श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
प्रथमः स्कन्धः
तृतीयोऽध्यायः


पुराणवर्णनपूर्वकतत्तद्युगीयव्यासवर्णनम् -

सूत उवाच
शृण्वन्तु सम्प्रवक्ष्यामि पुराणानि मुनीश्वराः ।
यथाश्रुतानि तत्त्वेन व्यासात्सत्यवतीसुतात् ॥ १ ॥
मद्वयं भद्वयं चैव ब्रत्रयं वचतुष्टयम् ।
अनापलिंगकूस्कानि पुराणानि पृथक्पृथक् ॥ २ ॥
चतुर्दशसहस्रं च मत्स्यमाद्यं प्रकीर्तितम् । ॥
तथा ग्रहसहस्रं तु मार्कण्डेयं महाद्भुतम् ॥ ३ ॥ ॥
चतुर्दशसहस्राणि तथा पञ्चशतानि च । ॥
भविष्यं परिसंख्यातं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ ४ ॥
अष्टादशसहस्रं वै पुण्यं भागवतं किल ।
तथा चायुतसंख्याकं पुराणं ब्रह्मसंज्ञकम् ॥ ५ ॥
द्वादशैव सहस्राणि ब्रह्माण्डं च शताधिकम् ।
तथाष्टादशसाहस्रं ब्रह्मवैवर्तमेव च ॥ ६ ॥
अयुतं वामनाख्यं च वायव्यं षट्शतानि च ।
चतुर्विंशतिसंख्यातः सहस्राणि तु शौनक ॥ ७ ॥
त्रयोविंशतिसाहस्रं वैष्णवं परमाद्भुतम् ।
चतुर्विंशतिसाहस्रं वाराहं परमाद्भुतम् ॥ ८ ॥
षोडशैव सहस्राणि पुराणं चाग्निसंज्ञितम् ।
पञ्चविंशतिसाहस्रं नारदं परमं मतम् ॥ ९ ॥
पञ्चपञ्चाशत्साहस्रं पद्माख्यं विपुलं मतम् ।
एकादशसहस्राणि लिङ्गाख्यं चातिविस्मृतम् ॥ १० ॥
एकोनविंशत्साहस्रं गारुडं हरिभाषितम् ।
सप्तदशसहस्रं च पुराणं कूर्मभाषितम् ॥ ११ ॥
एकाशीतिसहस्राणि स्कन्दाख्यं परमाद्भुतम् ।
पुराणाख्या च संख्या च विस्तरेण मयानघाः ॥ १२ ॥
तथैवोपपुराणानि शृण्वन्तु ऋषिसत्तमाः ।
सनत्कुमारं प्रथमं नारसिंहं ततः परम् ॥ १३ ॥
नारदीयं शिवं चैव दौर्वाससमनुत्तमम् ।
कापिलं मानवं चैव तथा चौशनसं स्मृतम् ॥ १४ ॥
वारुणं कालिकाख्यं च साम्बं नन्दिकृतं शुभम् ।
सौरं पाराशरप्रोक्तमादित्यं चातिविस्तरम् ॥ १५ ॥
माहेश्वरं भागवतं वासिष्ठं च सविस्तरम् ।
एतान्युपपुराणानि कथितानि महात्मभिः ॥ १६ ॥
अष्टादश पुराणानि कृत्वा सत्यवतीसुतः ।
भारताख्यानमतुलं चक्रे तदुपबृंहितम् ॥ १७ ॥
मन्वन्तरेषु सर्वेषु द्वापरे द्वापरे युगे ।
प्रादुःकरोति धर्मार्थी पुराणानि यथाविधि ॥ १८ ॥
द्वापरे द्वापरे विष्ण्णुर्व्यासरूपेण सर्वदा ।
वेदमेकं स बहुधा कुरुते हितकाम्यया ॥ १९ ॥
अल्पायुषोऽल्पबुद्धींश्च विप्रान्ज्ञात्वा कलावथ ।
पुराणसंहितां पुण्यां कुरुतेऽसौ युगे युगे ॥ २० ॥
स्त्रीशूद्रद्विजबन्धूनां न वेदश्रवणं मतम् ।
तेषामेव हितार्थाय पुराणानि कृतानि च ॥ २१ ॥
मन्वन्तरे सप्तमेऽत्र शुभे वैवस्वताभिधे ।
अष्टाविंशतिमे प्राप्ते द्वापरे मुनिसत्तमाः ॥ २२ ॥
व्यासः सत्यवतीसूनुर्गुरुर्मे धर्मवित्तमः ।
एकोनत्रिंशत्संप्राप्ते द्रौणिर्व्यासो भविष्यति ॥ २३ ॥
अतीतास्तु तथा व्यासाः सप्तविंशतिरेव च ।
पुराणसंहितास्तैस्तु कथितास्तु युगे युगे ॥ २४ ॥
ऋषय ऊचुः
ब्रूहि सूत महाभाग व्यासाः पूर्वयुगोद्भवाः ।
वक्तारस्तु पुराणानां द्वापरे द्वापरे युगे ॥ २५ ॥
सूत उवाच
द्वापरे प्रथमे व्यस्ताः स्वयं वेदाः स्वयम्भुवा ।
प्रजापतिर्द्वितीये तु द्वापरे व्यासकार्यकृत् ॥ २६ ॥
तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे तु बृहस्पतिः ।
पञ्चमे सविता व्यासः षष्ठे मृत्युस्तथापरे ॥ २७ ॥
मघवा सप्तमे प्राप्ते वसिष्ठस्त्वष्टमे स्मृतः ।
सारस्वतस्तु नवमे त्रिधामा दशमे तथा ॥ २८ ॥
एकादशेऽथ त्रिवृषो भरद्वाजस्ततः परम् ।
त्रयोदशे चान्तरिक्षो धर्मश्चापि चतुर्दशे ॥ २९ ॥
त्रय्यारुणिः पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः ।
मेधातिथिः सप्तदशे व्रती ह्यष्टादशे तथा ॥ ३० ॥
अत्रिरेकोनविंशेऽथ गौतमस्तु ततः परम् ।
उत्तमश्चैकविंशेऽथ हर्यात्मा परिकीर्तितः ॥ ३१ ॥
वेनो वाजश्रवाश्चैव सोमोऽमुष्यायणस्तथा ।
तृणबिन्दुस्तथा व्यासो भार्गवस्तु ततः परम् ॥ ३२ ॥
ततः शक्तिर्जातुकर्ण्यः कृष्णद्वैपायनस्ततः ।
अष्टाविंशतिसंख्येयं कथिता या मया श्रुता ॥ ३३ ॥
कृष्णद्वैपायनात्प्रोक्तं पुराणं च मया श्रुतम् ।
श्रीमद्भागवतं पुण्यं सर्वदुःखौघनाशनम् ॥ ३४ ॥
कामदं मोक्षदं चैव वेदार्थपरिबृंहितम् ।
सर्वागमरसारामं मुमुक्षूणां सदा प्रियम् ॥ ३५ ॥
व्यासेन कृत्वातिशुभं पुराणं
     शुकाय पुत्राय महात्मने यत् ।
वैराग्ययुक्ताय च पाठितं वै
     विज्ञाय चैवारणिसम्भवाय ॥ ३६ ॥
श्रुतं मया तत्र तथा गृहीतं
     यथार्थवद्‌व्यासमुखान्मुनीन्द्राः ।
पुराणगुह्यं सकलं समेतं
     गुरोः प्रसादात्करुणानिधेश्च ॥ ३७ ॥
सूतेन पृष्टः सकलं जगाद
     द्वैपायनस्तत्र पुराणगुह्यम् ।
अयोनिजेनाद्‌भुतबुद्धिना वै
     श्रुतं मया तत्र महाप्रभावम् ॥ ३८ ॥
श्रीमद्‍भागवतामरांघ्रिपफलास्वादादरः सत्तमाः
संसारार्णवदुर्विगाह्यसलिलं सन्तर्तुकामः शुकः ।
नानाख्यानरसालयं श्रुतिपुटैः प्रेम्णाशृणोदद्‌भुतं
तच्छ्रुत्वा न विमुच्यते कलिभयादेवंविधः कः क्षितौ ॥ ३९ ॥
पापीयानपि वेदधर्मरहितः स्वाचारहीनाशयो ॥
व्याजेनापि शृणोति यः परमिदं श्रीमत्पुराणोत्तमम् ।
भुक्त्या भोगकलापमत्र विपुलं देहावसानेऽचलं
योगिप्राप्यमवाप्नुयाद्भगवतीनामाङ्‌कितं सुन्दरम् ॥ ४० ॥
या निर्गुणा हरिहरादिभिरप्यलभ्या
     विद्या सतां प्रियतमाथ समाधिगम्या ।
सा तस्य चित्तकुहरे प्रकरोति भावं
     यः संशृणोति सततं तु सतीपुराणम् ॥ ४१ ॥
सम्प्राप्य मानुषभवं सकलाङ्गयुक्तं
     पोतं भवार्णवजलोत्तरणाय कामम् ।
सम्प्राप्य वाचकमहो न शृणोति मूढः
     स वञ्चितोऽत्र विधिना सुखदं पुराणम् ॥ ४२ ॥
यः प्राप्य कर्णयुगलं पटुमानुषत्वे
     रागी शृणोति सततं च परापवादान् ।
सर्वार्थदं रसनिधिं विमलं पुराणं
     नष्टः कुतो न शृणुते भुवि मन्दबुद्धिः ॥ ४३ ॥


वेदांची निर्मिती -

हे मुने, व्यासमुनींपासून मी तत्वत: जशी पुराणे श्रवण केली आहेत तशी तुम्हाला सांगतो. मकारादी दोन, भकरादी दोन, ब्रकारादी तीन, वकरादी चार आणि अ, ना प, लि, ग,ग,कू आणि स्का ह्या आद्याक्षरांनी युक्त असलेली वेगवेगळी सात मिळून अठरा पुराणे आहेत. पहिले मत्स्यपुराण चवदा हजार असून, अत्यंत अदभूत मार्केंडेय पुराण नऊ हजार आहे, तत्त्ववेत्या मुनींनी भविष्यपुराण साडे चवदा हजार सांगितले असून पवित्र भागवत अठरा हजात आहे. तसेच ब्राह्मसंज्ञक पुराण दहा हजार म्हटले आहे. ब्रह्मांड पुराण बारा हजार आणि शंभर असून, ब्रह्मवैवर्तपुराण अठरा हजार आहे. वामनपुराण दहा हजार आहे. वायुपुराण चोविस हजार सहाशे आहे. अतिअदभूत विष्णुपुराण तेवीस हजार असून परम आश्चर्यकारक वाराहपुराण चोवीस हजार आहे. अग्निपुराण सोळा हजार आहे व उत्कृष्ट नारदपुराण पंचवीस हजार आहे. प्रचंड पद्मागण पंचावन्न हजार असून अतिविस्तृत लिंगपुराण अकरा हजार आहे. गरुडपुराण एकोणीस हजार असून कूर्मपुराण सतरा हजार आहे. अत्यद्‌भुत स्कंदपुराण एक्याऐंशी हजार आहे. हे निष्पापहो, पुराणांची नावे व ग्रंथसंख्या मी तुम्हाला सांगितली. आता उपपुराणे श्रवण करा. प्रथम सनतकुमार पुराण, नंतर नृसिंहपुराण, शिवपुराण, अनुपम दुर्वास पुराण, कपिलपुराण,मानवपुराण,औशनसपुराण, वारुणपुराण, कलिकापुराण, सांबपुराण, नंदीकृत शुभपुराण, सौर पुराण,पराशर पुराण,अतिविस्तृत आदित्यपुराण, माहेश्वरपुराण, भागवतपुराण, वसिष्ठपुराण, ही उपपुराणे आहेत.अशी अठरा पुराणे केल्यावर व्यासमुनींनी पुराणांनी वृद्धिंगत असे अनुपम भारत आख्यान ग्रंथित केले, आणि सर्व मन्वंतरातील द्वापर युगामध्ये ते धर्मरक्षणेच्छू व्यासमुनी ह्याचप्रमाणे पुराणे प्रकट करीत असतात. जगताच्या कल्याणाकरता प्रत्येक युगात विष्णू व्यासरुपाने अवतीर्ण होऊन एका वेदाचे अनेक विभाग करतो. त्याचप्रमाणे कलियुगात ब्राम्हण अल्पायुषी व अल्पबुद्धी होतील हे जाणून पवित्र पुराणसंहिता तो प्रत्येक द्वापारयुगात अनेक प्रकारांनी विभक्त करीत असतो. स्त्रिया, शूद्र, द्विजेतर ह्यांना वेद श्रवण शास्त्रसंमत नसल्यामुळे विशेषत: त्यांच्या हिताकरता पुराणे केलेली आहेत.

ह्या सातव्या वैवस्वतसंज्ञक शुभ मन्वंतरातील अठ्ठाविसाव्या द्वापारयुगामध्ये धर्मवेत्त्यांमध्ये श्रेष्ठ असे व्यास झाले असून एकोणतिसावे द्वापरयुग प्राप्त झाले असता द्रोणपुत्र अश्वत्थामा व्यास होणार आहे. आजपर्यंत सत्तावीस व्यास होऊन गेले व त्यांनी प्रत्येक द्वापारयुगात पुराणसंहिता कथन केल्या.

पूर्वीच्या युगामध्ये उत्पन्न झालेले, प्रत्येक द्वापर युगात कथन करणारे व्यास तू आम्हांला कथन कर, असे ऋषींनी सूताला सांगितले.

सूत म्हणतात - पहिल्या द्वापारयुगामध्ये ब्रह्मदेवांनी स्वत:च वेदविभाग केले. दुसर्‍यात प्रजापतीने व्यासकार्य केले. तिसर्‍यात
उशना, चवथ्यात बृहस्पती, पाचव्यात सूर्य, सहाव्यात मृत्यू, सातव्यात इंद्र, आठव्यात वसिष्ठ, नवव्यात सारस्वत, दहाव्यात त्रिधामा, अकराव्यात त्रिवृत्त, बाराव्यात भारद्वाज, तेराव्यात अंतरिक्ष, चवदाव्यात धर्म, पंधराव्यात त्रय्यारुणी, सोळाव्यात धनंजय, सतराव्यात मेधातिथी, आठराव्यात व्रती, एकोणीसाव्यात अत्री, विसाव्यात गौतम, एकविसाव्यात उत्तम हर्यात्मा, बाविसाव्यात वाजश्रवावेन, तेविसाव्यात अमुष्यायण सोम, चोविसाव्यात तृणबिंदू,नंतर पंचविसाव्यात भार्गव, सव्विसाव्यात शक्ती, सत्ताविसाव्यात जातुकर्ण्य, आणि नंतर अठ्ठाविसाव्यात कृष्णद्वैपायन व्यास झाले. ह्याप्रमाणे अठ्ठावीस व्यास कथन केले.

कृष्णद्वैपायनांनी कथन केलेले श्रीमदभागवतसंज्ञक पवित्रपुराण मी श्रवण केले आहे. ते दु:खाचा नाश करणारे असून, मनोरथ पूर्ण करणारे मुक्तिदायक, वेदार्थांनी वृद्धिगंत, सर्ववेदरहस्यरुप, सौंदर्याने युक्त, मुमुक्षूंना सर्वदा प्रिय आहे. व्यासांनी जे पुराण करुन विरक्त व अरणीपासून जन्मलेल्या आपल्या शुकनामक पुत्राला अत्यंत शुभ समजून पढविले, ते वेदार्थाने संपन्न असलेले पुराण रहस्य मी व्यासमुखापासून गुरुच्या प्रसादामुळे श्रवण करुन यथार्थ समजून घेतले.

अयोनिसंभव, अदभूतबुद्धिमान पुत्राने विचारल्यावरुन द्वैपायनमुनींनी जे संपूर्ण रहस्य त्याला कथन केले ते मी श्रवण केले. संसारसागरातून तरुन जाण्याविषयी उत्सुक असलेल्या शुकाने श्रीमतभागवतरुप कल्पतरुच्या फलाचा आस्वाद घेण्याविषयी तत्पर राहून नानाख्यानरुपरसांचे स्थान असलेले अदभूतपुराण प्रेमाने श्रवण केले. त्यामुळे कलीच्या भीतीपासून मुक्त न होणारा पुरुष पृथ्वीमध्ये कोण असणार ?

भगवतीच्या नावाने युक्त असे हे सर्वोत्कृष्ट सुंदर, वैभवप्रद श्रेष्ठ पुराणे जो श्रवण करतो तो वेदधर्मरहित व सदाचार संस्कारशून्य अंत:करणाने पापी असला तरी संपूर्ण भोगसुखाचा यथेष्ठ उपभोग घेतो व देहावसानानंतर योग्यांना प्राप्त होणार्‍या श्रेष्ठ पदाला पोहोचतो. जो पुरुष देवीपुराण नित्य श्रवण करतो त्याच्या अंत:करणात ; निर्गुण, हरिहरादिकांनाही अलभ्य,सज्जनांनाही प्रिय, ज्ञानरुप व समाधियोगाने ज्ञात होणारी ब्रह्मरुपिणी भगवती वास्तव्य करते.

परिपूर्ण असा मनुष्यदेह प्राप्त झाला असता व वक्ताही मिळाला असता जो संसारसागरातून तरुन नेणारी जणू नौकाच असे सुखद पुराण श्रवण करीत नाही तो हतभाग्य होय. अरेरे, मनुष्याच्या जन्माला येऊन, सुंदर कर्ण लाभूनही जो पुरुष नेहमी परनिंदा श्रवण करतो तो हतभागी, मंदमती पुरुष मनोरथ पूर्ण करणार्‍या आनंदसागराचे निर्मल असे पुराण का बरे श्रवण करीत नाही !




इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां सहितायां प्रथमस्कन्धे
पुराणवर्णनपूर्वकतत्तद्युगीयव्यासवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
अध्याय तिसरा समाप्त

GO TOP