श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
प्रथमः स्कन्धः
एकोनविंशोऽध्यायः


शुकस्य विवाहादिकार्यवर्णनम्

शुक उवाच
सन्देहोऽयं महाराज वर्तते हृदये मम ।
मायामध्ये वर्तमानः स कथं निःस्पृहो भवेत् ॥ १ ॥
शास्त्रज्ञानं च सम्प्राप्य नित्यानित्यविचारणम् ।
त्यजते न मनो मोहं स कथं मुच्यते नरः ॥ २ ॥
अन्तर्गतं तमश्छेत्तुं शास्त्राद्‌बोधो हि न क्षमः ।
यथा न नश्यति तमः कृतया दीपवार्तया ॥ ३ ॥
अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्तव्यः सर्वदा बुधैः ।
स कथं राजशार्दूल गृहस्थस्य भवेत्तथा ॥ ४ ॥
वित्तैषणा न ते शान्ता तथा राज्यसुखैषणा ।
जयैषणा च सङ्ग्रामे जीवन्मुक्तः कथं भवेः ॥ ५ ॥
चौरेषु चौरबुद्धिस्तु साधुबुद्धिस्तु तापसे ।
स्वपरत्वं तवाप्यस्ति विदेहस्त्वं कथं नृप ॥ ६ ॥
कटुतीक्ष्णुकषायाम्लरसान्वेत्सि शुभाशुभान् ।
शुभेषु रमते चित्तं नाशुभेषु तथा नृप ॥ ७ ॥
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिश्च तव राजन् भवन्ति हि ।
अवस्थास्तु यथाकालं तुरीया तु कथं नृप ॥ ८ ॥
पदात्यश्वरथेभाश्च सर्वे वै वशगा मम ।
स्वाम्यहं चैव सर्वेषां मन्यसे त्वं न मन्यसे ॥ ९ ॥
मिष्टमत्सि सदा राजन्मुदितो विमनास्तथा ।
मालायां च तथा सर्पे समदृक् क्व नृपोत्तम ॥ १० ॥
विमुक्तस्तु भवेद्‌राजन् समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
एकात्मबुद्धिः सर्वत्र हितकृत्सर्वजन्तुषु ॥ ११ ॥
न मेऽद्य रमते चित्तं गृहदारादिषु क्वचित् ।
एकाकी निःस्पृहोऽत्यर्थं चरेयमिति मे मतिः ॥ १२ ॥
निःसङ्गो निर्ममः शान्तः पत्रमूलफलाशनः ।
मृगवद्विचरिष्यामि निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः ॥ १३ ॥
किं मे गृहेण वित्तेन भार्यया च सुरूपया ।
विरागमनसः कामं गुणातीतस्य पार्थिव ॥ १४ ॥
चिन्त्यसे विविधाकारं नानारागसमाकुलम् ।
दम्भोऽयं किल ते भाति विमुक्तोऽस्मीति भाषसे ॥ १५ ॥
कदाचिच्छत्रुजा चिन्ता धनजा च कदाचन ।
कदाचित्सैन्यजा चिन्ता निश्चिन्तोऽसि कदा नृप ॥ १६ ॥
वैखानसा ये मुनयो मिताहारा जितव्रताः ।
तेऽपि मुह्यन्ति संसारे जानन्तोऽपि ह्यसत्यताम् ॥ १७ ॥
तव वंशसमुत्थानां विदेहा इति भूपते ।
कुटिलं नाम जानीहि नान्यथेति कदाचन ॥ १८ ॥
विद्याधरो यथा मूर्खो जन्मान्धस्तु दिवाकरः ।
लक्ष्मीधरो दरिद्रश्च नाम तेषां निरर्थकम् ॥ १९ ॥
तव वंशोद्‌भवा ये ये श्रुताः पूर्वे मया नृपाः ।
विदेहा इति विख्याता नामतः कर्मतो न ते ॥ २० ॥
निमिनामाभवद्‌राजा पूर्वं तव कुले नृप ।
यज्ञार्थं स तु राजर्षिर्वसिष्ठं स्वगुरुं मुनिम् ॥ २१ ॥
निमन्त्रयामास तदा तमुवाच नृपं मुनिः ।
निमन्त्रितोऽस्मि यज्ञार्थं देवेन्द्रेणाधुना किल ॥ २२ ॥
कृत्वा तस्य मखं पूर्णं करिष्यामि तवापि वै ।
तावत्कुरुष्व राजेन्द्र सम्भारं तु शनैः शनैः ॥ २३ ॥
इत्युक्त्या निर्ययौ सोऽथ महेन्द्रयजने मुनिः ।
निमिरन्यं गुरुं कृत्वा चकार मखमुत्तमम् ॥ २४ ॥
तच्छ्रुत्वा कुपितोऽत्यर्थं वसिष्ठो नृपतिं पुनः ।
शशाप च पतत्वद्य देहस्ते गुरुलोपक ॥ २५ ॥
राजापि तं शशापाथ तवापि च पतत्वयम् ।
अन्योन्यशापात्पतितौ तावेव च मया श्रुतम् ॥ २६ ॥
विदेहेन च राजेन्द्र कथं शप्तो गुरुः स्वयम् ।
विनोद इव मे चित्ते विभाति नृपसत्तम ॥ २७ ॥

जनक उवाच
सत्यमुक्तं त्वया नात्र मिथ्या किञ्चिदिदं मतम् ।
तथापि शृणु विप्रेन्द्र गुरुर्मम सुपूजितः ॥ २८ ॥
पितुः सङ्गं परित्यज्य त्वं वनं गन्तुमिच्छसि ।
मृगैः सह सुसम्बन्धो भविता ते न संशयः ॥ २९ ॥
महाभूतानि सर्वत्र निःसङ्गः क्व भविष्यसि ।
आहारार्थं सदा चिन्ता निश्चिन्तः स्याः कथं मुने ॥ ३० ॥
दण्डाजिनकृता चिन्ता यथा तव वनेऽपि च ।
तथैव राज्यचिन्ता मे चिन्तयानस्य वा न वा ॥ ३१ ॥
विकल्पोपहतस्त्वं वै दूरदेशमुपागतः ।
न मे विकल्पसन्देहो निर्विकल्पोऽस्मि सर्वथा ॥ ३२ ॥
सुखं स्वपिमि विप्राहं सुखं भुञ्जामि सर्वथा ।
न बद्धोऽस्मीति बुद्ध्याहं सर्वदैव सुखी मुने ॥ ३३ ॥
त्वं तु दुःखी सदैवासि बद्धोऽहमिति शङ्कया ।
इति शङ्कां परित्यज्य सुखी भव समाहितः ॥ ३४ ॥
देहोऽयं मम बन्धोऽयं न ममेति च मुक्तता ।
तथा धनं गृहं राज्यं न ममेति च निश्चयः ॥ ३५ ॥
सूत उवाच
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य शुकः प्रीतमनाभवत् ।
आपृच्छ्य तं जगामाशु व्यासस्याश्रममुत्तमम् ॥ ३६ ॥
आगच्छन्तं सुतं दृष्ट्वा व्यासोऽपि सुखमाप्तवान् ।
आलिङ्ग्याघ्राय मूर्धानं पप्रच्छ कुशलं पुनः ॥ ३७ ॥
स्थितस्तत्राश्रमे रम्ये पितुः पार्श्वे समाहितः ।
वेदाध्ययनसम्पन्नः सर्वशास्त्रविशारदः ॥ ३८ ॥
जनकस्य दशां दृष्ट्वा राज्यस्थस्य महात्मनः ।
स निर्वृतिं परां प्राप्य पितुराश्रमसंस्थितः ॥ ३९ ॥
पितॄणां सुभगा कन्या पीवरी नाम सुन्दरी ।
शुकश्चकार पत्‍नीं तां योगमार्गस्थितोऽपि हि ॥ ४० ॥
स तस्यां जनयामास पुत्रांश्चतुर एव हि ।
कृष्णं गौरप्रभं चैव भूरिं देवश्रुतं तथा ॥ ४१ ॥
कन्यां कीर्तिं समुत्पाद्य व्यासपुत्रः प्रतापवान् ।
ददौ विभ्राजपुत्राय त्वणहाय महात्मने ॥ ४२ ॥
अणुहस्य सुतः श्रीमान्ब्रह्मदत्तः प्रतापवान् ।
ब्रह्मज्ञः पृथिवीपालः शककन्यासमुद्‌भवः ॥ ४३ ॥
कालेन कियता तत्र नारदस्योपदेशतः ।
ज्ञानं परमकं प्राप्य योगमार्गमनुत्तमम् ॥ ४४ ॥
पुत्रे राज्यं निधायाथ गतो बदरिकाश्रमम् ।
मायाबीजोपदेशेन तस्य ज्ञानं निरर्गलम् ॥ ४५ ॥
नारदस्य प्रसादेन जातं सद्यो विमुक्तिदम् ।
कैलासशिखरे रम्ये त्यक्त्वा सङ्गं पितुः शुकः ॥ ४६ ॥
ध्यानमास्थाय विपुलं स्थितः सङ्गपराङ्मुखः ।
उत्पपात गिरेः शृङ्गात्सिद्धिं च परमां गतः ॥ ४७ ॥
आकाशगो महातेजा विरराज यथा रविः ।
गिरेः शृङ्गं द्विधा जातं शुकस्योत्पतने तदा ॥ ४८ ॥
उत्पाता बहवो जाताः शुकश्चाकाशगोऽभवत् ।
अन्तरिक्षे यथा वायुः स्तूयमानः सुरर्षिभिः ॥ ४९ ॥
तेजसातिविराजन्वै द्वितीय इव भास्करः ।
व्यासस्तु विरहाक्रान्तः क्रन्दन्पुत्रेति चासकृत् ॥ ५० ॥
गिरेः शृङ्गे गतस्तत्र शुको यत्र स्थितोऽभवत् ।
क्रन्दमानं तदा दीनं व्यासं मत्वा श्रमाकुलम् ॥ ५१ ॥
सर्वभूतगतः साक्षी प्रतिशब्दमदात्तदा ।
तत्राद्यापि गिरेः शृङ्गे प्रतिशब्दः स्फुटोऽभवत् ॥ ५२ ॥
रुदन्तं तं समालक्ष्य व्यासं शोकसमन्वितम् ।
पुत्र पुत्रेति भाषन्तं विरहेण परिप्लुतम् ॥ ५३ ॥
शिवस्तत्र समागत्य पाराशर्यमबोधयत् ।
व्यास शोकं मा कुरु त्वं पुत्रस्ते योगवित्तमः ॥ ५४ ॥
परमां गतिमापन्नो दुर्लभां चाकृतात्मभिः ।
तस्य शोको न कर्तव्यस्त्वयाशोकं विजानता ॥ ५५ ॥
कीर्तिस्ते विपुला जाता तेन पुत्रेण चानघ ।
व्यास उवाच
न शोको याति देवेश किं करोमि जगत्पते ॥ ५६ ॥
अतृप्ते लोचने मेऽद्य पुत्रदर्शनलालसे ।
महादेव उवाच
छायां द्रक्ष्यसि पुत्रस्य पार्श्वस्थां सुमनोहराम् ॥ ५७ ॥
तां वीक्ष्य मुनिशार्दूल शोकं जहि परन्तप ।
सूत उवाच
तदा ददर्श व्यासस्तु छायां पुत्रस्य सुप्रभाम् ॥ ५८ ॥
दत्त्वा वरं हरस्तस्मै तत्रैवान्तरधीयत ।
अन्तर्हिते महादेवे व्यासः स्वाश्रममभ्यगात् ॥ ५९ ॥
शुकस्य विरहेणापि तप्तः परमदुःखितः ॥ ६० ॥


शुकाला उत्तम गती मिळते; व व्यास दु:खी होतात

शुकाने विचारले," महाराज मायेत गुरफटलेला पुरुष नि:स्पृह कसा ? ही शंका माझ्यामनात निर्माण झाली आहे. शास्त्रांचे ज्ञान मिळाले तरी नित्यानित्य विवेक जोवर साधला नाही तोपर्यंत मन मोहरहोत होत नाही. तेव्हा असा पुरुष मुक्त कसा ? नुसत्या दिव्याची गोष्ट सांगितली, म्हणजे काही अंधार नाहीसा होत नाही. तसेच केवळ ज्ञानप्राप्त झाले म्हणजे अंत:करणातील अज्ञानरुप अंधार नाहीसा होणार नाही; म्हणून ज्ञानी पुरुषांनी कधीही प्राण्याचा द्रोह करु नये. पण गृहस्थाला हे कसे जमणार? संपत्तीची लालसा, राज्यसुखाची लालसा व युद्धात विजयाची लालसा ह्या जर तुझ्या ठिकाणच्या नष्ट झाल्या नाहीत तर हे राजा, तू मुक्त कसा ? चोर व तपस्वी यातील भेद अजूनही तुझ्याजवळ आहे, हे निश्चित आहे; तर तू विदेही कसा ? तिखट, तुरट, आंबट चांगले, वाईट तू जाणतोसच. वाईट माणसाला आवडत नाही. निद्रा, जागृति, सुषुप्ती या अवस्था तुझ्याठिकाणी नित्य कशा ? पदाति, अश्व, रथ व गज हे सर्व तुझ्या आधीन असून तूच सर्वांना प्रभू आहेस. हे तर तुला वाटते ना? तसेच तू नेहमी मिष्टान्न भोजन करीत असतोस. कधी तू उदास होतोस, तर कधी आंनदीत. माळ व साप यांना तू एकच मानत नाहीस. अशा अवस्थेत तुला समदृष्टी कशी प्राप्त होणार ? हे राजा मातीचे ढिकूळ, दगड वा सुवर्ण ही मुक्त माणसाला सारखीच असतात. सर्वा ठिकाणी आत्मा एक आहे, असे ज्याला वाटते, तो सर्व प्राण्यांचे हित करतो.

गृह, भार्या वगैरे गोष्टीत त्याचे मन रमत नाही, एकाकी व अत्यंत निरिच्छ राहून पुण्य संचय करावा असे मला वाटते. कशाचीही आसक्ति न बाळगता, हे माझे, अशी भावना न ठेवता, द्वैताचा त्याग करुन, कोणत्याही उपाधीचा स्वीकार न करता मी शांत राहीन. मी मुळे, फळे यावर उपजीविका करीन. मृगाप्रमाणे विहार करीन. हे राजा, माझी वृत्ती विरक्त झाल्यामुळे गुणांचा माझ्याशी संबंध राहिला नाही. म्हणून गृह, भार्या, वित्त यांशी मला काय कर्तव्य? नाना इच्छा आणि अनेक आकारांनी युक्त अशा गृहाचे तू चिंतन करतोस. पण ‘मी मुक्त आहे’ असे सांगतोस. तेव्हा हे तुझे ढोंग असावेसे वाटते. तुला शत्रू, धन, वा सैन्य यांबद्दल कधी ना कधी चिंता असणारच. मग तू नि:श्चिंत केव्हा असतोस ?

मित आहारी, आपले स्वीकृत कृत्य निष्ठेने करणारे, वैखानसमुनी संसाराची अस्थिरता जाणूनही संसारात मोहित होतात. तेव्हा तुझ्या वंशात उत्पन्न झालेल्यांना विदेह हे नाव थट्टेने दिलेले असावे. विद्याधर नावाचा मूर्ख, दिवाकर नावाचा अंध, लक्षीधर नावाचा दरिद्री हे जसे, असावेत तसे तुझ्या वंशातील पुरुषांचे नांवही निरर्थक आहे. तुझ्या वंशात उत्पन्न झालेले विदेह नावाचे राजे हे कृतीने नसून फक्त नावानेच विदेह होत असे ऐकतो. तुझ्याच कुलात निमी म्हणून एक राजा होऊन गेला. त्याने आपले गुरु वसिष्ठ यांना यज्ञाकरता निमंत्रण दिले. तेव्हा वसिष्ठ राजाला म्हणाले, "देवराज इंद्रानेही मला आताच यज्ञाकरता निमंत्रण दिले आहे. म्हणून त्याचा यज्ञ पूर्ण झाल्यावर मी तुझा यज्ञ करीन. तोपर्यंत तू सामानाची जुळवाजुळव कर."

वसिष्ठमुनी यज्ञासाठी इंद्राकडे गेले असता इकडे निमीने अन्य गुरु करुन आपला उत्कृष्ट यज्ञ पूर्ण केला. हे समजताच वसिष्ठांना राग आला, त्यांनी शाप दिला, "हे गुरुलोपका तुझा देह पतन पावो." हे ऐकताच राजानेही शाप दिला, "आपलाही देह पतन पावो." एकमेकांच्या शापामुळे त्या दोघांचेही देह पतन पावले असे मी ऐकतो.

पण राजा, जो निमीराजा विदेही होता त्याने गुरुला कसा शाप दिला ? हे नृपश्रेष्ठा, हे विदेही हे नाव मला तरी विनोदाप्रमाणे वाटते."

यावर जनक म्हणाला, "हे ब्राह्मणश्रेष्ठा, तू सत्य बोललास, यात संशय नाही. पण माझे गुरु व्यास ही मान्यवर व्यक्ती आहे हे लक्षात ठेव. त्यांनी सांगितले ते सत्यच आहे. पित्याचा सहवास डावलून तू वनात जायची इच्छा करतोस. पण तेथे तुझा मृगांशी संबंध जडेल. कारण पंचमहाभूते सर्वत्रच असल्याने तू संगरहित होणार कसा ? तसेच आहारासाठी नित्य चिंता असताना तू निश्चिंत होणार नाहीस. वनातही तुला कंद व अजिन ह्यांची चिंता राहणारच, तेव्हा मला शंका वाटते, संशयाने पीडीत होऊन तू दूरदेशी आलास पण मला विकल्प संदेह नसल्याने मी निर्विकल्प आहे, हे द्विजश्रेष्ठा, मी सुखानेच निद्रासुख, भोजनसुख भोगत असतो, "मी बद्ध नाही." अशी माझी वृत्ती असल्याने मी सुखी आहे, पण ‘मी बद्ध आहे’ असे समजून तू दु:खी झाला आहेस, म्हणून शंका टाकून मन स्थिर कर व सुखी हो, हा देह, हे धन, हे राज्य माझे आहे, हा बंध आहे; व हे माझे नाही; हीच मुक्तता आहे. असा नियमच आहे. अशाप्रकारे जनकाचे उत्कृष्ट भाषण ऐकून शुकाचे समाधान झाले, शुक प्रसन्न झाला व राजाचा निरोप घेऊन आपल्या पित्याकडे येण्यास निघाला. पुत्र येतो आहे. हे पाहून व्यासांनाही आनंद झाला त्यांनी शुकाला आलिंगन देऊन त्याच्या मस्तकाचे अवघ्राण केले. त्याचे कुशल विचारले. नंतर वेदशास्त्र संपन्न असा तो शुकमुनी पित्याजवळ आश्रमात राहू लागला. विदेही जनकाची उत्तम स्थिती पाहून त्यालाही आश्रमात सुख वाटू लागले. पितरांची पीवरी म्हणून एक सुंदर कन्या होती. तिला शुकाने योगामार्गात असताही पत्नी म्हणून स्वीकारले, शुकापासून तिला कृष्ण, गौरप्रभ, भूरी, देवश्रुत, असे चारपुत्र व कीर्ती नावाची कन्या प्राप्त झाली. शुकाने विभ्रजाचा पुत्र महात्मा अणुह याजबरोबर तिचा विवाह करुन दिला, अणुलाही तिच्यापासून अत्यंत संपन्न, प्रतापी, ब्रह्मदत्ता, भूपाल असा ब्रह्मदत्त नावाचा पुत्र झाला, त्याला पुढे नारदाचा उपदेश होऊन ज्ञानप्राप्ती झाली मग योगमार्गाचा अवलंब करुन व राज्य पुत्रांचे स्वाधीन करुन, तो बद्रिकाश्रमात गेला, तेथे त्याला नारदमुनींच्या प्रसादाने मुक्ती देणारे निर्मल ज्ञान प्राप्त झाले.

इकडे पित्याच्या संगीतचा त्याग करुन व संतति पराङमुख होऊन शुक कैलासावर जाऊन समाधी लावून बसला. उत्तम सिद्धी प्राप्त झाल्यामुळे तो कैलासावरुन उडाला व आकाशात सूर्याप्रमाणे तळपू लागला. शुक उडून जाताच पर्वत शिखर दुभंगले इतरत्रही उत्पात झाले. पण वायूप्रमाने शुक आकाशात संचार करु लागला. देवही त्याची स्तुती करु लागले. तो जणू प्रति सूर्यच भासू लागला. पण व्यास विरहाने दु:खी झाले. ‘हे पुत्रा’, असे म्हणून ते शोक करु लागले. शुक असलेल्या पर्वत शिखरावर ते गेले. व्यास दीन झालेले पाहून साक्ष म्हणून सर्व भूतांचे ठिकाणी असलेल्या शुकाने प्रतिध्वनि केला. अजूनही त्या पर्वत शिखरावर अस्पष्ट प्रतिध्वनि होत असतो. व्यासांचा आक्रोश ऐकून शिव तेथे आले व व्यासांना म्हणाले,

"हे व्यास, तू शोक करु नकोस. तुझ्या सर्वश्रेष्ठ पुत्राला दुर्लभ गति प्राप्त झाली आहे. म्हणून तुझ्यासारख्या ब्रम्हवेत्त्याने शोक करणे योग्य नाही. उलट त्या पुत्रामुळे तुझी कीर्ती वाढली आहे."

व्यास म्हणतात, "हे सुरश्रेष्ठा, शोक नाश पावत नाही. मी तरी काय करु ? पुत्रदर्शनावाचून माझे नेत्र तृप्त होत नाहीत."

शिव म्हणाले, "तुझ्याजवळ तुझ्या पुत्राची छाया दृष्टीस पडेल, ती पाहून घे व शोक आवर."

इतक्यात पुत्राची अत्यंत तेजस्वी छाया व्यासांच्या दृष्टीस पडली. व्यासांना वर देऊन शंकर तेथेच गुप्त झाले. त्यानंतर शुक विरहाने संतप्त व दु:खी झालेले व्यास, आपल्या आश्रमात परत आले.



इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे
शुकस्य विवाहादिकार्यवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥
अध्याय एकोणिसावा समाप्त

GO TOP