श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
सप्तमः स्कन्धः
सप्तमोऽध्यायः


रेवतस्य रेवतीवरार्थं ब्रह्मलोकगमनवर्णनम्

व्यास उवाच -
दत्ते ग्रहे तु राजेन्द्र वासवः कुपितौ भृशम् ।
प्रोवाच च्यवनं तत्र दर्शयन्बलमात्मनः ॥ १ ॥
मा ब्रह्मबन्धो मर्यादामिमां त्वं कर्त्तुमर्हसि ।
वधिष्यामि द्विषन्तं त्वां विश्वरूपमिवाऽपरम् ॥ २ ॥
च्यवन उवाच -
मावमंस्था महात्मानौ रूपद्रविणवर्चसा ।
यौ चक्रतुर्मां मघवन् वृन्दारकमिवापरम् ॥ ३ ॥
ऋते त्वां विबुधाश्चान्ये कथं वाददते ग्रहम् ।
अश्विनावपि देवेन्द्र देवौ विद्धि परन्तपौ ॥ ४ ॥
इन्द्र उवाच -
भिषजौ नार्हतः कामं ग्रहं यज्ञे कथञ्चन ।
यदि दित्ससि मन्दात्मन् शिरश्छेत्स्यामि साम्प्रतम् ॥ ५ ॥
व्यास उवाच
अनादृत्य तु तद्वाक्यं वासवस्य च भार्गवः ।
ग्रहं तु ग्राहयामास भर्त्सयन्निव तं भृशम् ॥ ६ ॥
सोमपात्रं यदा ताभ्यां गृहीतं तु पिपासया ।
समीक्ष्य बलभिद्देव इदं वचनमब्रवीत् ॥ ७ ॥
आभ्यमर्थाय सोमं त्वं ग्राहयिष्यसि चेत्स्वयम् ।
वज्रं तु प्रहरिष्यामि विश्वरूपमिवापरम् ॥ ८ ॥
वासवेनैवमुक्तस्तु भार्गवश्चातिगर्वितः ।
जग्राह विधिवत्सोममश्विभ्यामतिमन्युमान् ॥ ९ ॥
इन्द्रोऽपि प्राक्षिपत्कोपाद्‌वज्रमस्मै स्वमायुधम् ।
पश्यतां सर्वदेवानां सूर्यकोटिसमप्रभम् ॥ १० ॥
प्रेरितं चाशनिं प्रेक्ष्य च्यवनस्तपसा ततः ।
स्तम्भयामास वज्रं स शक्रस्यामिततेजसः ॥ ११ ॥
कृत्यया स महाबाहुरिन्द्रं हन्तुमिहोद्यतः ।
जुहावाग्नौ श्रुतं हव्यं मन्त्रेण मुनिसत्तमः ॥ १२ ॥
तत्र कृत्या समुत्पन्ना च्यवनस्य तपोबलात् ।
प्रबलः पुरुषः क्रूरो बृहत्कायो महासुरः ॥ १३ ॥
मदो नाम महाघोरो भयदः प्राणिनामिह ।
शरीरे पर्वताकारस्तीक्ष्णदंष्ट्रो मयानकः ॥ १४ ॥
चतस्रश्चायता दंष्ट्रा योजनानां शतं शतम् ।
इतरे त्वस्य दशना बभूवुर्दशयोजनाः ॥ १५ ॥
बाहू पर्वतसंकाशावायतौ क्रूरदर्शनौ ।
जिह्वा तु भीषणा क्रूरा लेलिहाना नभस्तलम् ॥ १६ ॥
ग्रीवा तु गिरिशृङ्गाभा कठिना भीषणा भृशम् ।
नखा व्याघ्रनखप्रख्याः केशाश्चातीवभीषणाः ॥ १७ ॥
शरीरं कज्जलाभं च तस्य चास्यं भयानकम् ।
नेत्रे दावानलप्रख्ये भीषणेऽतिभयानके ॥ १८ ॥
हनुरेका स्थिता तस्य भूमावेका दिवं गता ।
एवंविधः समुत्पन्नो मदो नाम बृहत्तनुः ॥ १९ ॥
तं विलोक्य सुराः सर्वे भयमाजग्मुरंहसा ।
इन्द्रोऽपि भयसंत्रस्तो युद्धाय न मनो दधे ॥ २० ॥
दैत्योऽपि वदने कामं वज्रमादाय संस्थितः ।
व्याप्तं नभो घोरदृष्टिर्ग्रसन्निव जगत्त्रयम् ॥ २१ ॥
स भक्ष्ययिष्यन्संक्रुद्धः शतक्रतुमुपाद्रवत् ।
चक्रुशुश्च सुराः सर्वे हा हताः स्मेति संस्थिताः ॥ २२ ॥
इन्द्रः स्तम्भितबाहुस्तु मुमुक्षुर्वज्रमन्तिकात् ।
न शशाक पविं तस्मिन्प्रहर्तुं पाकशासनः ॥ २३ ॥
वज्रहस्तः सुरेशानस्तं वीक्ष्य कालसन्निभम् ।
सस्मार मनसा तत्र गुरुं समयकोविदम् ॥ २४ ॥
स्मरणादाजगामाशु बृहस्पतिरुदारधीः ।
गुरुस्तत्समयं दृष्ट्वा विपत्तिसदृशं महत् ॥ २५ ॥
विचार्य मनसा कृत्यं तमुवाच शचीपतिम् ।
दुःसाध्योऽयं महामन्त्रैस्त्वयं वज्रेण वासव ॥ २६ ॥
असुरो मदसंज्ञस्तु यज्ञकुण्डात्समुत्थितः ।
तपोबलमृषेः सम्यक् च्यवनस्य महाबलः ॥ २७ ॥
अनिवार्यो ह्ययं शत्रुस्त्वया देवैस्तथा मया ।
शरणं याहि देवेश च्यवनस्य महात्मनः ॥ २८ ॥
स निवारयिता नूनं कृत्यामात्मकृतां किल ।
न निवारयितुं शक्ताः शक्तिभक्तरुषं क्वचित् ॥ २९ ॥
व्यास उवाच -
इत्युक्तो गुरुणा शक्रस्तदागच्छन्मुनिं प्रति ।
प्रणम्य शिरसा नम्रः तमुवाच भयान्वितः ॥ ३० ॥
क्षमस्व मुनिशार्दूल शमयासुरमुद्यतम् ।
प्रसन्नो भव सर्वज्ञ वचनं ते करोम्यहम् ॥ ३१ ॥
सोमार्हावश्विनावेतावद्यप्रभृति भार्गव ।
भविष्यतः सत्यमेतद्वचो विप्र प्रसीद मे ॥ ३२ ॥
मिथ्या ते नोद्यमो ह्येष भवत्येव तपोधन ।
जाने त्वमपि धर्मज्ञ मिथ्या नैव करिष्यसि ॥ ३३ ॥
सोमपावश्विनावेतौ त्वत्कृतौ च सदैवे हि ।
भविष्यतश्च शर्यातेः कीर्तिस्तु विपुला भवेत् ॥ ३४ ॥
मया यद्धि कृतं कर्म सर्वथा मुनिसत्तम ।
परीक्षार्थं तु विज्ञेयं तव वीर्यप्रकाशनम् ॥ ३५ ॥
प्रसादं कुरु मे ब्रह्मन् मदं संहर चोत्थितम् ।
कल्याणं सर्वदेवानां तथा भूयो विधीयताम् ॥ ३६ ॥
एवमुक्तस्तु शक्रेण च्यवनः परमार्थवित् ।
संजहार तपः कोपं समुत्पन्नं विरोधजम् ॥ ३७ ॥
देवमाश्वास्य संविग्नं भार्गवस्तु मदं ततः ।
व्यभजत्स्त्रीषु पानेषु द्यूतेषु मृगयासु च ॥ ३८ ॥
मदं विभज्य देवेन्द्रमाश्वास्य चकितं भिया ।
संस्थाप्य च सुरान्सर्वान्मखं तस्य न्यवर्तयत् ॥ ३९ ॥
ततस्तु संस्कृतं सोमं वासवाय महात्मने ।
अश्विभ्यां सर्वधर्मात्मा पाययामास भार्गवः ॥ ४० ॥
एवं तौ च्यवनेनार्यावश्विनौ रविपुत्रकौ ।
विहितौ सोमपौ राजन् सर्वथा तपसो बलात् ॥ ४१ ॥
सरस्तदपि विख्यातं जातं यूपविमण्डितम् ।
आश्रमस्तु मुनेः सम्यक् पृथिव्यां विश्रुतोऽभवत् ॥ ४२ ॥
शर्यातिरपि सन्तुष्टो ह्यभवत्तेन कर्मणा ।
यज्ञं समाप्य नगरे जगाम सचिवैर्वृतः ॥ ४३ ॥
राज्यं चकार धर्मज्ञो मनुपुत्रः प्रतापवान् ।
आनर्तस्तस्य पुत्रोऽभूदानर्ताद्‌रेवतोऽभवत् ॥ ४४ ॥
सोऽन्तःसमुद्रे नगरीं विनिर्माय कुशस्थलीम् ।
आस्थितोऽभुङ्क्त विषयानानर्तादीनरिन्दमः ॥ ४५ ॥
तस्य पुत्रशतं जज्ञे ककुद्मिज्येष्ठमुत्तमम् ।
पुत्री च रेवती नाम्ना सुन्दरी शुभलक्षणा ॥ ४६ ॥
वरयोग्या यदा जाता तदा राजा च रेवतः ।
चिन्तयामास राजेन्द्रो राजपुत्रान्कुलोद्‌भवान् ॥ ४७ ॥
रैवतं नाम च गिरिमाश्रितः पृथिवीपतिः ।
चकार राज्यं बलवानानर्तेषु नराधिपः ॥ ४८ ॥
विचिन्त्य मनसा राजा कस्मै देया मया सुता ।
गत्वा पृच्छामि ब्रह्माणं सर्वज्ञं सुरपूजितम् ॥ ४९ ॥
इति सञ्चिन्त्य भूपालः सुतामादाय रेवतीम् ।
ब्रह्मलोकं जगामाशु प्रष्टुकामः पितामहम् ॥ ५० ॥
यत्र देवाश्च यज्ञाश्च छन्दांसि पर्वतास्तथा ।
अब्धयः सिद्धगन्धर्वाः दिव्यरूपधराः स्थिताः ॥ ५१ ॥
ऋषयः सिद्धगन्धर्वाः पन्नगाश्चारणास्तथा ।
तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे स्तुवन्तश्च पुरातनाः ॥ ५२ ॥


अश्विनीकुमार सोमपायी होतात ! -

देवराज इंद्राला हा अपमान सहन झाला नाही. तो अत्यंत संतप्त होऊन म्हणाला, "हे च्यवनभार्गवा, हे ब्रह्मवधो, अजूनही तू देवांची अमर्यादा करू नकोस. नाहीतर तू देवांचा द्वेष करतोस असेच आम्ही समजू व देवांचा द्वेष करणार्‍या तुझा मी निश्चितपणे वध करीन."

च्यवनभार्गवही आता हट्टास पेटले होते. त्यांनी इंद्राला विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर इंद्राला देता आले नाही. अश्विनीकुमारांना सोमपानास पात्र न होण्याचे कारण इंद्राजवळ नव्हते. तो फक्त संतापाने लाल झाला होता. च्यवनभार्गव म्हणाले, "हे देवेंद्रा, ह्या अश्विनी कुमारांनी प्रत्यक्षात माझा कायापालट करून मला देवाप्रमाणे रूपयौवनसंपन्न केले आहे. त्यांचा तू अपमान करू नकोस. हे सुरश्रेष्ठा, तूच फक्त सोमग्रह करीत नाहीस. इतर देव मात्र सोमाग्रहाचा स्वीकार निश्चिंत मनाने करीत आहेत. हे अश्विनीकुमारही देवच असून तेही शत्रूनाशक आहेत. मग अशा सूर्यपुत्रांना सोमपानाचा अधिकार का नसावा ? हे इंद्रा काहीही झाले तरी मी यांना सोमपान करवणारच हे तू नीट ध्यानात घे."

इंद्र तिरस्काराने व चिडून म्हणाला, "हे मंदबुद्धे महर्षे, अरे खरोखर यज्ञात वैद्य हे सोमपानाला योग्य नसतात. तेव्हा यांना सोमपान करवून तू विनाकारण आमची इच्छा डावलत आहेस व वृथा आमचा रोष पत्करत आहेस. तेव्हा तुझा हा उद्दामपणा पाहून मी आताच तुझा वध करीन हे समजून अस. आता तुला प्रायःश्चित दिल्याविना मी रहाणार नाही." इंद्र त्वेषाने बोलत होता.

पण च्यवनमुनींनी इंद्राच्या भाषणाची यत्किंचितही तमा बाळगली नाही. उलट इंद्राचा अत्यंत तीव्रतेने तिरस्कार करून त्याची निर्भर्त्सना केली आणि स्वस्थ मनाने त्याने श्विनीकुमारांजवळ जाऊन त्यांना सोमपात्र दिले. अश्विनिकुमारांनी आपल्या हातात ते सोमपात्र घेतल्याचे पाहून बलदैत्याचा नाश करणारा तो देवेंद्र च्यवन मुनीना म्हणाला, हे च्यवना, केवळ स्वार्थांध होऊन तू हे काय करीत आहेस ? स्वतःच्या स्वार्थासाठी जर तू हे कृत्य केलेस तर तुला दुसरा विश्वरूपच समजून मी तुझ्यावर माझे शत्रूनाशक वज्र खचितच सोडून प्रहार करीन." पण तरीही च्यवनभार्गवाने इंद्राचे काही न ऐकता अश्विनीकुमारांकडून यथाविधी सोम घेवविला. त्याचवेळी इंद्राने आपले प्रभावी व तेजस्वी वज्र सर्वांसमक्ष च्यवनभर्गावावर उगारले. पण आपल्या महातपश्चर्येच्या सामर्थ्यावर च्यवनाने त्या वज्राचे स्तंभन केले आणि तो महापराक्रमी तपस्वी च्यवन कृत्येच्या साह्याने इंद्राचाही वध करण्यास प्रवृत्त झाला. शिजवलेल्या हविर्द्रव्याचा त्याने अग्नीमध्ये मंत्र म्हणून होम केला.

च्यवनाच्या मंत्र व तपसामर्थ्याने तेथे एक कृत्या उत्पन्न झाली व तिच्याबरोबर एक मद नावाचा महाबलाढ्य असा दैत्य अवतीर्ण झाला. तो शरीराने अत्यंत धिप्पाड व बलवान व क्रूर होता. सर्व प्राण्यांना भय निर्माण करण्याचे सामर्थ्य त्याच्या ठिकाणी होते. त्याच्या सर्व दाढा अत्यंत तीक्ष्ण होत्या. त्यापैकी चार दाढा तर शंभर योजनेपर्यंत लांब होत्या व बाकीचे दात दहा योजने लांब होते. त्याचे हात पर्वताप्रमाणे पुष्ट होते. त्याचा चेहरा कमालीचा उग्र व लांबरुंद होता. त्याची अत्यंत अद्‌भुत अशी भयंकर जिव्हा आकाश चाटीत होती. पर्वताच्या शिखराप्रमाणे उंच असलेली त्याची मान अत्यंत कठीण होती. त्याची नखे वाघापेक्षाही तीक्ष्ण होती तर केस अत्यंत भयाकारी होते. काजळासारख्या काळ्याकभिन्न देहावरील ते महाभयंकर मुख विक्राळ भासत होते. नेत्रात जणू काय दावाग्नीच भडकला होता. त्याचा एक ओठ आकाशात भिडला होता तर दुसरा जमिनीवर लोंबत असून खालपर्यंत टेकला होता. अशाप्रकारचा तो महाभयंकर असुर त्या ठिकाणी प्राप्त झाला होता.

त्याचा तो अक्राळविक्राळ देह पाहून सर्व देव तर भयभीत झालेच, पण इंद्रालाही त्याच्याबरोबर युद्ध करावे की नाही असा संभ्रम पडून त्याच्या मनात भीती, उत्पन्न झाली. त्या महाभयंकर राक्षसाने प्रथम इंद्राचे वज्र गिळून टाकले व अत्यंत निर्भय होऊन तो इंद्रालाही गिळून टाकण्याच्या पवित्र्यात इंद्रासमोर प्राप्त झाला. आकाश व्यापलेल्या त्या दैत्याने अत्यंत अघोर दृष्टीने इंद्राकडे पाहिले. तो आता सर्व तिन्ही लोक गिळून टाकतो की काय अशी भीती सर्वांच्या मनात उत्पन्न झाली. अत्यंत संतप्त होऊन तो प्रलयकारी दैत्य इंद्रावर धावून गेला. त्याचवेळी सर्व देव, "अरेरे, घात झाला" असे म्हणून आक्रोश करू लागले.

इंद्राने दुसरे वज्र राक्षसावर सोडण्याचा विचार केला, पण त्याच्या हाताचे स्तंभन झाल्यामुळे हाताची हालचाल होईना. इंद्राचे सामर्थ्यच लयाला गेले. त्या कालदैत्याला नीट अवलोकन करताच प्राप्तकाळ हा महाभयंकर व कठीण आला हे त्याने ओळखले व आपल्या गुरूचे स्मरण करून मनात गुरूची स्तुती केली.

बृहस्पति गुरूची स्तुती करताच तो त्वरेने तेथे प्राप्त झाला. तो इंद्रावर महाभयंकर प्रसंग ओढावला असल्याचे त्याच्या लक्षात आले. आता काय करावे याचा विचार करून तो इंद्राला म्हणाला, "हे सुरश्रेष्ठा इंद्रा, कोणत्याही अस्त्राने अथवा तुझ्यानेही याचा नाश होणे शक्य नाही. प्रत्यक्ष यज्ञकुंडातून हा मददैत्य निर्माण झाला असून महर्षी च्यवन मुनींच्या तपःसामर्थ्याची ही साक्षच आहे. तेव्हा याचे निवारण वज्राने होणार नाही.

तु इतर देवांसह या भयंकर शत्रूचा नाश करूच शकणार नाहीस. म्हणून सांप्रत वेळ बरी नाही. तू आता त्या महापराक्रमी च्यवनभार्गवांनाच शरण जाणे इष्ट आहे. त्यांच्याच मंत्रसामर्थ्याने हा दैत्य उत्पन्न झाला. हा मुनी आदिमाया जी देवी भगवती तिचा निःसीम उपासक आहे. तेव्हा अशा या महाशक्ती देवीच्या भक्ताचा क्रोध निवारण करण्यास देव असमर्थ आहेत. केवळ त्या देवीच्या उपासनेमुळेच याला एवढे सामर्थ्य प्राप्त झाले आहे."

गुरूचे हे भाषण ऐकून आता दुसरा उपाय नही हे समजताच इंद्र अत्यंत भयभीत होऊन च्यवन मुनीपुढे येऊन उभा राहिला. अत्यंत नम्र भावाने इंद्राने च्यवनमुनींना साष्टांगर नमस्कार घातला व तो विनंतीच्या सुरात मुनीला म्हणाला, "हे मुनीश्रेष्ठा, मला क्षमा करा आणि आपणच निर्माण केलेल्या या असुरापासून माझे रक्षण करा. हे सर्वज्ञा, मी आपल्या आज्ञेत रहाण्यास तयार आहे. पण आपण प्रसन्न होऊन या महादैत्याचे निवारण करा. हे धर्मपरायणा, हे तपोनिधे आपण केलेला प्रयत्‍न कधी व्यर्थ जाणार नाही. आपल्या हातून व्यर्थ जाणारे कर्म कदापीही होणार नाही हे मी जाणतो तेव्हा आपण माझे संकट निवारण करा. हे महाभाग, आपल्या इच्छेप्रमाणे हे अश्विनीकुमार उभयता पुढे नित्यसोमपायी होतीलच. पण आपला श्वशूर शर्याति राजा याचीही अपार कीर्ति होईल.

हे मुनिवर्य, केवळ आपल्या तपश्चर्येचे सामर्थ्य अजमावावे म्हणूनच मी हे कर्म केले. आज आपले बल प्रत्ययाला आले. मी आपल्या बलाची परीक्षा घेतली मला क्षमा करा आणि मजवर कृपादृष्टी ठेवून या मददैत्याचा संहार करा. त्यामुळे देवांचे सर्वथैव कल्याणच होणार आहे आपण देवांचे कल्याण करण्यास सांप्रत समर्थ आहात.

अखेर इंद्र शरण आलेला पाहून त्या परमार्थ तत्पर दयाळ च्यवनाने इंद्राला धीर दिला आणि त्या दैत्याचे आपल्या मंत्रसामर्थ्या तत्काळ दमन केले. त्या भार्गवाने तो मद स्त्रिया, मद्य, द्यूत व मृगया यांचे ठिकाणी विभागला. असे मदाचे विभाग करून च्यवनाने इंद्राचे भय नाही केले. सर्व देवांनाही हायसे वाटल्यावर राजा शर्यातीचा यज्ञ पूर्ण झाला.

या यज्ञात भार्गव मुनींनी आपल्या तपोबलानें महात्म्या इंद्राला व अश्विनीकुमारांना सोम अर्पण केला. ते सूर्यपुत्र, आर्य अश्विनीकुमार, च्यवनाच्या तपोबलाने सोमपायी झाले. ते सरोवरही यज्ञामुळे भूषित होऊन च्यवनमुनींच्या आश्रमाची सर्व पृथ्वीवर ख्याती झाली. राजा शर्याति तर च्यवनभार्गवावर अत्यंत संतुष्ट झाला व अभिमानाने आपल्या सचिवांसह नगराकडे निघून गेला. मनुपुत्र शर्यातीने धर्मतत्पर राहून अनेक वर्षे राज्याचा उपभोग घेतला. पुढे त्याला आनर्त नावाचा पुत्र झाला. आनर्तास रेवत नावाचा पुत्र झाला. रेवताने शत्रूचा नाश करून समुद्रामध्ये कुशस्थली नावाची सुंदर नगरी उभारून तो तेथे वास्तव्य करून राहिला. आपल्या पित्याच्या नावाने सिद्ध असलेल्या आनर्त प्रभृती देशांवर त्याने पुष्कळ काळपर्यंत राज्य केले. रेवत पर्वताच्या आश्रयाने राजाने सर्व देशांवर राज्य केले.

रेवताला शंभर पुत्र झाले. त्याचा ककुघ्नि नावाचा जेष्ठ पुत्र होता, तसेच सर्वलक्षणसंपन्न अशी रेवती नावाची कन्या होती. कन्या उपवर झाल्यावर रेवत राजा तिजसाठी योग्य वराचा विचार करू लागला.

कन्या कोणाला द्यावी याविषयी त्याने पुष्कळ विचार केला, पण शेवटी देवमान्य ब्रह्मदेवाकडे जाण्याचे ठरवून तो रेवतीसह ब्रह्मलोकी गेला.

ब्रह्मलोकी देव, यज्ञ, छंद, पर्वत, नद्या, समुद्र साक्षात दिव्यरूप धारण करून तेथे उभे होते. तसेच ऋषी, सिद्ध गंधर्व, पन्नग, चारण हे सर्व पुरातन लोकही हात जोडून ब्रह्मदेवाची स्तुती करीत होते.




इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां
संहितायां सप्तमस्कन्धे रेवतस्य रेवतीवरार्थं
ब्रह्मलोकगमनवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥
अध्याय सातवा समाप्त

GO TOP