॥ अथ तैत्तिरीय उपनिषद् ॥


प्रथमा - शीक्षावल्ली


ॐ श्री गुरुभ्यो नमः । हरिः ॐ । ॐ शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि । ऋतं वदिष्यामि । सत्यं वदिष्यामि । तन्मामवतु । तद्वक्तारमवतु । अवतु माम्‌ । अवतु वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ १ ॥ इति शीक्षाध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥


शीक्षाशास्त्रार्थसङ्‌ग्रहः -


ॐ शीक्षां व्याख्यास्यामः । वर्णः स्वरः । मात्रा बलम्‌ । साम सन्तानः । इत्युक्तः शीक्षाध्यायः ॥ २ ॥ इति शीक्षाध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥


संहितोपासनम् -


सह नौ यशः । सह नौ ब्रह्मवर्चसम्‌ । अथातः सँहिताया उपनिषदं व्याख्यास्यामः । पञ्चस्वधिकरणेषु । अधिलोकं अधिज्यौतिषं अधिविद्यं अधिप्रजं अध्यात्मम्‌ । ता महासँहिता इत्याचक्षते । अथाधिलोकम्‌ । पृथिवी पूर्वरूपम्‌ । द्यौरुत्तररूपम्‌ । आकाश-सन्धिः ॥ १ ॥

वायुः सन्धानम्‌ । इत्यधिलोकम्‌ । अथाधिज्यौतिषम्‌ । अग्निः पूर्वरूपम्‌ । आदित्य उत्तररूपम्‌ । आपः सन्धिः । वैद्युतसन्धानम्‌ । इत्यधिज्यौतिषम्‌ । अथाधिविद्यम्‌ । आचार्यः पूर्वरूपम्‌ ॥ २ ॥

अन्तेवास्युत्तररूपम्‌ । विद्या सन्धिः । प्रवचनँ सन्धानम्‌ । इत्यधिविद्यम्‌ । अथाधिप्रजम्‌ । माता पूर्वरूपम्‌ । पितोत्तररूपम्‌ । प्रजा सन्धिः । प्रजननँ सन्धानम्‌ । इत्यधिप्रजम्‌ ॥ ३ ॥

अथाध्यात्मम्‌ । अधरा हनुः पूर्वरूपम्‌ । उत्तरा हनुरुत्तररूपम्‌ । वाक् सन्धिः । जिह्वा सन्धानम्‌ । इत्यध्यात्मम्‌ । इतीमामहासँहिताः । य एवमेता महासँहिता व्याख्याता वेद । सन्धीयते प्रजया पशुभिः । ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन सुवर्ग्येण लोकेन ॥ ४ ॥ इति शीक्षाध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥


मेधादि-सिद्ध्यर्था आवहन्तीहोम-मन्त्राः -


यश्छन्दसा-मृषभो विश्वरूपः । छन्दोभ्योऽध्यमृतात्संबभूव । स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देवधारणो भूयासम्‌ । शरीरं मे विचर्षणम्‌ । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां भूरिविश्रुवम्‌ । ब्रह्मणः कोशोऽसि मेधया पिहितः । श्रुतं मे गोपाय । आवहन्ती वितन्वाना । कुर्वाणा चीरमात्मनः । वासाँसि मम गावश्च । अन्नपाने च सर्वदा । ततो मे श्रियमावह । लोमशां पशुभिः सह स्वाहा ॥ १ ॥ आमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । विमाऽऽयन्तु ब्रह्मचारिणस्वाहा । प्रमाऽऽयन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । दमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । शमायन्तु ब्रह्मचारिणस्वाहा ॥ २ ॥

यशो जनेऽसानि स्वाहा । श्रेयान्‌ वस्यसोऽसानि स्वाहा । तं त्वा भग प्रविशानि स्वाहा । स मा भग प्रविश स्वाहा । तस्मिन् सहस्रशाखे । नि भगाऽहं त्वयि मृजे स्वाहा । यथाऽऽपः प्रवताऽऽयन्ति । यथा मास अहर्जरम्‌ । एवं मां ब्रह्मचारिणः । धातरायन्तु सर्वतः स्वाहा । प्रतिवेशोऽसि प्रमा पाहि प्रमापद्यस्व ॥ ३ ॥ इति शीक्षाध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥


व्याहृत्युपासनम् -


भू-र्भुव-सुव-रिति वा एता-स्तिस्रो व्याहृतयः । तासा मुह स्मैतां चतुर्थीम्‌ । माहाचमस्यः प्रवेदयते । मह इति । तत्‌ब्रह्म । स आत्मा । अङ्गान्यन्या देवताः । भूरिति वा अयं लोकः । भुव इत्यन्तरिक्षम्‌ । सुव-रित्यसौ लोकः ॥ १ ॥

मह इत्यादित्यः । आदित्येन वाव सर्वे लोका महीयन्ते । भूरिति वा अग्निः । भुव इति वायुः । सुवरित्यादित्यः । मह इति चन्द्रमाः । चन्द्रमसा वाव सर्वाणि ज्योतीँषि महीयन्ते । भूरिति वा ऋचः । भुव इति सामानि । सुवरिति यजूँषि ॥ २ ॥

मह इति ब्रह्म । ब्रह्मणा वाव सर्वे वेदा महीयन्ते । भूरिति वै प्राणः । भुव इत्यपानः । सुवरिति व्यानः । मह इत्यन्नम्‌ । अन्नेन वाव सर्वे प्राणा महीयन्ते । ता वा एताश्चतस्रश्चतुर्धा । चतस्रश्चतस्रो व्याहृतयः । ता यो वेद । स वेद ब्रह्म । सर्वेऽस्मैदेवा बलिमावहन्ति ॥ ३ ॥ इति शीक्षाध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥


मनोमयत्वादि-गुणक-ब्रह्मोपासनया स्वाराज्य-सिद्धिः -


स य एषोऽन्त-र्हृदय आकाशः । तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः । अमृतो हिरण्मयः । अन्तरेण तालुके । य एष स्तन इवावलम्बते । सेन्द्रयोनिः । यत्रासौ केशान्तो विवर्तते । व्यपोह्य शीर्षकपाले । भूरित्यग्नौ प्रतितिष्ठति । भुव इति वायौ ॥ १ ॥

सुवरित्यादित्ये । मह इति ब्रह्मणि । आप्नोति स्वाराज्यम्‌ । आप्नोति मनसस्पतिम्‌ । वाक्‌पतिश्चक्षुष्पतिः । श्रोत्रपतिर्विज्ञानपतिः । एतत्ततो भवति । आकाशशरीरं ब्रह्म । सत्यात्म प्राणारामं मन आनन्दम्‌ । शान्तिसमृद्धममृतम्‌ । इति प्राचीनयोग्योपास्स्व ॥ २ ॥ इति शीक्षाध्याये षष्ठोऽनुवाकः ॥


पृथिव्याद्युपाधिक-पञ्च-ब्रह्मोपासनम् -


पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्दिशोऽवान्तरदिशाः । अग्निर्वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि । आप ओषधयो वनस्पतय आकाश आत्मा । इत्यधिभूतम्‌ । अथाध्यात्मम्‌ । प्राणो व्यानोऽपान उदानसमानः । चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक्‌ त्वक्‌ । चर्म माँसग्ग् स्नावाऽस्थि मज्जा । एतदधिविधाय ऋषि-रवोचत्‌ । पाङ्क्तं वा इदं सर्वम्‌ । पाङ्क्तेनैव पाङ्क्तग्ग् स्पृणोतीति ॥ १ ॥ इति शीक्षाध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥


प्रणवोपासनम् -


ओमिति ब्रह्म । ओमितीदँ सर्वम्‌ । ओमित्येतदनुकृति ह स्म वा अप्यो श्रावयेत्याश्रावयन्ति । ओमिति सामानि गायन्ति । ॐ शोमिति शस्त्राणि शँसन्ति । ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति । ओमिति ब्रह्मा प्रसौति । ओमित्यग्निहोत्रमनुजानाति । ओमिति ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्नाह । ब्रह्मोपाप्नवानीति । ब्रह्मैवोपाप्नोति ॥ १ ॥ इति शीक्षाध्याये अष्टमोऽनुवाकः ॥


स्वाध्याय-प्रशंसा -


ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यं च स्वाध्यायप्रवचने च । तपश्च स्वाध्यायप्रवचने च । दमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । शमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्नयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्निहोत्रं च स्वाध्यायप्रवचने च । अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । मानुषं च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजनश्च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजातिश्च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यमिति सत्यवचा राथीतरः । तप इति तपोनित्यः पौरुशिष्टिः । स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौद्‌गल्यः । तद्धि तपस्तद्धि तपः ॥ १ ॥ इति शीक्षाध्याये नवमोऽनुवाकः ॥


ब्रह्मज्ञान-प्रकाशक-मंत्रः -


अहं वृक्षस्य रेरिवा । कीर्तिः पृष्ठं गिरेरिव । ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीव स्वमृतमस्मि । द्रविणँ सवर्चसम्‌ । सुमेधा अमृतोक्षितः । इति त्रिशङ्कोर्वेदानुवचनम्‌ ॥ १ ॥ इति शीक्षाध्याये दशमोऽनुवाकः ॥


शिष्यानुशासनम् -


वेदमनूच्याऽऽचार्योऽन्तेवासिनमनुशास्ति । सत्यं वद । धर्मं चर । स्वाध्यायान्मा प्रमदः । आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः । सत्यान्न प्रमदितव्यम्‌ । धर्मान्न प्रमदितव्यम्‌ । कुशलान्न प्रमदितव्यम्‌ । भूत्यै न प्रमदितव्यम्‌ । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम्‌ ॥ १ ॥

देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम्‌ । मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव । अतिथिदेवो भव । यान्यनवद्यानि कर्माणि । तानि सेवितव्यानि । नो इतराणि । यान्यस्माकँ सुचरितानि । तानि त्वयोपास्यानि ॥ २ ॥

नो इतराणि । ये के चास्मच्छ्रेयाँसो ब्राह्मणाः । तेषां त्वयाऽऽसनेन प्रश्वसितव्यम्‌ । श्रद्धया देयम्‌ । अश्रद्धयाऽदेयम्‌ । श्रिया देयम्‌ । ह्रिया देयम्‌ । भिया देयम्‌ । संविदा देयम्‌ । अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात्‌ ॥ ३ ॥

ये तत्र ब्राह्मणा संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामा स्युः । यथा ते तत्र वर्तेरन्‌ । तथा तत्र वर्तेथाः । अथाभ्याख्यातेषु । ये तत्र ब्राह्मणा संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामास्युः । यथा ते तेषु वर्तेरन्‌ । तथा तेषु वर्तेथाः । एष आदेशः । एष उपदेशः । एषा वेदोपनिषत्‌ । एतदनुशासनम्‌ । एवमुपासितव्यम्‌ । एवमुचैतदुपास्यम्‌ ॥ ४ ॥ इति शीक्षाध्याये एकादशऽनुवाकः ॥


उत्तरशान्तिपाठः


शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम्‌ । ऋतमवादिषम्‌ । सत्यमवादिषम्‌ । तन्मामावीत्‌ । तद्वक्तारमावीत्‌ । आवीन्माम्‌ । आवीद्वक्तारम्‌ । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ १ ॥
इति शीक्षाध्याये द्वादशोऽनुवाकः ॥
॥ इति शीक्षावल्ली समाप्ता ॥


द्वितीया ब्रह्मानन्दवल्ली


ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै ।
तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

ॐ ब्रह्मविदाप्नोति परम्‌ । तदेषाऽभुक्ता । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्‌ । सोऽश्नुते सर्वान्‌कामान्त्सह । ब्रह्मणा विपश्चितेति ॥ तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः । वायोरग्निः । अग्नेरापः । अद्‌भ्यः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्योऽ न्नम्‌ । अन्नात्पुरुषः । स वा एष पुरुषोऽन्न्नरसमयः । तस्येदमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः । अयमुत्तरः पक्षः । अयमात्मा । इदं पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥ इति प्रथमोऽनुवाकः ॥

अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते । याः काश्च पृथिवीँ श्रिताः । अथो अन्नेनैव जीवन्ति । अथैनदपियन्त्यन्ततः । अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम्‌ । तस्मात्सर्वौषधमुच्यते । सर्वं वै तेऽन्नमाप्नुवन्ति । येऽन्नं ब्रह्मोपासते । अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम्‌ । तस्मात्‌सर्वौषधमुच्यते । अन्नाद्‌भूतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्धन्ते । अद्यतेऽत्ति च भूतानि । तस्मादन्नं तदुच्यत इति । तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात्‌ । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम्‌ । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्राण एव शिरः । व्यानो दक्षिणः पक्षः । अपान उत्तरः पक्षः । आकाश आत्मा । पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥ इति द्वितीयोऽनुवाकः ॥

प्राणं देवा अनु प्राणन्ति । मनुष्याः पशवश्च ये । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात्‌सर्वायुषमुच्यते । सर्वमेव त आयुर्यन्ति । ये प्राणं ब्रह्मोपासते । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात्‌सर्वायुषमुच्यत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्मात्‌प्राणमयात्‌ । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम्‌ । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य यजुरेव शिरः । ऋग्दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः । आदेश आत्मा । अथर्वाङ‌गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥ इति तृतीयोऽनुवाकः ॥

यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्‌ । न बिभेति कदाचनेति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात्‌ । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम्‌ । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य श्रद्धैव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा । महः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥ इति चतुर्थोऽनुवाकः ॥

विज्ञानं यज्ञं तनुते । कर्माणि तनुतेऽपि च । विज्ञानं देवाः सर्वे । ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते । विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद । तस्माच्चेन्न प्रमाद्यति । शरीरे पाप्मनो हित्वा । सर्वान्कामान् त्समश्नुत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात्‌ । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम्‌ । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः । आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥ इति पञ्चमोऽनुवाकः ॥

असन्नेव स भवति । असद्‌ब्रह्मेति वेद चेत्‌ । अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेनं ततो विदुरिति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । अथातोऽनुप्रश्नाः । उताविद्वानमुं लोकं प्रेत्य । कश्चन गच्छती ३ आहो विद्वानमुं लोकं प्रेत्य कश्चित्समश्नुता ३ उ । सोऽकामयत । बहु स्यां प्रजायेयेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । इदँ सर्वमसृजत । यदिदं किञ्च । तत्सृष्ट्वा । तदेवानुप्राविशत्‌ । तदनु प्रविश्य । सच्च त्यच्चाभवत्‌ । निरुक्तं चानिरुक्तं च । निलयनं चानिलयनं च । विज्ञानं चाविज्ञानं च । सत्यं चानृतं च सत्यमभवत्‌ । यदिदं किञ्च । तत्सत्यमित्याचक्षते । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥ इति षष्ठोऽनुवाकः ॥

असद्वा इदमग्र आसीत्‌ । ततो वै सदजायत । तदात्मानँ स्वयमकुरुत । तस्मात् तत्सुकृतमुच्यत इति । यद्वै तत्‌सुकृतम्‌ । रसो वै सः । रसँ ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति । को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात्‌ । यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्‌ । एष ह्येवाऽऽनन्दयाति । यदा ह्येवैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सोऽभयं गतो भवति । यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति । तत्वेव भयं विदुषोऽमन्वानस्य । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥ इति सप्तमोऽनुवाकः ॥

भीषाऽस्माद्वातः पवते । भीषोदेति सूर्यः । भीषाऽस्मादग्निश्चेन्द्रश्च । मृत्युर्धावति पञ्चम इति । सैषाऽऽनन्दस्य मीमाँसा भवति । युवा स्यात्साधुयुवाऽध्यायकः । आशिष्ठो दृढिष्ठो बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात्‌ । स एको मानुष आनन्दः । ते ये शतं मानुषा आनन्दाः ॥ १ ॥

स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः । स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः । स एकः पितृणां चिरलोकलोकानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं पितृणां चिरलोकलोकानामानन्दाः । स एक आजानजानां देवानामानन्दः ॥ २ ॥

श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं आजानजानां देवानामानन्दाः । स एकः कर्मदेवानां देवानामानन्दः । ये कर्मणा देवानपियन्ति । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः । स एको देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवानामानन्दाः । स एक इन्द्रस्याऽऽनन्दः ॥ ३ ॥

श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमिन्द्रस्याऽऽनन्दाः । स एको बृहस्पतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः । स एकः प्रजापतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥ ४ ॥

स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये । स एकः । स य एवंवित्‌ । अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतं अन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । तदप्येष श्लोको भवति ॥ ५ ॥ इत्यष्टमोऽनुवाकः ॥

यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्‌ । न बिभेति कुतश्चनेति । एतँ ह वाव न तपति । किमहँ साधु नाकरवम्‌ । किमहं पापमकरवमिति । स य एवं विद्वानेते आत्मानँ स्पृणुते । उभे ह्येवैष एते आत्मानँ स्पृणुते । य एवं वेद । इत्युपनिषत्‌ ॥ १ ॥ इति नवमोऽनुवाकः ॥
॥ इति ब्रह्मानन्दवल्ली समाप्ता ॥

ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै ।
तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥


तृतीया भृगुवल्ली


ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै ।
तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

भृगुर्वै वारुणिः । वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तस्मा एतत्प्रोवाच । अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति । तँ होवाच । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तद्विजिज्ञासस्व । तद्‌ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ १ ॥ इति प्रथमोऽनुवाकः ॥

अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात्‌ । अन्नाद्‌ध्येव खल्विमानि भुतानि जायन्ते । अन्नेन जातानि जीवन्ति । अन्नं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ १ ॥ इति द्वितीयोऽनुवाकः ॥

प्राणो ब्रह्मेति व्यजानात्‌ । प्राणाद्‌ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । प्राणेन जातानि जीवन्ति । प्राणं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ १ ॥ इति तृतीयोऽनुवाकः ॥

मनो ब्रह्मेति व्यजानात्‌ । मनसो ह्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । मनसा जातानि जीवन्ति । मनः प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ १ ॥ इति चतुर्थोऽनुवाकः ॥

विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात्‌ । विज्ञानाद्‌ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । विज्ञानेन जातानि जीवन्ति । विज्ञानं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ १ ॥ इति पञ्चमोऽनुवाकः ॥

आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्‌ । आनन्दाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । आनन्देन जातानि जीवन्ति । आनन्दं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । सैषा भार्गवी वारुणी विद्या । परमे व्योमन्प्रतिष्ठिता । स य एवं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन । महान्‌कीर्त्या ॥ १ ॥ इति षष्ठोऽनुवाकः ॥

अन्नं न निन्द्यात्‌ । तद्‌व्रतम्‌ । प्राणो वा अन्नम्‌ । शरीरमन्नादम्‌ । प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम्‌ । शरीरे प्राणः प्रतिष्ठितः । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम्‌ । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन । महान्‌कीर्त्या ॥ १ ॥ इति सप्तमोऽनुवाकः ॥

अन्नं न परिचक्षीत । तद्‌व्रतम्‌ । आपो वा अन्नम्‌ । ज्योतिरन्नादः । अप्सु ज्योतिः प्रतिष्ठितम्‌ । ज्योतिष्यापः प्रतिष्ठिताः । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम्‌ । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन । महान्‌कीर्त्या ॥ १ ॥ इत्यष्टमोऽनुवाकः ॥

अन्नं बहु कुर्वीत । तद्‌व्रतम्‌ । पृथिवी वा अन्नम्‌ । आकाशोऽन्नादः । पृथिव्यामाकाशः प्रतिष्ठितः । आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम्‌ । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन । महान्कीर्त्या ॥ १ ॥ इति नवमोऽनुवाकः ॥

न कञ्चन वसतौ प्रत्याचक्षीत । तद्‌व्रतम्‌ । तस्माद्यया कया च विधया बह्वन्नं प्राप्नुयात्‌ । अराध्यस्मा अन्नमित्याचक्षते । एतद्वै मुखतोऽन्नँ राद्धम्‌ । मुखतोऽस्मा अन्नँ राध्यते । एतद्वै मध्यतोऽनँ राद्धम्‌ । मध्यतोऽस्मा अन्नँ राध्यते । एदद्वा अन्ततोऽन्नँ राद्धम्‌ । अन्ततोऽस्मा अन्नँ राध्यते ॥ १ ॥

य एवं वेद । क्षेम इति वाचि । योगक्षेम इति प्राणापानयोः । कर्मेति हस्तयोः । गतिरिति पादयोः । विमुक्तिरिति पायौ । इति मानुषीः समाज्ञाः । अथ दैवीः । तृप्तिरिति वृष्टौ । बलमिति विद्युति ॥ २ ॥

यश इति पशुषु । ज्योतिरिति नक्षत्रेषु । प्रजातिरमृतमानन्द इत्युपस्थे । सर्वमित्याकाशे । तत्प्रतिष्ठेत्युपासीत । प्रतिष्ठावान्‌ भवति । तन्मह इत्युपासीत । महान्भवति । तन्मन इत्युपासीत । मानवान्भवति ॥ ३ ॥

तन्नम इत्युपासीत । नम्यन्तेऽस्मै कामाः । तद्‌ब्रह्मेत्युपासीत । ब्रह्मवान्भवति । तद्‌ब्रह्मणः परिमर इत्युपासीत । पर्येणं म्रियन्ते द्विषन्तः सपत्‍नाः । परि येऽप्रिया भ्रातृव्याः । स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये । स एकः ॥ ४ ॥

स य एवंवित्‌ । अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतं अन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । इमाँल्लोकन्कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन्‌ । एतत्‌साम गायन्नास्ते । हा ३ वु हा ३ वु हा ३ वु ॥ ५ ॥

अहमन्नं अहमन्नं अहमन्नम्‌ । अहमन्नादोऽ ३ हमन्नादोऽ ३ अहमन्नादः । अहँ श्लोककृद् अहँ श्लोककृद् अहँ श्लोककृत्‌ । अहमस्मि प्रथमजा ऋता३स्य । पूर्वं देवेभ्योऽमृतस्य ना३भायि । यो मा ददाति स इदेव मा ३ऽऽवाः । अहमन्नमन्नमदन्तमा ३ द्मि । अहं विश्वं भुवनमभ्यभवाम्‌ । सुवर्न ज्योतीः । य एवं वेद । इत्युपनिषत्‌ ॥ ६ ॥ इति दशमोऽनुवाकः ॥
॥ इति भृगुवल्ली समाप्ता ॥

ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै । ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ हरिः ॐ ॥