श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
प्रथमः स्कन्धः
नवमोऽध्यायः


हरिकृतमधुकैटभवधवर्णनम् -

सूत उवाच
यदा विनिर्गता निद्रा देहात्तस्य जगद्‌गुरोः ।
नेत्रास्यनासिकाबाहुहृदयेभ्यस्तथोरसः ॥ १ ॥
निःसृत्य गगने तस्थौ तामसी शक्तिरुत्तमा ।
उदतिष्ठज्जगन्नाथो जृम्भमाणः पुनः पुनः ॥ २ ॥
तदापश्यत् स्थितं तत्र भयत्रस्तं प्रजापतिम् ।
उवाच च महातेजा मेघगम्भीरया गिरा ॥ ३ ॥
विष्णुरुवाच
किमागतोऽसि भगवंस्तपस्त्यक्त्वात्र पद्मज ।
कस्माच्चिन्तातुरोऽसि त्वं भयाकुलितमानसः ॥ ४ ॥
ब्रह्मोवाच
त्वत्कर्णमलजौ देव दैत्यौ च मधुकैटभौ ।
हन्तुं मां समुपायातौ घोररूपौ महाबलौ ॥ ५ ॥
भयात्तयोः समायातस्त्वत्समीपं जगत्पते ।
त्राहि मां वासुदेवाद्य भयत्रस्तं विचेतनम् ॥ ६ ॥
विष्णुरुवाच
तिष्ठाद्य निर्भयो जातस्तौ हनिष्याम्यहं किल ।
युद्धायाजग्मतुर्मूढौ मत्समीपं गतायुषौ ॥ ७ ॥
सूत उवाच
एवं वदति देवेशे दानवौ तौ महाबलौ ।
विचिन्वानावजं चोभौ संप्राप्तौ मदगर्वितौ ॥ ८ ॥
निराधारौ जले तत्र संस्थितौ विगतज्वरौ ।
तावूचतुर्मदोन्मत्तौ ब्रह्माणं मुनिसत्तमाः ॥ ९ ॥
पलायित्वा समायातः सन्निधावस्य किं ततः ।
युद्धं कुरु हनिष्यावः पश्यतोऽस्यैव सन्निधौ ॥ १० ॥
पश्चादेनं हनिष्यावः सर्पभोगोपरिस्थितम् ।
त्वमद्य कुरु संग्रामं दासोऽस्मीति च वा वद ॥ ११ ॥
सूत उवाच
तच्छ्रुत्वा वचनं विष्णुस्तावुवाच जनार्दनः ।
कुरुतं समरं कामं मया दानवपुङ्गवौ ॥ १२ ॥
हरिष्यामि मदं चाहं युवयोर्मत्तयोः किल ।
आगच्छतं महाभागौ श्रद्धा चेद्वां महाबलौ ॥ १३ ॥
सूत उवाच
श्रुत्वा तद्वचनं चोभौ क्रोधव्याकुललोचनौ ।
निराधारौ जलस्थौ च युद्धोद्युक्तौ बभूवतुः ॥ १४ ॥
मधुश्च कुपितस्तत्र हरिणा सह संयुगम् ।
कर्तुं प्रचलितस्तूर्णं कैटभस्तु तथा स्थितः ॥ १५ ॥
बाहुयुद्धं तयोरासीन्मल्लयोरिव मत्तयोः ।
श्रान्ते मधौ कैटभस्तु संग्राममकरोत्तदा ॥ १६ ॥
पुनर्मधुः कैटभश्च युयुधाते पुनः पुनः ।
बाहुयुद्धेन रागान्धौ विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ १७ ॥
प्रेक्षकस्तु तदा ब्रह्मा देवी चैवान्तरिक्षगा ।
न मम्लतुस्तदा तौ तु विष्णुस्तु ग्लानिमाप्तवान् ॥ १८ ॥
पञ्चवर्षसहस्राणि यदा जातानि युद्ध्यता ।
हरिणा चिन्तितं तत्र कारणं मरणे तयोः ॥ १९ ॥
पञ्चवर्षसहस्राणि मया युद्धं कृतं किल ।
न श्रान्तौ दानवौ घोरौ श्रान्तोऽहं चैतदद्‌भुतम् ॥ २० ॥
क्व गतं मे बलं शौर्यं कस्माच्चेमावनामयौ ।
किमत्र कारणं चिन्त्यं विचार्य मनसा त्विह ॥ २१ ॥
इति चिन्तापरं दृष्ट्वा हरिं हर्षपरावुभौ ।
ऊचतुस्तौ मदोन्मत्तौ मेघमम्भीरनिःस्वनौ ॥ २२ ॥
तव नोचेद्‌बलं विष्णो यदि श्रान्तोऽसि युद्धतः ।
ब्रूहि दासोऽस्मि वां नूनं कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम् ॥ २३ ॥
न चेद्युद्धं कुरुष्वाद्य समर्थोऽसि महामते ।
हत्वा त्वां निहनिष्यावः पुरुषं च चतुर्मुखम् ॥ २४ ॥
सूत उवाच
श्रुत्वा तद्‌भाषितं विष्णुस्तयोस्तस्मिन्महोदधौ ।
उवाच वचनं श्लक्ष्णं सामपूर्वं महामनाः ॥ २५ ॥
हरिरुवाच
श्रान्ते भीते त्यक्तशस्त्रे पतिते बालके तथा ।
प्रहरन्ति न वीरास्ते धर्म एष सनातनः ॥ २६ ॥
पञ्चवर्षसहस्राणि कृतं युद्धं मया त्विह ।
एकोऽहं भ्रातरौ वां च बलिनौ सदृशौ तथा ॥ २७ ॥
कृतं विश्रमणं मध्ये युवाभ्यां च पुनः पुनः ।
तथा विश्रमणं कृत्वा युध्येऽहं नात्र संशयः ॥ २८ ॥
तिष्ठतं हि युवां तावद्‌बलवन्तौ मदोत्कटौ ।
विश्रम्याहं करिष्यामि युद्धं वा न्यायमार्गतः ॥ २९ ॥
सूत उवाच
इति श्रुत्वा वचस्तस्य विश्रब्धौ दानवोत्तमौ ।
संस्थितौ दूरतस्तत्र संग्रामे कृतनिश्चयौ ॥ ३० ॥
अतिदूरे च तौ दृष्ट्वा वासुदेवश्चतुर्भुजः ।
दध्यौ च मनसा तत्र कारणं मरणे तयोः ॥ ३१ ॥
चिन्तनाज्ज्ञानमुत्पन्नं देवीदत्तवरावुभौ ।
कामं वाञ्छितमरणौ न मम्लतुरतस्त्विमौ ॥ ३२ ॥
वृथा मया कृतं युद्धं श्रमोऽयं मे वृथा गतः ।
करोमि च कथं युद्धमेवं ज्ञात्वा विनिश्चयम् ॥ ३३ ॥
अकृते च तथा युद्धे कथमेतौ गमिष्यतः ।
विनाशं दुःखदौ नित्यं दानवौ वरदर्पितौ ॥ ३४ ॥
भगवत्या वरो दत्तस्तया सोऽपि च दुर्घटः ।
मरणं चेच्छया कामं दुःखितोऽपि न वाञ्छति ॥ ३५ ॥
रोगग्रस्तोऽपि दीनोऽपि न मुमूर्षति कश्चन ।
कथं चेमौ मदोन्मत्तौ मर्तुकामौ भविष्यतः ॥ ३६ ॥
नन्वद्य शरणं यामि विद्यां शक्तिं सुकामदाम् ।
विना तया न सिध्यन्ति कामाः सम्यक्प्रसन्नया ॥ ३७ ॥
एवं सञ्चिन्त्यमानस्तु गगने संस्थितां शिवाम् ।
अपश्यद्‌भगवान्विष्णुर्योगनिद्रां मनोहराम् ॥ ३८ ॥
कृताज्जलिरमेयात्मा तां च तुष्टाव योगवित् ।
विनाशार्थं तयोस्तत्र वरदां भुवनेश्वरीम् ॥ ३९ ॥
विष्णुरुवाच
नमो देवि महामाये सृष्टिसंहारकारिणि ।
अनादिनिधने चण्डि भुक्तिमुक्तिप्रदे शिवे ॥ ४० ॥
न ते रूपं विजानामि सगुणं निर्गुणं तथा ।
चरित्राणि कुतो देवि संख्यातीतानि यानि ते ॥ ४१ ॥
अनुभूतो मया तेऽद्य प्रभावश्चातिदुर्घटः ।
यदहं निद्रया लीनः सञ्जातोऽस्मि विचेतनः ॥ ४२ ॥
ब्रह्मणा चातियत्‍नेन बोधितोऽपि पुनः पुनः ।
न प्रबुद्धः सर्वथाहं सङ्कोचितषडिन्द्रियः ॥ ४३ ॥
अचेतनत्वं सम्प्राप्तः प्रभावात्तव चाम्बिके ।
त्वया मुक्तः प्रबुद्धोऽहं युद्धं च बहुधा कृतम् ॥ ४४ ॥
श्रान्तोऽहं न च तौ श्रान्तौ त्वया दत्तवरौ वरौ ।
ब्रह्माणं हन्तुमायातौ दानवौ मदगर्वितौ ॥ ४५ ॥
आहूतौ च मया कामं द्वन्द्वयुद्धाय मानदे ।
कृतं युद्धं महाघोरं मया ताभ्यां महार्णवे ॥ ४६ ॥
मरणे वरदानं ते ततो ज्ञातं महाद्‌भुतम् ।
ज्ञात्वाहं शरणं प्राप्तस्त्वामद्य शरणप्रदाम् ॥ ४७ ॥
साहाय्यं कुरु मे मातः खिन्नोऽहं युद्धकर्मणा ।
दृप्तौ तौ वरदानेन तव देवार्तिनाशने ॥ ४८ ॥
हन्तुं मामुद्यतौ पापौ किं करोमि क्व यामि च ।
इत्युक्ता सा तदा देवी स्मितपूर्वमुवाच ह ॥ ४९ ॥
प्रणमन्तं जगन्नाथं वासुदेवं सनातनम् ।
देवदेव हरे विष्णो कुरु युद्धं पुनः स्वयम् ॥ ५० ॥
वञ्चयित्वा त्विमौ शूरौ हन्तव्यौ च विमोहितौ ।
मोहयिष्याम्यहं नूनं दानवौ वक्रया दृशा ॥ ५१ ॥
जहि नारायणाशु त्वं मम मायाविमोहितौ ।
सूत उवाच
तच्छ्रुत्वा वचनं विष्णुस्तस्याः प्रीतिरसान्वितम् ॥ ५२ ॥
संग्रामस्थलमासाद्य तस्थौ तत्र महार्णवे ।
तदायातौ च तौ वीरौ युद्धकामौ महाबलौ ॥ ५३ ॥
वीक्ष्य विष्णुं स्थितं तत्र हर्षयुक्तौ बभूवतुः ।
तिष्ठ तिष्ठ महाकाम कुरु युद्धं चतुर्भुज ॥ ५४ ॥
दैवाधीनौ विदित्वाद्य नूनं जयपराजयौ ।
सबलो जयमाप्नोति दैवाज्जयति दुर्बलः ॥ ५५ ॥
सर्वथैव न कर्तव्यौ हर्षशोकौ महात्मना ।
पुरा वै बहवो दैत्या जिता दानववैरिणा ॥ ५६ ॥
अधुना चावयोः सार्धं युध्यमानः पराजितः ।
सूत उवाच
इत्युक्त्वा तौ महाबाहू युद्धाय समुपस्थितौ ॥ ५७ ॥
वीक्ष्य विष्णुर्जघानाशु मुष्टिनाद्‌भुतकर्मणा ।
तावप्यतिबलोन्मत्तौ जध्नतुर्मुष्टिना हरिम् ॥ ५८ ॥
एवं परस्परं जातं युद्धं परमदारुणम् ।
युध्यमानौ महावीर्यौ दृष्ट्वा नारायणस्तदा ॥ ५९ ॥
अपश्यत्सम्मुखं देव्याः कृत्वा दीनां दृशं हरिः ।
सूत उवाच
तं वीक्ष्य तादृशं विष्णुं करुणारससंयुतम् ॥ ६० ॥
जहासातीव ताम्राक्षी वीक्षमाणा तदासुरौ ।
तौ जघान कटाक्षैश्च कामबाणैरिवापरैः ॥ ६१ ॥
मन्दस्मितयुतैः कामं प्रेमभावयुतैरनु ।
दृष्ट्वा मुमुहतुः पापौ देव्या वक्रविलोकनम् ॥ ६२ ॥
विशेषमिति मन्वानौ कामबाणातिपीडितौ ।
वीक्षमाणौ स्थितौ तत्र तां देवीं विशदप्रभाम् ॥ ६३ ॥
हरिणापि च तद्‌दृष्टं देव्यास्तत्र चिकीर्षितम् ।
मोहितौ तौ परिज्ञाय भगवान्कार्यवित्तमः ॥ ६४ ॥
उवाच तौ हसन् श्लक्ष्णं मेघगम्भीरया गिरा ।
वरं वरयतां वीरौ युवयोर्योऽभिवाच्छितः ॥ ६५ ॥
ददामि परमप्रीतो युद्धेन युवयोः किल ।
दानवा बहवो दृष्टा युध्यमाना मया पुरा ॥ ६६ ॥
युवयोः सदृशः कोऽपि न दृष्टो न च वै श्रुतः ।
तस्मात्तुष्टोऽस्मि कामं वै निस्तुलेन बलेन च ॥ ६७ ॥
भ्रात्रोश्च वाञ्छितं कामं प्रयच्छामि महाबलौ ।
सूत उवाच
तच्छ्रुत्वा वचनं विष्णोः साभिमानौ स्मरातुरौ ॥ ६८ ॥
वीक्षमाणौ महामायां जगदानन्दकारिणीम् ।
तमूचतुश्च कामार्तौ विष्णुं कमललोचनौ ॥ ६९ ॥
हरे न याचकावावां त्वं किं दातुमिहेच्छसि ।
ददाव तुल्यं देवेश दातारौ नौ न याचकौ ॥ ७० ॥
प्रार्थय त्वं हृषीकेश मनोऽभिलषितं वरम् ।
तुष्टौ स्वस्तव युद्धेन वासुदेवाद्‌भुतेन च ॥ ७१ ॥
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच जनार्दनः ।
भवेतामद्य मे तुष्टौ मम वध्यावुभावपि ॥ ७२ ॥
सूत उवाच
तच्छ्रुत्वा वचनं विष्णोर्दानवौ चातिविस्मितौ ।
वञ्चिताविति मन्वानौ तस्थतुः शोकसंयुतौ ॥ ७३ ॥
विचार्य मनसा तौ तु दानवौ विष्णुमूचतुः ।
प्रेक्ष्य सर्वं जलमयं भूमिं स्थलविवर्जिताम् ॥ ७४ ॥
हरे योऽयं वरो दत्तस्त्वया पूर्वं जनार्दन ।
सत्यवागसि देवेश देहि तं वाञ्छितं वरम् ॥ ७५ ॥
निर्जले विपुले देशे हनस्व मधुसूदन ।
वध्यावावां तु भवतः सत्यवाग्भव माधव ॥ ७६ ॥
स्मृत्वा चक्रं तदा विष्णुस्तावुवाच हसन्हरिः ।
हन्म्यद्य वां महाभागौ निर्जले विपुले स्थले ॥ ७७ ॥
इत्युक्त्या देवदेवेश ऊरू कृत्वातिविस्तरौ ।
दर्शयामास तौ तत्र निर्जलं च जलोपरि ॥ ७८ ॥
नास्त्यत्र दानवौ वारि शिरसी मुञ्चतामिह ।
सत्यवागहमद्यैव भविष्यामि च वां तथा ॥ ७९ ॥
तदाकर्ण्य वचस्तथ्यं विचिन्त्य मनसा च तौ ।
वर्धयामासतुर्देहं योजनानां सहस्रकम् ॥ ८० ॥
भगवान्द्विगुणं चक्रे जघनं विस्मितौ तदा ।
शीर्षे सन्दधतां तत्र जघने परमाद्‌भुते ॥ ८१ ॥
रथांगेन तदा छिन्ने विष्णुना प्रभविष्णुना ।
जघनोपरि वेगेन प्रकृष्टे शिरसी तयोः ॥ ८२ ॥
गतप्राणौ तदा जातौ दानवौ मधुकैटभौ ।
सागरः सकलो व्याप्तस्तदा वै मेदसा तयोः ॥ ८३ ॥
मेदिनीति ततो जातं नाम पृथ्व्याः समन्ततः ।
अभक्ष्या मृत्तिका तेन कारणेन मुनीश्वराः ॥ ८४ ॥
इति वः कथितं सर्वं यत्पृष्टोऽस्मि सुनिश्चितम् ।
महाविद्या महामाया सेवनीया सदा बुधैः ॥ ८५ ॥
आराध्या परमा शक्तिः सर्वैरपि सुरासुरैः ।
नातः परतरं किञ्चिदधिकं भुवनत्रये ॥ ८६ ॥
सत्यं सत्यं पुनः सत्यं वेदशास्त्रार्थनिर्णयः ।
पूजनीया परा शक्तिर्निर्गुणा सगुणाथवा ॥ ८७ ॥


विष्णू व मधुकैटभ यांचे युद्ध व मधुकैटभांचा वध -

जगदगुरु विष्णूच्या देहापासून निद्रा बाहेर पडू लागल्यावर नेत्र, मुख, नासिका, बाहू, हृदय, वक्षस्थल यामधून ती तामसी शक्ती आकाशामध्ये गेली व विष्णू एकसारखा जांभया देत उठले. तेव्हा भयभीत होऊन उभा राहिलेला ब्रह्मदेव त्याला दिसला. तेव्हा विष्णु म्हणाले, "ब्रह्मदेवा, तप सोडून तू इथे का आलास ? तुझे मन कसल्या चिंतेने व भीतीने ग्रासले आहे ?

ब्रह्मदेव म्हणाला, "तुमच्या कानातील मळापासून उत्पन्न झालेले बलाढ्य दैत्य मधुकैटभ माझा वध करण्यासाठी आले आहेत. म्हणून भितीने मी तुमच्याकडे आलो. तेव्हा माझे रक्षण करा मी त्रस्त झालो आहे.

विष्णू म्हणाले, "तुम्ही निर्भय झाला आहात. कारण मी त्यांचा खरंच वध करीन. त्यांचे आयुष्य संपले असेल तरच ते युद्धास्तव मजकडे येतील."

ह्याप्रमाणे विष्णू बोलत असताना ब्रह्मदेवाचा शोध घेत ते प्रचंड मधुकैटभ राक्षस तेथे आले. त्या उदकामध्ये ते निर्भयतेने व निराधरपणे उन्मत्त दैत्य उभे राहिले व म्हणाले, "तू येथे पलायन करुन आलास पण त्याचा काय उपयोग आमच्याशी युद्ध कर. ह्याच्यासमक्ष आम्ही तुझा वध करु. नंतर सर्पशय्येवरील ह्याचाही आम्ही समाचार घेऊ. तू आमच्याशी युद्ध कर, अथवा तू आमचा दास आहेस हे मान्य कर."

त्यांचे हे भाषण ऐकून भक्तवत्सल विष्णू म्हणाला, "हे दानवांनो तुम्ही माझ्याशी युद्ध करा, मी तुमचा मद नाहीसा करीन."

हे ऐकून ते दोघेही राक्षस क्रुद्ध व युद्ध प्रवृत्त झाले. मधू त्वरेने युद्धास सिद्ध झाला. कैटभ तेथेच उभा राहिला. दोघांत बाहुयुद्ध सुरु झाले. मधू श्रांत झाल्यावर कैटभ युद्ध करु लागला. अशा प्रकारे क्रोधाने मधुकैटभ आळीपाळीने विजयी विष्णूशी युद्ध करीत होते. ब्रम्हदेव व अंतरिक्षात असलेली देवी हे युद्ध अवलोकन करीत होती. परंतु विष्णूला ग्लानी येऊ लागली. श्रीहरी, पाच हजार वर्षे युद्ध केल्यावर, त्यांच्या मरणाचे कारणासंबंधी विचार करु लागला. "पाच हजार वर्षे युद्ध करुन हे दानव श्रांत न होता मीच श्रांत होऊ लागलो आहे. माझे बल, शौर्य कोठे गेले ? हे अश्रांत राहिल्याचे कारण तरी काय ?"

अशाप्रकारे विष्णूला श्रांत व चिंतातूर झाल्याचे पाहून मदोन्मत्त मधुकैटभ गंभीर स्वराने व अत्यानंदाने म्हणाले, "हे विष्णो, तू थकला असशील व निर्बल झाला असशील तर मस्तकी हात जोडून तू म्हण, "खरोखर मी तुमचा दास आहे." किंवा तू आमच्याशी युद्ध कर. आम्ही प्रथम तुझा वध करु नंतर या चतुर्भुज(ब्रह्मदेव) पुरुषाचाही वध करु."

महासागरात त्याचे भाषण ऐकल्यावर विष्णू स्पष्ट शब्दात म्हणाला, "थकलेला, भयभीत झालेला, शस्त्रत्याग केलेला, पडलेला व बालक ह्यांवर वीर पुरुष प्रहार करीत नाहीत, असा धर्म आहे. मी पाच हजार वर्षे अविश्रांत युद्ध केले आहे. मी एकटा आहे. तुम्ही थोडा वेळ स्वस्थ राहा. मी न्याय्य मार्गानेच युद्ध करीन."

हे ऐकून दोघेही दैत्य विश्वासाने दूर उभे राहिले. ते दूर गेलेले पाहून विष्णू त्यांच्या मरणाच्या कारणांचा विचार करु लागला. तेव्हा त्याला असे कळून आले की, "देवीने वर दिल्याने ते इच्छामरणी झाले आहेत. म्हणून त्यांना ग्लानी आली नाही. म्हणून माझे युद्ध व श्रम व्यर्थ गेले. मला हे पूर्वी समजले असते तर मी युद्धप्रवृत्त झालो नसतो. पण याच्याशी युद्ध न केले तर मदोन्मत्त होऊन नित्य दु:ख देतील. भगवतीचा वरही विचारान्ती दुर्घट आहे. कारण पुरुष मरणाची इच्छा करीत नाहीत. पुरुष रोगग्रस्त, दीन झाला तरी मरण इच्छित नाही. तेव्हा हे मरण कसे इच्छिणार ? तेव्हा आता मनोरथ पूर्ण करणार्‍या शक्तीलाच शरन जावे. ती प्रसन्न झाल्यास इच्छित पूर्ण होते."

असा विचार चालू आहे तोच आकाशात असलेली ती मनोहर योगनिद्रा त्याचे दृष्टीस पडली तेव्हा विष्णू राक्षस नाशाकरता त्या देवीची स्तुती करु लागला. "हे देवी, महामाये, उत्पत्ती संहारकारिणी, जन्ममरणशून्ये हे चंडी, भुक्ती-मुक्तिदायिनी, कल्याणी, तुला नमस्कार असो. तुझ्या निर्गुण व सगुण रुपाचे मला ज्ञान नाही. तुझ्या असंख्य चरित्रांचे ज्ञान मला कोठून असणार ? मी निद्रेने निश्चेष्ट झालो आहे. तेव्हा तुझा प्रभाव जाणवला.

ब्रह्मदेवाने अनेक प्रकारे खटपट करुनही इंद्रिये लीन झाल्याने मला जाग आली नाही. तुझ्या वरामुळेच हे दानव श्रांत झाले नाहीत. मी स्वेच्छेने त्यांना द्वंद्वाकरता आवाहन केले. तुझ्या अत्युदभूत वरप्राप्तीमुळे ते मरनार नाहीत. म्हणून मी तुला शरण आलो आहे. तू मला सहाय्य कर, मी श्रांत झालो आहे. हे देवदु:खनाशिनी, ते पापी राक्षस वध करण्यास प्रवृत्त झाले आहेत. तेव्हा मी आता काय करु ? कोठे जाऊ ?

ही विष्णूनी केलेली स्तुती ऐकून ती देवी हास्यपूर्वक म्हणाली, "हे विष्णो, तू युद्ध कर. त्यांना फसवून त्यांचा वध कर. वक्रदृष्टीच्या योगाने मी त्यांना मोह पाडीन, व माझ्या मायेने मोहित झालेल्यांचा तू वध कर.

असे ते प्रेमेरसाचे भाषण ऐकून विष्णू महासागरातील युद्धस्थलावर येऊन उभा राहिला. ते युद्धेच्छू महाबलाढ्य दानवही तेथे आले, व हर्षयुक्त होऊन म्हणाले, "हे विषयलंपट चतुर्भुजा उभा राहा. जयपराजय दैवाधीन आहे असे समजून आमच्याशी युद्ध कर. बलवानांना दैवाने जय प्राप्त होतो. निर्बलांचा पराजय होतो. म्हणून जयाने आनंद मानू नये किंवा पराजयने दु:खित होऊ नये. पूर्वी तू पुष्कळ दैत्यांचा वध केला आहेस. सांप्रत तू पराजित झाला आहेस." असे म्हणून दानव युद्धाकरता उभे राहिले.

हे पाहून अदभूत दृष्टीने विष्णूने त्यांच्यावर प्रहार केला, त्यांनी प्रतिप्रहार केले. परस्परात अति भयंकर दारुण युद्धे झाले. इतक्यात विष्णूने आपली मुद्रा दीन केली, हे देवीच्या दृष्टीस पडले. ते करुणावदन पाहून देवीने आरक्तवर्ण नेत्रांनी हसतमुखाने दैत्यांकडे पाहिले. जणू दुसरे कामबाणच. ते विषयसंबंधी प्रेमभाव उत्पन्न करणारे कटाक्षप्रहार करु लागली. ते पाहून दोघेही पापी मोहित झाले.कामबाणांनी ते पीडित झाले व निर्मल प्रभेने युक्त असलेल्या देवीला पाहताच उभे राहिले.

देवीचा उद्देश अवलोकन करुन विष्णू म्हणाले, " हे दानव वीरहो तुमचे युद्धकौशल्य पाहून मी संतुष्ट झालो आहे. पाहिजे तो वर मागा. पूर्वी युद्ध करणारे अनेक दानव मी पाहिले. पण तुमच्यासारखा कोणी दृष्टीस पडला नाही व ऐकण्यातही नाही. तुमच्या सामर्थ्याने संतुष्ट झाल्यामुळे मी तुमचे मनोरथ पूर्ण करीन."

विष्णूंचे हे भाषण ऐकून मदनव्याकुल व पीडीत झालेले अभिमानी दैत्य त्या महामायेकडे दृष्टी लावून विष्णूला म्हणाले, "हे हरे, आम्ही याचक नाही. तू आम्हाला काय देण्याची इच्छा करीत आहेस! आम्ही याचक नसून दाते आहोत, हे ऋषीकेशा, मनात इच्छा असल्यास तूच वर माग. तुझ्या अदभूत युद्धामुळे आम्ही संतुष्ट झालो आहोत."

त्यावर विष्णू म्हणाला, "तुम्ही संतुष्ट झाला असाल तर तुम्हा उभयतांचाही माझ्या हातून वध व्हावा."

हे वचन ऐकताच दानव विस्मित झाले. आपण फसलो असे समजून व सर्व प्रदेश स्थलरहित आहेत असे पाहून ते उत्तरले, "हे जनार्दना, प्रथम तू वर देण्याचे कबूल केले आहेस. तू सत्यवचनी आहेस. तेव्हा तू निर्जल प्रदेशावर आमचा वध केल्यास आम्ही वध्य होऊ."

विष्णूला चक्राचे स्मरण होऊन विष्णू म्हणाले,"मी विशाल व निर्जल स्थलावर तुमचा वध करतो." तेव्हा विष्णूने आपल्या मांड्या विस्तृत करुन उदकावर निर्जल प्रदेश त्यांना निर्माण करुन दाखवला व म्हणाला, "हे दैत्यांनो, येथे उदक नाही, येथे तुम्ही आपली मस्तके ठेवा म्हणजे मी सत्यवचनी होऊन तुम्हाला त्याचप्रमाणे करीन. त्याचे भाषण योग्य आहे असे पाहून त्या दानवांनी आपला देह हजार योजने वाढवला. तेव्हा विष्णूनेही आपल्या मांड्या दुप्पट वाढवल्या. अखेर आश्चर्ययुक्त होऊन दानवांनी आपली मस्तके अत्यंत अद्‌भूत जघन प्रदेशावर ठेवली. नंतर विष्णूने आपल्या जघन प्रदेशावर परस्पर चिकटून असलेली त्यांची मस्तके चक्राच्या योगाने तोडून टाकली व ते मधुकैटभ दानव गतप्राण झाले. त्यांच्या मेदाने सर्व जग व्याप्त झाले, तेव्हांपासून पृथ्वीला मेदिनी हे नाव प्राप्त झाले आणि म्हणूनच मृतिका भक्षणाला अयोग्य झाली.

सूत म्हणतो, "महाविद्या व महामाया तिचीच सर्वदा प्रज्ञजनांनी सेवा करावी. देवदैत्यांनाही त्या परम शक्तीची आराधना करावी, तीच सर्व श्रेष्ठ आहे. म्हणून निर्गुण अथवा सगुण परम शक्तीचे पूजन केले पाहिजे.



इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां
प्रथमस्कन्धे हरिकृतमधुकैटभवधवर्णनं नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥
अध्याय नववा समाप्त

GO TOP