श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
द्वादशः स्कन्धः
अष्टमोऽध्यायः


पराशक्तेराविर्भाववर्णनम्

जनमेजय उवाच
भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रवतांवर ।
द्विजातीनां तु सर्वेषां शक्त्युपास्तिः श्रुतीरिता ॥ १ ॥
सन्ध्याकालत्रयेऽन्यस्मिन् काले नित्यतया विभो ।
तां विहाय द्विजाः कस्माद्‌गृह्णीयुश्चान्यदेवताः ॥ २ ॥
दृश्यन्ते वैष्णवाः केचिद्‌गाणपत्यास्तथापरे ।
कापालिकाश्चीनमार्गरता वल्कलधारिणः ॥ ३ ॥
दिगम्बरास्तथा बौद्धाश्चार्वार्का एवमादयः ।
दृश्यन्ते बहवो लोके वेदश्रद्धाविवर्जिताः ॥ ४ ॥
किमत्र कारणं ब्रह्मंस्तद्‍भवान् वक्तुमर्हति ।
बुद्धिमन्तः पण्डिताश्च नानातर्कविचक्षणाः ॥ ५ ॥
अपि सन्त्येव वेदेषु श्रद्धया तु विवर्जिताः ।
न हि कश्चित्स्वकल्याणं बुद्ध्या हातुमिहेच्छति ॥ ६ ॥
किमत्र कारणं तस्माद्वद वेदविदांवर ।
मणिद्वीपस्य महिमा वर्णितो भवता पुरा ॥ ७ ॥
कीदृक् तदस्ति यद्देव्याः परं स्थानं महत्तरम् ।
तच्चापि वद भक्ताय श्रद्दधानाय मेऽनघ ॥ ८ ॥
प्रसन्नास्तु वदन्त्येव गुरवो गुह्यमप्युत ।
सूत उवाच
इति राज्ञो वचः श्रुत्वा भगवान् बादरायणः ॥ ९ ॥
निजगाद ततः सर्वं क्रमेणैव मुनीश्वराः ।
यच्छ्रुत्वा तु द्विजातीनां वेदश्रद्धा विवर्धते ॥ १० ॥
व्यास उवाच
सम्यक्पृष्टं त्वया राजन् समये समयोचितम् ।
वुद्धिमानसि वेदेषु श्रद्धावांश्चैव लक्ष्यसे ॥ ११ ॥
पूर्वं मदोद्धता दैत्या देवैर्युद्धं तु चक्रिरे ।
शतवर्षं महाराज महाविस्मयकारकम् ॥ १२ ॥
नानाशस्त्रप्रहरणं नानामायाविचित्रितम् ।
जगत्क्षयकरं नूनं तेषां युद्धमभून्नृप ॥ १३ ॥
पराशक्तिकृपावेशाद्देवैर्दैत्या जिता युधि ।
भुवं स्वर्गं परित्यज्य गताः पातालवेश्मनि ॥ १४ ॥
ततः प्रहर्षिता देवाः स्वपराक्रमवर्णनम् ।
चक्रुः परस्परं मोहात्साभिमानाः समन्ततः ॥ १५ ॥
जयोऽस्माकं कुतो न स्यादस्माकं महिमा यतः ।
सर्वोत्तरः कुत्र दैत्याः पामरा निष्पराक्रमाः ॥ १६ ॥
सृष्टिस्थितिक्षयकरा वयं सर्वे यशस्विनः ।
अस्मदग्रे पामराणां दैत्यानां चैव का कथा ॥ १७ ॥
पराशक्तिप्रभावं ते न ज्ञात्वा मोहमागताः ।
तेषामनुग्रहं कर्तुं तदैव जगदम्बिका ॥ १८ ॥
प्रादुरासीत्कृपापूर्णा यक्षरूपेण भूमिप ।
कोटिसूर्यप्रतीकाशं चन्द्रकोटिसुशीतलम् ॥ १९ ॥
विद्युत्कोटिसमानाभं हस्तपादादिवर्जितम् ।
अदृष्टपूर्वं तद्‌दृष्ट्वा तेजः परमसुन्दरम् ॥ २० ॥
सविस्मयास्तदा प्रोचुः किमिदं किमिदं त्विति ।
दैत्यानां चेष्टितं किं वा माया कापि महीयसी ॥ २१ ॥
केनचिन्निर्मिता वाथ देवानां स्मयकारिणी ।
सम्भूय ते तदा सर्वे विचारं चक्रुरुत्तमम् ॥ २२ ॥
यक्षस्य निकटे गत्वा प्रष्टव्यं कस्त्वमित्यपि ।
बलाबलं ततो ज्ञात्वा कर्तव्या तु प्रतिक्रिया ॥ २३ ॥
ततो वह्निं समाहूय प्रोवाचेन्द्रः सुराधिपः ।
गच्छ वह्ने त्वमस्माकं यतोऽसि मुखमुत्तमम् ॥ २४ ॥
ततो गत्वा तु जानीहि किमिदं यक्षमित्यपि ।
सहस्राक्षवचः श्रुत्वा स्वपराक्रमगर्भितम् ॥ २५ ॥
वेगात्स निर्गतो वह्निर्ययौ यक्षस्य सन्निधौ ।
तदा प्रोवाच यक्षस्तं त्वं कोऽसीति हुताशनम् ॥ २६ ॥
वीर्यं च त्वयि किं यत्तद्वद सर्वं ममाग्रतः ।
अग्निरस्मि तथा जातवेदा अस्मीति सोऽब्रवीत् ॥ २७ ॥
सर्वस्य दहने शक्तिर्मयि विश्वस्य तिष्ठति ।
तदा यक्षं परं तेजस्तदग्रे निदधौ तृणम् ॥ २८ ॥
दहैनं यदि ते शक्तिर्विश्वस्य दहनेऽस्ति हि ।
तदा सर्वबलेनैवाकरोद्यत्‍नं हुताशनः ॥ २९ ॥
न शशाक तृणं दग्धुं लज्जितोऽगात्सुरान्प्रति ।
पृष्टे देवैस्तु वृत्तान्ते सर्वं प्रोवाच हव्यभुक् ॥ ३० ॥
वृथाभिमानो ह्यस्माकं सर्वेशत्वादिके सुराः ।
ततस्तु वृत्रहा वायुं समाहूयेदमब्रवीत् ॥ ३१ ॥
त्वयि प्रोतं जगत्सर्वं त्वच्चेष्टाभिस्तु चेष्टितम् ।
त्वं प्राणरूपः सर्वेषां सर्वशक्तिविधारकः ॥ ३२ ॥
त्वमेव गत्वा जानीहि किमिदं यक्षमित्यपि ।
नान्यः कोऽपि समर्थोऽस्ति ज्ञातुं यक्षं परं महः ॥ ३३ ॥
सहस्राक्षवचः श्रुत्वा गुणगौरवगुम्फितम् ।
साभिमानो जगामाशु यत्र यक्षं विराजते ॥ ३४ ॥
यक्षं दृष्ट्वा ततो वायुं प्रोवाच मृदुभाषया ।
कोऽसि त्वं त्वयि का शक्तिर्वद सर्वं ममाग्रतः ॥ ३५ ॥
ततो यक्षवचः श्रुत्वा गर्वेण मरुदब्रवीत् ।
मातरिश्वाहमस्मीति वायुरस्मीति चाब्रवीत् ॥ ३६ ॥
वीर्यं तु मयि सर्वस्य चालने ग्रहणेऽस्ति हि ।
मच्चेष्टया जगत्सर्वं सर्वव्यापारवद्‍भवेत् ॥ ३७ ॥
इति श्रुत्वा वायुवाणीं निजगाद परं महः ।
तृणमेतत्तवाग्रे यत्तच्चालय यथेप्सितम् ॥ ३८ ॥
नोचेद्‌गर्वं विहायैनं लज्जितो गच्छ वासवम् ।
श्रुत्वा यक्षवचो वायुः सर्वशक्तिसमन्वितः ॥ ३९ ॥
उद्योगमकरोत्तच्च स्वस्थानान्न चचाल ह ।
लज्जितोऽगाद्देवपार्श्वे हित्वा गर्वं स चानिलः ॥ ४० ॥
वृत्तान्तमवदत्सर्वं गर्वनिर्वापकारणम् ।
नैतञ्ज्ञातुं समर्थाः स्म मिथ्यागर्वाभिमानिनः ॥ ४१ ॥
अलौकिकं भाति यक्षं तेजः परमदारुणम् ।
ततः सर्वे सुरगणाः सहस्राक्षं समूचिरे ॥ ४२ ॥
देवराडसि यस्मात्त्वं यक्षं जानीहि तत्त्वतः ।
तत इन्द्रो महागर्वात्तद्यक्षं समुपाद्रवत् ॥ ४३ ॥
प्राद्रवच्च परं तेजो यक्षरूपं परात्परम् ।
अन्तर्धानं ततः प्राप तद्यक्षं वासवाग्रतः ॥ ४४ ॥
अतीव लज्जितो जातो वासवो देवराडपि ।
यक्षसम्भाषणाभावाल्लघुत्वं प्राप चेतसि ॥ ४५ ॥
अतः परं न गन्तव्यं मया तु सुरसंसदि ।
किं मया तत्र वक्तव्यं स्वलघुत्वं सुरान्प्रति ॥ ४६ ॥
देहत्यागो वरस्तस्मान्मानो हि महतां धनम् ।
माने नष्टे जीवितं तु मृतितुल्यं न संशयः ॥ ४७ ॥
इति निश्चित्य तत्रैव गर्वं हित्वा सुरेश्वरः ।
चरित्रमीदृशं यस्य तमेव शरणं गतः ॥ ४८ ॥
तस्मिन्नेव क्षणे जाता व्योमवाणी नभस्तले ।
मायाबीजं सहस्राक्ष जप तेन सुखी भव ॥ ४९ ॥
ततो जजाप परमं मायाबीजं परात्परम् ।
लक्षवर्षं निराहारो ध्यानमीलितलोचनः ॥ ५० ॥
अकस्माच्चैत्रमासीयनवम्यां मध्यगे रवौ ।
तदेवाविरभूत्तेजस्तस्मिन्नेव स्थले पुनः ॥ ५१ ॥
तेजोमण्डलमध्ये तु कुमारीं नवयौवनाम् ।
भास्वज्जपाप्रसूनाभां बालकोटिरविप्रभाम् ॥ ५२ ॥
बालशीतांशमुकुटां वस्त्रान्तर्व्यञ्जितस्तनीम् ।
चतुर्भिर्वरहस्तैस्तु वरपाशाङ्‌कुशाभयान् ॥ ५३ ॥
दधानां रमणीयाङ्‌गीं कोमलाङ्‌गलतां शिवाम् ।
भक्तकल्पद्रुमामम्बां नानाभूषणभूषिताम् ॥ ५४ ॥
त्रिनेत्रां मल्लिकामालाकबरीजूटशोभिताम् ।
चतुर्दिक्षु चतुर्वेदैर्मूर्तिमद्‌भिरभिष्टुताम् ॥ ५५ ॥
दन्तच्छटाभिरभितः पद्मरागीकृतक्षमाम् ।
प्रसन्तस्मेरवदनां कोटिकन्दर्पसुन्दराम् ॥ ५६ ॥
रक्ताम्बरपरीधानां रक्तचन्दनचर्चिताम् ।
उमाभिधानां पुरतो देवीं हैमवतीं शिवाम् ॥ ५७ ॥
निर्व्याजकरुणामूर्तिं सर्वकारणकारणाम् ।
ददर्श वासवस्तत्र प्रेमगद्‌गदितान्तरः ॥ ५८ ॥
प्रेमाश्रुपूर्णनयनो रोमाञ्चिततनुस्ततः ।
दण्डवत्प्रणनामाथ पादयोर्जगदीशितुः ॥ ५९ ॥
तुष्टाव विविधैः स्तोत्रैर्भक्तिसन्नतकन्धरः ।
उवाच परमप्रीतः किमिदं यक्षमित्यपि ॥ ६० ॥
प्रादुर्भूतं च कस्मात्तद्वद सर्वं सुशोभने ।
इति तस्य वचः श्रुत्वा प्रोवाच करुणार्णवा ॥ ६१ ॥
रूपं मदीयं ब्रह्मैतत्सर्वकारणकारणम् ।
मायाधिष्ठानभूतं तु सर्वसाक्षि निरामयम् ॥ ६२ ॥
सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति
     तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति ।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति
     तत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीमि ॥ ६३ ॥
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म तदेवाहुश्च ह्रींमयम् ।
द्वे बीजे मम मन्त्रौ स्तो मुख्यत्वेन सुरोत्तम ॥ ६४ ॥
भागद्वयवती यस्मात्सृजामि सकलं जगत् ।
तत्रैकभागः सम्प्रोक्तः सच्चिदानन्दनामकः ॥ ६५ ॥
मायाप्रकृतिसंज्ञस्तु द्वितीयो भाग ईरितः ।
सा च माया परा शक्तिः शक्तिमत्यहमीश्वरी ॥ ६६ ॥
चन्द्रस्य चन्द्रिकेवेयं ममाभिन्नत्वमागता ।
साम्यावस्थात्मिका चैषा माया मम सुरोत्तम ॥ ६७ ॥
प्रलये सर्वजगतो मदभिन्नैव तिष्ठति ।
प्राणिकर्मपरीपाकवशतः पुनरेव हि ॥ ६८ ॥
रूपं तदेवमव्यक्तं व्यक्तीभावमुपैति च ।
अन्तर्मुखा तु यावस्था सा मायेत्यभिधीयते ॥ ६९ ॥
बहिर्मुखा तु या माया तमःशब्देन सोच्यते ।
बहिर्मुखात्तमोरूपाज्जायते सत्त्वसम्भवः ॥ ७० ॥
रजोगुणस्तदैव स्यात्सर्गादौ सुरसत्तम ।
गुणत्रयात्मकाः प्रोक्ता ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ ७१ ॥
रजोगुणाधिको ब्रह्मा विष्णुः सत्त्वाधिको भवेत् ।
तमोगुणाधिको रुद्रः सर्वकारणरूपधृक् ॥ ७२ ॥
स्थूलदेहो भवेद्‌ब्रह्मा लिङ्‌गदेहो हरिः स्मृतः ।
रुद्रस्तु कारणो देहस्तुरीया त्वहमेव हि ॥ ७३ ॥
साम्यावस्था तु या प्रोक्ता सर्वान्तर्यामिरूपिणी ।
अत ऊर्ध्वं परं ब्रह्म मद्‌रूपं रूपवर्जितम् ॥ ७४ ॥
निर्गुणं सगुणं चेति द्विधा मद्‌रूपमुच्यते ।
निर्गुणं मायया हीनं सगुणं मायया युतम् ॥ ७५ ॥
साहं सर्वं जगत्सृष्ट्वा तदन्तः सम्प्रविश्य च ।
प्रेरयाम्यनिशं जीवं यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥ ७६ ॥
सृष्टिस्थितितिरोधाने प्रेरयाम्यहमेव हि ।
ब्रह्माणं च तथा विष्णुं रुद्रं वै कारणात्मकम् ॥ ७७ ॥
मद्‍भयाद्वाति पवनो भीत्या सूर्यश्च गच्छति ।
इन्द्राग्निमृत्यवस्तद्वत्साहं सर्वोत्तमा स्मृता ॥ ७८ ॥
मत्प्रसादाद्‍भवद्‌भिस्तु जयो लब्धोऽस्ति सर्वथा ।
युष्मानहं नर्तयामि काष्ठपुत्तलिकोपमान् ॥ ७९ ॥
कदाचिद्देवविजयं दैत्यानां विजयं क्वचित् ।
स्वतन्त्रा स्वेच्छया सर्वं कुर्वे कर्मानुरोधतः ॥ ८० ॥
तां मां सर्वात्मिकां यूयं विस्मृत्य निजगर्वतः ।
अहङ्‌कारावृतात्मानो मोहमाप्ता दुरन्तकम् ॥ ८१ ॥
अनुग्रहं ततः कर्तुं युष्मद्देहादनुत्तमम् ।
निःसृतं सहसा तेजो मदीयं यक्षमित्यपि ॥ ८२ ॥
अतः परं सर्वभावैर्हित्वा गर्वं तु देहजम् ।
मामेव शरणं यात सच्चिदानन्दरूपिणीम् ॥ ८३ ॥
व्यास उवाच
इत्युक्त्या च महादेवी मूलप्रकृतिरीश्वरी ।
अन्तर्धानं गता सद्यो भक्त्या देवैरभिष्टुता ॥ ८४ ॥
ततः सर्वे स्वगर्वं तु विहाय पदपङ्‌कजम् ।
सम्यगाराधयामासुर्भगवत्याः परात्परम् ॥ ८५ ॥
त्रिसन्ध्यं सर्वदा सर्वे गायत्रीजपतत्पराः ।
यज्ञभागादिभिः सर्वे देवीं नित्यं सिषेविरे ॥ ८६ ॥
एवं सत्ययुगे सर्वे गायत्रीजपतत्पराः ।
तारहृल्लेखयोश्चापि जपे निष्णातमानसाः ॥ ८७ ॥
न विष्णूपासना नित्या वेदेनोक्ता तु कुत्रचित् ।
न विष्णुदीक्षा नित्यास्ति शिवस्यापि तथैव च ॥ ८८ ॥
गायत्र्युपासना नित्या सर्ववेदैः समीरिता ।
यया विना त्वधःपातो ब्राह्मणस्यास्ति सर्वथा ॥ ८९ ॥
तावता कृतकृत्यत्वं नान्यापेक्षा द्विजस्य हि ।
गायत्रीमात्रनिष्णातो द्विजो मोक्षमवाप्नुयात् ॥ ९० ॥
कुर्यादन्यन्न वा कुर्यादिति प्राह मनुः स्वयम् ।
विहाय तां तु गायत्रीं विष्णूपास्तिपरायणः ॥ ९१ ॥
शिवोपास्तिरतो विप्रो नरकं याति सर्वथा ।
तस्मादाद्ययुगे राजन् गायत्रीजपतत्पराः ।
देवीपदाम्बुजरता आसन्सर्वे द्विजोत्तमाः ॥ ९२ ॥


देवांचा गर्वपरिहार

जनमेजय म्हणाला, ''हे भगवान, हे सर्वधर्मज्ञ, द्विजांसाठी शक्तीची उपासना सांगितली आहे. त्रिकाल संध्या व इतर उपासना नित्य असताना द्विज दुसर्‍या देवांची उपासना का करतात ? कोणी विष्णुभक्त, कोणी गणपतिभक्त, कोणी कापालिक, चीन्मार्ग अवलंबणारे, वल्कलधारी, दिगंबर, बौद्ध, चार्वाक वगैरे लोक वेदावर श्रद्धा नसलेले दिसून येतात. हे ब्रह्मन्, याचे कारण काय ? तार्किक पंडित वेदशास्त्रहीन असतात. आपल्या कल्याणाची इच्छा सर्वच करीत असतात. आपण मणिद्वीपाविषयी सांगितले. पण ते स्थान कसे आहे हे मला सांगा.
व्यास म्हणाले, ''हे राजा, तू उत्तम व समयोचित् प्रश्न विचारलास. तुझी वेदांवर श्रद्धा आहे.''
पूर्वी मदोन्मत्त दैत्यांनी देवांशी युद्ध केले. ते युद्ध शंभर वर्षे चालू होते. त्यात विविध प्रकारची शस्त्रास्त्रे उपयोगात आणली गेली. पराशक्तीच्या कृपेमुळे देवांनी ते जगाचा लय करणारे युद्ध जिंकले. दैत्य पाताळात गेले. तेव्हा देव अभिमानाने आपल्या पराक्रमाचे स्वतःच वर्णन करू लागले.
अहो, आम्ही इतके श्रेष्ठ असताना आमचा जय का होणार नाही ? आम्हीच सृष्टी, स्थिती, लय करतो. मग त्या दैत्यांची काय कथा ? ते शक्तीचा प्रभाव विसरले.
त्याच वेळी जगदंबा यक्षरूपाने प्रकट झाली. ते कोटीसूर्याप्रमाणे तेजस्वी, देदीप्यमान, हस्तपादरहित असे अपूर्व ध्यान पाहून देव आश्चर्ययुक्त झाले. 'हे काय आहे ?' असे विचारू लागले. हे दैत्याचे कृत्य असावे. अथवा ही मोठी मायाच असावी असा त्यांनी विचार केला. त्या यक्षाजवळ जाऊन त्याची विचारपूस करावी म्हणून देवेंद्र अग्नीला म्हणाला, ''हे अग्ने, तूच आमचे मुख आहेस. तू जा व यक्ष कोण आहे ते विचार. ''
अग्नी सत्वर त्या यक्षाजवळ गेला. तेव्हा यक्षाने विचारले, ''तू कोण आहेस ? तुझे शौर्य कसे आहे हे मला सांग.''
तेव्हा अग्नी म्हणाला, ''मी अग्नी असून मलाच जातवेदा म्हणतात. मी सर्व विश्व जाळू शकतो.''
ते ऐकून यक्षाने अग्नीसमोर एक गवताची काडी टाकली. ''तुझी एवढी दहनशक्ती असेल तर हे गवत जाळ.'' अग्नीने ते गवत जाळण्याचा खूप प्रयत्न केला. पण गवत जळले नाही. तेव्हा तो देवांकडे परत गेला. त्याने सर्व वृत्तांत देवांना सांगितला. तेव्हा देवेंद्राने वायूस तीच कामगिरी सांगितली. तो म्हणाला, ''हे वायो, तुझ्यामुळेच सर्व जग ओवले आहे. तूच सर्वांचा प्राण व शक्ती धारण करणारा आहेस. तुझ्याशिवाय त्या यक्षास जाणणारा दुसरा कोणी नाही.'' त्या गौरवयुक्त भाषणाने वायू वेगाने यक्षाजवळ गेला. यक्षाने मृदु स्वरात विचारले, ''तू कोण ? तुझी शक्ती किती आहे ते सांग.''
वायु गर्वाने म्हणाला, ''मी मातरिश्वा वायु आहे. सर्वांना चलन व ग्रहण करण्याची माझ्यात शक्ती आहे. माझ्या क्रियेमुळेच सर्व जग चलनवलन करते.''
ते ऐकून परम तेज म्हणाले, ''हे तृण तुझ्या इच्छेला येईल तिकडे ने.'' तेव्हा वायूने त्या गवतास हलविण्यासाठी सर्व शक्ती लावली, पण ते हलले नाही. तेव्हा तोही लज्जित झाला. त्याने इंद्राकडे जाऊन सर्व वृत्तांत निवेदन केला. तो खरोखरच असामान्य व दारुण यक्ष असावा असा विचार करून सर्व देव इंद्राला म्हणाले, ''तू देवांचा राजा आहेस. म्हणून तूच आता त्याला समजून घे.''
तेव्हा इंद्र गर्वाने त्या यक्षाजवळ गेला. त्याचवेळी इंद्रासमक्ष ते दिव्य तेज गुप्त झाले. त्या यक्षाशी भाषण करायला न मिळाल्यामुळे इंद्रही लज्जित झाला. तो स्वतःला तुच्छ लेखू लागला. त्याने विचार केला, 'आता देवसभेत जाऊन देवांना काय सांगावे ?' त्यापेक्षा देहत्याग केलेला बरा. कारण मान हेच श्रेष्ठ धन होय. तो नष्ट होण्यापेक्षा देह टाकलेला बरा. असा विचार करून गर्वरहित झालेला इंद्र तेथेच राहू लागला. तो ईश्वरास शरण गेला. तेव्हा आकाशवाणी झाली. ''हे इंद्रा, मायाबीज मंत्राचा जप कर व सुखी हो.
ते ऐकून इंद्राने निराहार राहून एक लक्ष वर्षे मायाबीज मंत्राचा जप केला.
तेव्हा चैत्र नवमीस मध्यान्हसमयी तेच पूर्वीचे तेज त्याच ठिकाणी प्रकट झाले. त्या तेजोमंडलात नवयौवना, जास्वंदीच्या फुलाप्रमाणे कांती असलेली, चंद्राप्रमाणे तेजस्वी, वस्त्रातून स्तनद्वय व्यक्त होत होते अशी चतुर्भुज, पाश- अंकुश- अभय, वरदांनी युक्त, रमणीय, कोमल, कल्याणरूप, इष्टदायी, सर्वांची जननी, विविध अलंकारांनी मंडित, त्रिनेत्रा, केसात मोगर्‍याची पुष्पे माळलेली आहेत अशी प्रसतन्नमुखी, मदनाप्रमाणे सुंदर रक्तवस्त्र परिधान केलेली, रक्तचंदनाची उटी लावलेली अशी करुणामूर्ति सर्व कारणंचे कारण असलेली, शिवा-उमा या नावाने विख्यात असलेली देवी इंद्राने पाहिली.
त्यावेळी इंद्र सद्‌गदित झाला. त्याने जगदीश्वरीला प्रणाम केला. भक्तीमुळे तो नतमस्तक झाला होता. इंद्राने तिची विविध स्तोत्रांनी स्तुती केली. तो म्हणाला, ''हे रूप कोणाचे आहे ? हे सुंदरी, तू येथे का आलीस ?''
इंद्राचे बोलणे ऐकून ती करुणादेवी म्हणाली, ' 'हे सर्व माझेच रूप आहे. तेच सर्वाधारभूत, सर्वसाक्षी, उपद्रवशून्य आहे. सर्व वेद ज्या पदांचे वर्णन करतात, तपे ज्यांचा निर्देश करतात, ते पद आता तुला सांगते.
ॐ हे एकाक्षरी ब्रह्म आहे. तेच र्‍हीं मय आहे. ही दोन बीजे म्हणजे माझा मंत्रच आहेत. कारण मीच माया व ब्रह्म या दोन भागांनी युक्त असे जग निर्माण करते. त्यातील एक भाग सच्चिदानंदरूप आहे. दुसरा मायप्रकृति असा आहे. माया हीच श्रेष्ठ शक्ती असून मीच ती मायायुक्त देवी आहे.
चंद्राच्या चांदण्याप्रमाणे माझी शक्ती अभिन्न आहे. सर्व जगाचा लय होतो तेव्हा ही मद्‌रूप होते. पुन्हा प्राणांचा परिपाक झाला म्हणजे ती आपले रूप व्यक्त करते. अंतर्मुख अवस्थेलाच माया म्हणतात. बहिर्मुख होऊन कार्य करणार्‍या मायेस तम म्हणतात. बहिर्मुख तम मायेपासून सत्त्वाची निर्मिती होते. रजोगुणही सृष्टीच्या आरंभकालीच उत्पन्न होतो. ब्रह्मा-विष्णु-महेश्वर हे त्रिगुणात्मक आहेत.
हे सुरेश्वरा, ब्रह्मदेव स्थूलदेह, हरी लिंगदेह व रुद्र कारणशरीर होय. तुरीयावस्थाही मीच आहे. तीन गुणांची साम्यावस्था ही माझी उपाधी आहे. त्यापुढे परब्रह्म आहे. तेच रूपरहित माझे स्वरूप होय. माझे रूप सगुण व निर्गुण असे दोन प्रकारचे आहे. मायारहित रूप म्हणजे निर्गुण व मायेसह रूप म्हणजे सगुण होय. अशी मी जग उत्पन्न करणारी माया असून मीच सर्व प्राण्यांना कर्माची प्रेरणा देत असते.
माझ्या भीतीने वारा वाहतो, सूर्य अंतरिक्षात गमन करतो. इंद्र, अग्नी, मृत्यु वगैरे सर्वजण आपापली कामे करतात. म्हणून मला सर्वोत्तम म्हणतात. मी प्रसन्न झाल्यामुळेच तुम्हाला युद्धात जय मिळाला. लाकडी बाहुल्यांप्रमाणे मी तुम्हाला नाचविते. केव्हा देवांचा तर केव्हा दैत्यांचा जय मीच कर्मानुरोधाने करते. पण अशा देवीस तुम्ही विसरलात व अहंकारी झालात. मोहामुळे तुमचा विवेक आच्छादित झाला. म्हणून तुमचे कल्याण व्हावे या हेतूने मी तुमच्यावरील तेज बाहेर काढून यक्षरूपाने दाखविले. तेव्हा आता गर्व सोडून तुम्ही भक्तीने मला शरण जा. कारण मीच सच्चिदानंदरूपिणी आहे.''
ती मूलप्रकृती देवी तत्काल गुप्त झाली. इकडे देवही गर्वाचा त्याग करून भगवतीची सेवा करू लागले. तिन्ही संध्यासमयी ते गायत्री जप करू लागले. अशाप्रकारे सत्ययुगामध्ये सर्वजण गायत्री जपात तत्पर राहू लागले. ॐकार व हृल्लेखा यांमध्ये ते मनाने तल्लीन झाले.
विष्णूची नित्य उपासना आहे असे वेदांनीही कुठे सांगितले नाही. त्याचप्रमाणे विष्णू व शंकर यांच्या उपासनेची दीक्षा नित्य नाही. पण गायत्रीउपासना मात्र वेदोक्त व नित्य आहे. तिच्यावाचून अधःपात होतो.
''गायत्री उपासनेमुळे ब्राह्मण कृतकृत्य होतो. त्याला इतर कसलीही अपेक्षा नसते. गायत्रीमंत्रात तादात्म्य पावलेला द्विज मुक्त होतो. मग तो अन्य उपासना करो वा न करो.'' असे मनूने स्वतः च म्हटले आहे. अशा गायत्रीस सोडून जो एकचित्ताने विष्णूची किंवा शिवाची उपासना करील तो नरकास जाईल. म्हणून हे राजा, पहिल्या युगात सर्व ब्राह्मणश्रेष्ठ गायत्रीजपामध्ये तल्लीन झाले होते व देवीच्या पदकमली एकाग्र झाले होते.




इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां सहितायां
द्वादशस्कन्धे पराशक्तेराविर्भाववर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥

अध्याय आठवा समाप्त

GO TOP