्रिया नूनं पुत्रोऽहं किं करोमि ते ॥ ४० ॥
अजीगर्तेन पुत्रोऽपि हरिश्चन्द्राय भूभुजे ।
पशुकामाय यज्ञार्थे दत्तो मौल्येन सर्वथा ॥ ४१ ॥
सुखानां साधनं द्रव्यं धनात्सुखसमुच्चयः ।
धनमर्जय लोभश्चेत्पुत्रोऽहं किं करोम्यहम् ॥ ४२ ॥
मां प्रबोधय बुद्ध्या त्वं दैवज्ञोऽसि महामते ।
यथा मुच्येयमत्यन्तं गर्भवासभयान्मुने ॥ ४३ ॥
दुर्लभं मानुषं जन्म कर्मभूमाविहानघ ।
तत्रापि ब्राह्मणत्वं वै दुर्लभं चोत्तमे कुले ॥ ४४ ॥
बद्धोऽहमिति मे बुद्धिर्नापसर्पति चित्ततः ।
संसारवासनाजाले निविष्टा वृद्धिगामिनी ॥ ४५ ॥
सूत उवाच
इत्युक्तस्तु तदा व्यासः पुत्रेणामितबुद्धिना ।
प्रत्युवाच शुकं शान्तं चतुर्थाश्रममानसम् ॥ ४६ ॥
व्यास उवाच
पठ पुत्र महाभाग मया भागवतं कृतम् ।
शुभं न चातिविस्तीर्णं पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ॥ ४७ ॥
स्कन्धा द्वादश तत्रैव पञ्चलक्षणसंयुतम् ।
सर्वेषां च पुराणानां भूषणं मम सम्मतम् ॥ ४८ ॥
सदसज्ज्ञानविज्ञानं श्रुतमात्रेण जायते ।
येन भागवतेनेह तत्पठ त्वं महामते ॥ ४९ ॥
वटपत्रशयानाय विष्णवे बालरूपिणे ।
केनास्मि बालभावेन निर्मितोऽहं चिदात्मना ॥ ५० ॥
किमर्थं केन द्रव्येण कथं जानामि चाखिलम् ।
इत्येवं चिन्त्यमानाय मुकुन्दाय महात्मने ॥ ५१ ॥
श्लोकार्धेन तया प्रोक्तं भगवत्याखिलार्थदम् ।
सर्वं खल्विदमेवाहं नान्यदस्ति सनातनम् ॥ ५२ ॥
तद्वचो विष्णुना पूर्वं संविज्ञातं मनस्यपि ।
केनोक्ता वागियं सत्या चिन्तयामास चेतसा ॥ ५३ ॥
कथं वेद्मि प्रवक्तारं स्त्रीपुंसौ वा नपुंसकम् ।
इति चिन्ताप्रपन्नेन धृतं भागवतं हृदि ॥ ५४ ॥
पुनः पुनः कृतोच्चारस्तस्मिनेवास्तचेतसा ।
वटपत्रे शयानः सन्नभूच्चिन्तासमन्वितः ॥ ५५ ॥
तदा शान्ता भगवती प्रादुरास चतुर्भुजा ।
शङ्खचक्रगदापद्मवरायुधधरा शिवा ॥ ५६ ॥
दिव्याम्बरधरा देवी दिव्यभूषणभूषिता ।
संयुता सदृशीभिश्च सखीभिः स्वविभूतिभिः ॥ ५७ ॥
प्रादुर्बभूव तस्याग्रे विष्णोरमिततेजसः ।
मन्दहास्यं प्रयुञ्जाना महालक्ष्मीः शुभानना ॥ ५८ ॥
सूत उवाच
तां तथा संस्थितां दृष्ट्वा हृदये कमलेक्षणः ।
विस्मितः सलिले तस्मिन्निराधारा मनोरमाम् ॥ ५९ ॥
रतिर्भूतिस्तथा बुद्धिर्मतिः कीर्तिः स्मृतिर्धृतिः ।
श्रद्धा मेधा स्वधा स्वाहा क्षुधा निद्रा दया गतिः ॥ ६० ॥
तुष्टिः पुष्टिः क्षमा लज्जा जृम्भा तन्द्रा च शक्तयः ।
संस्थिताः सर्वतः पार्श्वे महादेव्याः पृथक्पृथक् ॥ ६१ ॥
वरायुधधराः सर्वा नानाभूषणभूषिताः ।
मन्दारमालाकुलिता मुक्ताहारविराजिताः ॥ ६२ ॥
तां दृष्ट्वा ताश्च संवीक्ष्य तस्मिन्नेकार्णवे जले ।
विस्मयाविष्टहृदयः सम्बभूव जनार्दनः ॥ ६३ ॥
चिन्तयामास सर्वात्मा दृष्टमायोऽतिविस्मितः ।
कुतो भूताः स्त्रियः सर्वाः कुतोऽहं वटतल्पगः ॥ ६४ ॥
अस्मिन्नेकार्णवे घोरे न्यग्रोधः कथमुत्थितः ।
केनाहं स्थापितोऽस्म्यत्र शिशुं कृत्वा शुभाकृतिम् ॥ ६५ ॥
ममेयं जननी नो वा माया वा कापि दुर्घटा ।
दर्शनं केनचित्त्वद्य दत्तं वा केन हेतुना ॥ ६६ ॥
किं मया चात्र वक्तव्यं गन्तव्यं वा न वा क्वचित् ।
मौनमास्थाय तिष्ठेयं बालभावादतन्द्रितः ॥ ६७ ॥


शुकाला उपदेश-विष्णूचे वटपत्रावर शयन करणारे बालरुप

शुक म्हणतात- हे तात, दु:खदायक असलेल्या गृहस्थाश्रमाचा मी स्वीकर करणार नाही. कारण गृहस्थाश्रम हा जाळ्याप्रमाने आहे. द्रव्यचिंतेने व्याप्त झाले असता त्यांना सुख कसे वाटणार ? निर्धन व लोभी जनांना स्वजनांचीच पीडा होत असते. त्रैलोक्याचे वैभव मिळूनही इंद्रही सुखी नाही. मग संसारात कोण सुखी होणार ? एखाद्या तपस्याची तपश्चर्या भंग करण्यासाठी इंद्र नित्य विघ्ने आणीत असतो. ब्रह्मदेव सुखी नाही. मनोहर लक्ष्मी प्राप्त झाली असूनही विष्णूला सुख नाही. कारण त्याला नित्य असुराशी संग्राम करावा लागतो. तो रमापतीही दुर्धर तपश्चर्या करीत असतो. शंकरालाही दैत्याशी युद्ध करावे लागते म्हणून तपश्चर्या करुनही तो दु:खी आहे. धनवान लोभामुळे सुखाने निद्रा घेत नाहीत. निर्धनाला सुख नसतेच. तेव्हा हे महाभाग्यवान, जाणून बुजून माझ्यासारख्या औरस पुत्राला महाघोर व दु:खद संसारामध्ये का पाडता आहात.

जन्म,जरा,मरण आणि मूत्रपुरीसमयगर्भवासही सर्व दु:खदायक आहेत. तृष्णा लोभामुळे जास्तच दु:ख होते. याचनेमध्ये तर मरणापेक्षा जास्त दु:ख. विप्र प्रतिग्रहाच्या योगाने धनसंचय करतात. बुद्धीसामर्थ्यावर नाहे, पण दुसर्‍यापासून द्रव्य मिळण्याची आशा करणे हे पराकाष्ठेचे दु:ख आहे. अपमानरुप हे मरण रोज संभवते. वेदशास्त्रे पढूनही ज्ञानी जनांना धनिकांची स्तुती करावी लागते. पण संतोष असला म्हणजे पाने, मुळे, फळे इत्यादी पदार्थामुळे उदराची चिंता कशाला करावी ? काया, पुत्र, पौत्र याच्या पोषणार्थ फारच दु:ख सोसावे लागते. मग त्यात अदभूत सुख आहे कुठे ? हे तात, योगशास्त्र व ज्ञानशास्त्र आपण मला कथन करा. कर्मामध्ये मला बरे वाटत नाही. प्रारब्ध संचित वर्तमानकर्म ज्याच्या योगाने नाहीसे होईल असा उपाय कथन करा. स्त्री ही जळवेप्रमाणे रक्त शोषून घेते. पण मोहवश पुरुषाला हे समजत नाही. कुटील भाषणांनी धन व मन आणि भोगामुळे वीर्य कांता हरण करीत असते. तेव्हा तिच्यासारखा दुसरा चोर कोण ? निद्रासुखाचा नाश करण्याकरता दैवाच्या कचाट्यात सापडल्यामुळे मूर्ख पुरुष स्त्रीचा स्वीकार करतो. पण त्यामुळे दु:ख व सुख काहीही होत नाही.

हे भाषण ऐकून व्यास दु:ख करु लागले व "मी आता काय करु ?" असे म्हणून अश्रू गाळू लागले. त्यांच्या शरीराला कंप सुटून त्यांचे मन खिन्न झाले. दीन दु:खीत होऊन पिता शोक करीत आहे असे पाहून शुकाचे नेत्र विस्मित झाले. तो व्यासांना म्हणाला- आहो काय हे मायेचे सामर्थ्य ? ज्याचे भाषण वेदयुक्त आहे व वेदांतशास्त्राचा जो कर्ता आहे तोसुद्धा मायेने मोहित झाला आहे. या व्यासासारख्या विद्वान महापुरुषाला मोह पाडणारी ही माया खरेच अनिवार्य आहे. तिला जिंकणे दुष्करच पुराणांचा वक्ता, भारताचा निर्माता, वेदाचे विभाग करणारा व्यास तोहि मायेने मोहित झाला आहे. मग इतरांची गोष्ट कशाला ? ब्रह्मा, विष्णू, महेश्वर हेही जिला शरण जातात त्या देवीला तोही शरण जातो. ब्रह्मा, विष्णू, महेश्वर इत्यादी पुरातन देवही जिच्या योगाने मोहित होतात मग त्या मायेने मोहित न होणारा पुरुष त्रैलोक्यातही आढळणार नाही. खरोखरच हे काय सामर्थ्य व वीर्य देवीने निर्माण केले आहे ? सर्वज्ञ व समर्थ विष्णू यालाही मायेने वश केले. पुराणे म्हणतात व्यासमुनी विष्णूच्या अंशापासून निर्माण झाला आहे. तोही नौकाभग्न झालेल्या व्यापार्‍याप्रमाणे दु:खाच्या महासागरात मग्न झाला आहे. सामान्य जनाप्रमाणे मोहित होऊन अश्रू ढाळीत आहे, काय हे माया सामर्थ्य ? पंडितही ते दुर करु शकत नाहीत. अहो ? मी कोण ? हा कोण ? आणि पंचमहाभूताच्या देहाविषयी पितापुत्र हा भ्रम कोणत्या प्रकारचा. खरोखरच ही माया बलाढ्य आहे. कारण हिने व्याप्त केल्यामुळे द्विज कृष्णद्वैपायन रोदन करीत आहे.

सर्वांचे कारण असलेल्या त्या देवाला नमस्कार करुन, शोकमग्न, दीन पित्याला उद्देशून अरणीपासून उत्पन्न झालेला शूक म्हणाला, " हे पराशरपुत्र! सर्वांना बोध करणारे तुम्ही स्वत:च का बरे शोकमग्न होता. आज मी आपला पुत्र आहे. पूर्वजन्मी कोण होतो समजत नाही. मी कोण ? आपण कोण ? आपल्या ठिकाणी भ्रम का उत्पन व्हावा ? आपण धैर्याने अवधान द्या . खिन्न न होता या मोहजालाचा त्याग करा. क्षुधा व तृष्णा यांची निवृत्ती अनुक्रमे भक्ष व उदक यांनी होते. पुत्रदर्शनाने होत नाही. सुगंधाच्या योगाने घ्राणेंद्रिय व श्रवणाच्या योगाने कर्णेंद्रियजन्य सुख प्राप्त होते. स्त्रीच्या योगाने स्त्रीसुख प्राप्त होते, पण मी पुत्र आपल्याला कय सुख देणार ? पशुची इच्छा करणार्‍या हरिश्चंद्र राजाला अजिगर्ताने यज्ञाकरता मौल्य देऊन आपला पुत्र अर्पण केला. म्हणून द्रव्य हे सुखाचे साधन आहे. तेच सुखसमृद्धी करते. तेव्हा सुख हवे असल्यास द्रव्य संपादन करा. ज्ञानोपदेशाने आपण मला जागे करा. म्हणजे मी या गर्भावासापासून भयमुक्त होईन. हे निष्पाप! उत्तम ब्राह्मण कुलात होणारा मनुष्यजन्म दुर्लभ आहे. मी बद्ध आहे अशी बुद्धी मजपासून दूर जात नाही. वृद्धांनाही न सोडणारी बुद्धी संसाररुप वासनाजलात खिळून राहिली आहे.

चतुर्थाश्रमाकडे कल असलेल्या शुकाला व्यास म्हणतो. " हे महाभाग्यवान पुत्रा मी रचलेले पुराण भागवत तू पठण कर. हे वेदतुल्य शुक पुराण फार विस्तृत नाही त्यात बारा स्कंद आहेत. ते पुराणांचे भूषण व पाच लक्षणांनी युक्त आहेत. ते भागवत श्रवण केल्यास या जगात सत्य काय व मिथ्या काय याची समजूत होते व अनुभवाला येते. बालरुप विष्णू वटपत्रावर शयन करीत असता मला बाल्यावस्था का प्राप्त झाली ? हे मला कसे समजेल ? असा विचार करीत असताच भगवतीने त्या महात्म्याला अर्ध्याच श्लोकात सर्व अर्थ असणारे भागवत कथन केले. " मीच सर्व असून माझ्या वाचून दुसरे सनातन चैतन्य नाही." हा तो श्लोकार्थ हा उपदेश जाणूनही ही सत्यवाणी कोणी उच्चारली! म्हणून तो चिंतन करु लागला. ही वाणी उच्चारणारा पुरुष, स्त्री, किंवा नपुसंक अहे हे मी कसे जाणावे ? चिंताक्रांत होऊनही त्या श्लोकार्धाचा त्या मनात विचार केला. वटपत्रावर शयन करुन विष्णूने त्या श्लोकार्धाचा एकचित्त करुन पुन:पुन: उच्चार केला. तेव्हा तो चतुर्भुज भगवती शांतरुपाने प्रकट झाली. त्या कल्याणीने शंखचक्र, गदा, पद्म ही आयुधे धारण केली होती. दिव्य वस्त्रे तिने परिधान केले होती. तिला अनुरुप अशा सख्या, भोवती होत्या. ती शुभवदना महालक्ष्मी हास्य करीत विष्णूपुढे प्रकट झाली. ती मनोहर देवी उदकामध्ये निराधार व स्थिर आहे हे पाहून विष्णू चकित झाला.

रति, भूति, मति, कीर्ती, स्मृति, धृति, श्रद्धा, मेघा, स्वधा, स्वहा, क्षुधा, निद्रा, द्या, गति, तुष्ठि, पुष्टि, क्षमा, लज्जा, जृंभा व तंद्रा ह्या सर्वशक्ती त्या महादेवीच्या आजुबाजूला उभ्या होत्या. त्या सर्वांजवळ श्रेष्ठ आयुधे होती. नाना भूषणांनी त्या भूषित होत्या. मंदारमाला व मोत्यांच्या हारांनी त्या झळकत होत्या. अशाप्रकारे देवीला व त्या शक्तीला उदकामध्ये पाहून विष्णू विस्मयचकित झाला. नंतर तो विष्णू मनात म्हणाला, ह्या सर्व स्त्रिया कोठून प्राप्त झाल्या ? वटपत्रावर शयन करणारा मी कोठून आलो ? ह्या घोर महासागरामध्ये वटवृक्ष कसा उगवला ? शुभरुपानेयुक्त असलेल्या मला शिशु करुन ह्या वटपत्रावर कोणी ठेवले ? ही माझी जननी आहे ? का कुणी माया आहे ? कोणत्या देवाने व कोणत्या हेतूने मला हे दर्शन दिले ? आता मी कय बोलावे ? कोठे गमन करावे ? का कोठेच जाऊ नये ? अथवा बालपणामुळे मौन धारण करुन दक्षतेने राहावे का कसे ?



इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां
प्रथमस्कन्धे शुकवैराग्यवर्णनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥
अध्याय पंधरावा समाप्त

GO TOP