श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
प्रथमः स्कन्धः
षष्ठोऽध्यायः


मधुकैटभयोर्युद्धोद्योगवर्णनम् -

ऋषय ऊचुः
सौम्य यच्च त्वया प्रोक्तं शौरेर्युद्धं महार्णवे ।
मधुकैटभयोः सार्धं पञ्चवर्षसहस्रकम् ॥ १ ॥
कस्मात्तौ दानवौ जातौ तस्मिन्नेकार्णवे जले ।
महावीर्यो दुराधर्षौ देवैरपि सुदुर्जयौ ॥ २ ॥
कथं तावसुरौ जातौ कथं च हरिणा हतौ ।
तदाचक्ष्व महाप्राज्ञ चरितं परमाद्‌भुतम् ॥ ३ ॥
श्रोतुकामा वयं सर्वे त्वं वक्ता च बहुश्रुतः ।
दैवाच्चात्रैव संजातः संयोगश्च तथावयोः ॥ ४ ॥
मूर्खेण सह संयोगो विषादपि सुदुर्जरः ।
विज्ञेन सह संयोगः सुधारससमः स्मृतः ॥ ५ ॥
जीवन्ति पशवः सर्वे खादन्ति मेहयन्ति च ।
जानन्ति विषयाकारं व्यवायसुखमद्‌भुतम् ॥ ६ ॥
न तेषां सदसज्ज्ञानं विवेको न च मोक्षदः ।
पशुभिस्ते समा ज्ञेया येषां न श्रवणादरः ॥ ७ ॥
मृगाद्याः पशवः केचिज्जानन्ति श्रावणं सुखम् ।
अश्रोत्राः फणिनश्चैव मुमुहुर्नादपानतः ॥ ८ ॥
पञ्चानामिन्द्रियाणां वै शुभे श्रवणदर्शने ।
श्रवणाद्वस्तुविज्ञानं दर्शनाच्चित्तरञ्जनम् ॥ ९ ॥
श्रवणं त्रिविधं प्रोक्तं सात्त्विकं राजसं तथा ।
तामसं च महाभाग सुज्ञोक्तं निश्चयान्वितम् ॥ १० ॥
सात्त्विकं वेदशास्त्रादि साहित्यं चैव राजसम् ।
तामसं युद्धवार्ता च परदोषप्रकाशनम् ॥ ११ ॥
सात्त्विकं त्रिविधं प्रोक्तं प्रज्ञावद्‌भिश्च पण्डितैः ।
उत्तमं मध्यमं चैव तथैवाधममित्युत ॥ १२ ॥
उत्तमं मोक्षफलदं स्वर्गदं मध्यमं तथा ।
अधमं भोगदं प्रोक्तं निर्णीय विदितं बुधैः ॥ १३ ॥
साहित्यं चैव त्रिविधं स्वीयायां चोत्तमं स्मृतम् ।
मध्यमं वारयोषायां परोढायां तथाधमम् ॥ १४ ॥
तामसं त्रिविधं ज्ञेयं विद्वद्‌भिः शास्त्रदर्शिभिः ।
आततायिनियुद्धं यत्तदुत्तममुदाहृतम् ॥ १५ ॥
मध्यमं चापि विद्वेषात्पाण्डवानां तथारिभिः ।
अधमं निर्निमित्तं तु विवादे कलहे तथा ॥ १६ ॥
तदत्र श्रवणं मुख्यं पुराणस्य महामते ।
बुद्धिप्रवर्धनं पुण्यं ततः पापप्रणाशनम् ॥ १७ ॥
तदाख्याहि महाबुद्धे कथां पौराणिकीं शुभाम् ।
श्रुतां द्वैपायनात्पूर्वं सर्वार्थस्य प्रसाधिनीम् ॥ १८ ॥
सूत उवाच
यूयं धन्या महाभागा धन्योऽहं पृथिवीतले ।
येषां श्रवणबुद्धिश्च ममापि कथने किल ॥ १९ ॥
पुरा चैकार्णवे जाते विलीने भुवनत्रये ।
शेषपर्यङ्कसुप्ते च देवदेवे जनार्दने ॥ २० ॥
विष्णुकर्णमलोद्‍भूतौ दानवौ मधुकैटभौ ।
महाबलौ च तौ दैत्यौ विवृद्धौ सागरे जले ॥ २१ ॥
कीडमानौ स्थितौ तत्र विचरन्तावितस्ततः ।
तावेकदा महाकायौ क्रीडासक्तौ महार्णवे ॥ २२ ॥
चिन्तामवापतुश्चित्ते भ्रातराविव संस्थितौ ।
नाकारणं भवेत्कार्यं सर्वत्रैषा परम्परा ॥ २३ ॥
आधेयं तु विनाधारं न तिष्ठति कथञ्चन ।
आधाराधेयभावस्तु भाति नो चित्तगोचरः ॥ २४ ॥
क्व तिष्ठति जलं चेदं सुखरूपं सुविस्तरम् ।
केन सृष्टं कथं जातं मग्नावावाञ्जले स्थितौ ॥ २५ ॥
आवां वा कथमुत्पन्नौ केन वोत्पादितावुभौ ।
पितरौ क्वेति विज्ञानं नास्ति कामं तथावयोः ॥ २६ ॥
सूत उवाच
एवं कामयमानौ तौ जग्मतुर्न विनिश्चयम् ।
उवाच कैटभस्तत्र मधुं पार्श्वे स्थितं जले ॥ २७ ॥
कैटभ उवाच
मधो वामत्र सलिले स्थातुं शक्तिर्महाबला ।
वर्तते भ्रातरचला कारणं सा हि मे मता ॥ २८ ॥
तया ततमिदं तोयं तदाधारं च तिष्ठति ।
सा एव परमा देवी कारणञ्च तथावयोः ॥ २९ ॥
एवं विबुध्यमानौ तौ चिन्ताविष्टौ यदासुरौ ।
तदाकाशे श्रुतं ताभ्यां वाग्बीजं सुमनोहरम् ॥ ३० ॥
गृहीतं च ततस्ताभ्यां तस्याभ्यासो दृढः कृतः ।
तदा सौदामनी दृष्टा ताभ्यां खे चोत्थिता शुभा ॥ ३१ ॥
ताभ्यां विचारितं तत्र मन्त्रोऽयं नात्र संशयः ।
तथा ध्यानमिदं दृष्टं गगने सगुणं किल ॥ ३२ ॥
निराहारौ जितात्मानौ तन्मनस्कौ समाहितौ ।
बभूवतुर्विचिन्त्यैवं जपध्यानपरायणौ ॥ ३३ ॥
एवं वर्षसहस्रं तु ताभ्यां तप्तं महत्तपः ।
प्रसन्ना परमा शक्तिर्जाता सा परमा तयोः ॥ ३४ ॥
खिन्नौ तौ दानवौ दृष्ट्वा तपसे कृतनिश्चयौ ।
तयोरनुग्रहार्थाय वागुवाचाशरीरिणी ॥ ३५ ॥
वरं वां वाञ्छितं दैत्यौ ब्रूतं परमसम्मतम् ।
ददामि परितुष्टास्मि युवयोस्तपसा किल ॥ ३६ ॥

सूत उवाच
इति श्रुत्वा तु तां वाणीं दानवावूचतुस्तदा ।
स्वेच्छया मरणं देवि वरं नौ देहि सुव्रते ॥ ३७ ॥
वागुवाच
वाञ्छितं मरणं दैत्यौ भवेद्वा मत्प्रसादतः ।
अजेयौ देवदैत्यैश्च भ्रातरौ नात्र संशयः ॥ ३८ ॥
सूत उवाच
इति दत्तवरौ देव्या दानवौ मददर्पितौ ।
चक्रतुः सागरे क्रीडां यादोगणसमन्वितौ ॥ ३९ ॥
कालेन कियता विप्रा दानवाभ्यां यदृच्छया ।
दृष्टः प्रजापतिर्ब्रह्मा पद्मासनगतः प्रभुः ॥ ४० ॥
दृष्ट्वा तु मुदितावास्तां युद्धकामौ महाबलौ ।
तमूचतुस्तदा तत्र युद्धं नौ देहि सुव्रत ॥ ४१ ॥
नोचेत्पद्मं परित्यज्य यथेष्टं गच्छ माचिरम् ।
यदि त्वं निर्बलश्चासि क्व योग्यं शुभमासनम् ॥ ४२ ॥
वीरभोग्यमिदं स्थानं कातरोऽसि त्यजाशु वै ।
तयोरिति वचः श्रुत्वा चिन्तामाप प्रजापतिः ॥ ४३ ॥
दृष्ट्वा च बलिनौ वीरौ किं करोमीति तापसः ।
चिन्ताविष्टस्तदा तस्थौ चिन्तयन्मनसा तदा ॥ ४४ ॥


मधुकैटभांचा उदय -

त्यानंतर ऋषींनी उत्सुकतेने सूताला विचारले, हे सूता, विष्णूंनी पाच हजार वर्षेपर्यंत सागरात राहून मधुकैटभाशी युद्ध केले. पण ते दानव इतके दृष्ट का निपजले ? त्यांचा श्रीहरीने कसा वध केला ? ते अदभूत चरित्र आता कथन कर. सुदैवाने तू बहुश्रुत वक्ता आहेस आणि आपले समागम झाला आहे . मूर्खाशी होणारा समागम हा अमृततुल्य असतो. सर्व पशू जिवंतपणी अन्न खातात, मूत्रोत्सर्ग करतात, मैथुनसुखही त्यांना विदीत असते. पण त्यांना बरे का वाईट हे समजण्याचे ज्ञान नाही. तसेच ज्यांना हरिकथा श्रवण करण्याची इच्छा होत नाही, ते नरपशूच होत.

मृगादि पशू किंवा भुजंगही नादसेवनाने मोहित होत असतात. इंद्रियांमध्ये श्रवणेन्द्रिये व चक्षुरिंद्रिये ही श्रेष्ठ आहेत. प्राज्ञ जनांनी श्रवणाचे सात्विक, राजस, तामस असे तीन प्रकार सांगितले आहेत. वेदशास्त्रांचे श्रवण सात्विक व सहित्यशास्त्राचे श्रवण राजस आहे, तर परदोषप्रकारात युद्धवार्ता हे श्रवण तामस आहे. सात्विक श्रवणाचे तीन प्रकार सांगितले आहेत. उत्तम, मध्यम व कनिष्ठ. उत्तम हे मोक्षफल देते, मध्यम स्वर्गप्राप्ती विषयोपभोग करुन देणारे अधम, असे निश्चयाने सांगितले आहे. साहित्य तीन प्रकारचे आहे. स्वकीय स्त्रीचे ठिकाणी मध्यम व परस्त्रीचे ठिकाणी अधम.

शास्त्रवेत्त्यांनी तामस श्रवणाचे तीन प्रकार पुढीलप्रमाणे सांगितले आहेत. आततायी पुरुषाशी युद्ध हे उत्तम, पांडवांप्रमाणे व शत्रूशी द्वेशाने होणारे मध्यम व विवाद व कलह यांमध्ये निष्कारण होणारे वाग्युद्ध हे अधम आहे. तेव्हा हे महाविचारी सूता, ह्या सर्वात पुराणाचे श्रवण मुख्य असून बुद्धिवर्धक, पुण्यकारक व पापनाशक आहे. म्हणून कृष्ण द्वैपायनापासून श्रवण केलेली शुभ कथा तू आम्हाला सांग.

सूत म्हणाला, तुम्ही सर्व व मीही धन्य आहोत ऐका तर. पूर्वी त्रैलोक्याचा लय होऊन सर्व विश्व जलमय झाले. देवाधिदेव जनार्दन हे शेषशय्येवर निद्रिस्त झाले होते. त्यावेळी त्यांच्या कानातील मळापासून मधुकैभट दानव निर्माण झाले व ते समुद्र जलामध्ये वाढले. ते इतस्तत: क्रीडा करुन राहू लागले. ते अगदी भावाभावाप्रमाणे राहात. त्यांनी विचार केला.

कारणाशिवाय काही घडत नाही. आधाराशिवाय आधेय कोणत्याही प्रकारे राहणे शक्य नाही. परंतु हा आधार कोणता आहे हे सुचत नाही. हे सुखरुप व विस्तिर्ण जल कोणाच्या आधारावर आहे ?

हे कुणी उत्पन्न केले ? आम्ही जलात मग्न होऊन कसे राहिलो ? आम्ही दोघे कसे निर्माण झालो ? आमचे मातापितर कोठे आहेत हे खरोखरच आम्हाला समजत नाही.

तेव्हा पाण्यात जवळच असलेल्या मधूला कैटभ म्हणाला, " हे भ्रात्या केवळ ज्या शक्तीमुळे आपणाला जलात संचार करता येतो ती अचल शक्ती आपल्या निर्मितीचे कारण असावी. हे जलही तिच्याच आधारावर आहे. तीच देवी सर्वांचे कारण आहे."

अशाप्रकारे त्या असुरांना ज्ञान होऊ लागले. तेवढ्यात त्यांनी मनोहर वाग्बीज आकाशामध्ये श्रवण केले . तोच त्यांनी उपदेश म्हणून स्वीकारुन त्याचाच जप सुरु केला. अशाप्रकारे पुष्कळ जप केल्यावर आकाशात उत्पन्न झालेली शुभ विद्युल्लता त्यांना दिसली.

तेव्हा हा नक्कीच मंत्र आहे, असे म्हणून हे सगुणध्यान आपल्याला दिसले, असा विचार त्यांच्या मनात आला व मधुकैटभ, निराहार, जितेंन्द्रिय राहून त्या ध्यानाकडे एकचित्त होऊन लय लावून जप करीत राहिले. असे हजार वर्षे तप केल्यावर ती परम शक्ती प्रसन्न झाली व त्यांच्यावर अनुग्रह करण्याकरिता म्हणाली- हे दैत्यहो, तुम्हाला संमत असा वर मागा. मी तुमच्यावर संतुष्ट झाले आहे. अशा प्रकारे आकाशवाणी ऐकल्यावर ते दानव म्हणाले, " हे सुव्रते देवी, स्वेच्छेने मरण येईल एवढाच आम्हाला वर दे."

" दैत्यांनो, माझ्या प्रसादाने तुम्ही इच्छामरणी व्हाल व सर्व दैत्यांनाही अजिंक्य व्हाल."

ह्याप्रकारे वरप्राप्ती झाल्यामुळे ते दानव उन्मत्त झाले आणि जलचर प्राण्यांसह समुद्रात क्रीडा करु लागले. काही काळानंतर पद्मासनावर बसलेला ब्रह्मदेव त्यांच्या दृष्टीस पडला. त्यांना अत्यंत आनंद होऊन ते महाबलाढ्य दैत्य म्हणाले," हे सुव्रता, आमच्याशी युद्ध कर अथवा आसन सोडून कोठेही चालता हो; कारण तू बलहीन असल्यास तुला शुभ आसन कोठून योग्य होणार ? हे वीराचे स्थान आहे. पण तू भित्रा असल्यामुळे ह्या स्थानाचा सत्वर त्याग कर."

दानवांचे हे भाषण ऐकून ब्रह्म्देव चिंताक्रांत झाला. काय करावे, हा एकच विचार तो सारखा करु लागला.



इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां सहितायां
प्रथमस्कन्धे मधुकैटभयोर्युद्धोद्योगवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥
अध्याय सहावा समाप्त

GO TOP